Thời tiết nắng nóng gay gắt có kích hoạt nhồi máu não?

Mùa hè nắng gắt tại Việt Nam thường đi kèm thói quen làm việc ngoài trời hoặc tập thể dục buổi sáng sớm mà quên bù đủ nước. Nhiều gia đình từng chứng kiến người thân cao tuổi đột ngột yếu liệt tay chân, méo miệng ngay trong những ngày oi bức đỉnh điểm và thắc mắc liệu nắng nóng có phải thủ phạm gây đột quỵ hay không.

Câu trả lời là có. Tiếp xúc với nhiệt độ cao là một yếu tố nguy cơ tiềm ẩn có thể kích hoạt nhồi máu não (đột quỵ thiếu máu cục bộ) ^[1]. Dù tác động của khí hậu lên từng cá nhân nhỏ hơn các yếu tố kinh điển như hút thuốc lá, sự ảnh hưởng lan rộng và kéo dài của nắng nóng vẫn gây gánh nặng lớn cho sức khỏe cộng đồng ^[1].

Mất nước làm máu cô đặc gây tắc mạch thế nào?

Khi cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ cao, phản ứng tự nhiên là đổ nhiều mồ hôi để làm mát. Tuy nhiên, việc đổ mồ hôi đầm đìa và mất dịch mà không được bù đắp kịp thời sẽ dẫn đến tình trạng mất nước và cô đặc máu ^[2]. Quá trình này làm máu đặc lại, tăng độ nhớt của máu, từ đó thúc đẩy sự hình thành cục máu đông (huyết khối) gây tắc nghẽn trong các động mạch não ^[2].

Bên cạnh việc làm đặc máu, căng thẳng nhiệt còn kích hoạt các phản ứng viêm toàn thân và gây rối loạn chức năng nội mô mạch máu ^[2]. Tình trạng này có thể làm mất ổn định các mảng xơ vữa sẵn có trong lòng mạch, khiến chúng dễ nứt vỡ và tạo cục máu đông làm bít tắc dòng máu lên não ^[2]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng ghi nhận nhiệt độ cao ảnh hưởng đến hệ thống đông máu và gây stress oxy hóa trong cơ thể ^[1].

Trong trường hợp nặng dẫn đến sốc nhiệt, hệ tim mạch chịu áp lực cực lớn ^[3]. Ở người khỏe mạnh, tải nhiệt làm tâm thất trái hoạt động tăng động, và phần lớn ca suy tuần hoàn do sốc nhiệt liên quan đến sốc giảm thể tích hoặc sốc phân bố với sức cản mạch máu hệ thống thấp ^[3]. Ngược lại, một bộ phận bệnh nhân có sẵn bệnh tim mạch khi tiếp xúc đợt nắng nóng kéo dài lại rơi vào trạng thái giảm động tim, giảm chỉ số tim, tăng sức cản mạch máu và có tỷ lệ tử vong cao hơn ^[3].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về nhiệt độ và đột quỵ?

Mối liên hệ giữa nắng nóng, mất nước và nhồi máu não đã được ghi nhận rõ qua một nghiên cứu công bố năm 1999 trên nhóm bệnh nhân cao tuổi trong đợt nắng nóng kéo dài ^[4]. Khi nhiệt độ tối đa hàng ngày vượt quá 30 độ C liên tục trong 2 tuần, bệnh viện ghi nhận 6 ca đột quỵ cấp, trong đó có 5 bệnh nhân nhồi máu não từ 73 đến 89 tuổi và 1 phụ nữ 52 tuổi bị xuất huyết nhân bèo ^[4]. Khi đối chiếu với nhóm chứng gồm 7 người cao tuổi và 5 người trẻ tuổi bị đột quỵ thiếu máu cục bộ trong 4 tuần trước và sau đợt nắng nóng, tỷ lệ mắc nhồi máu não ở người già trong đợt nắng nóng cao hơn hẳn ^[4]. Điểm đặc trưng là cả 5 ca nhồi máu não ở người cao tuổi đều khởi phát trước buổi trưa và liên quan đến việc vận động thể chất ^[4]. Khi nhập viện, họ đều có dấu hiệu khô lưỡi, giảm độ đàn hồi da, tỷ lệ BUN/creatinine từ 25 trở lên và nồng độ fibrinogen vượt mức 400 mg/dl (dù chỉ số hematocrit không đạt mức từ 45 trở lên) ^[4]. Sau khi được chẩn đoán mất nước và truyền dịch, tình trạng khô lưỡi và độ đàn hồi da của bệnh nhân đã cải thiện ^[4].

Ở quy mô lớn hơn, một nghiên cứu công bố năm 2022 tại bang New York (Mỹ) đã phân tích dữ liệu từ năm 2000 đến 2015 trên 578.181 ca nhồi máu não (tuổi trung bình 71,8; 55% là nữ) và 164.755 ca xuất huyết não (tuổi trung bình 66,8; 49% là nữ) ^[5]. Trong dải nhiệt độ từ -29,5 độ C đến 39,2 độ C, nhóm nghiên cứu theo dõi nhiệt độ hàng giờ trong 36 giờ trước khi khởi phát triệu chứng dựa trên mã bưu chính nơi ở ^[5]. Kết quả cho thấy nhiệt độ tăng có liên hệ thuận với nhồi máu não ngay trong vòng 7 giờ sau tiếp xúc: cứ tăng 10 độ C trong 7 giờ thì tỷ lệ nhồi máu não hàng giờ tăng 5,1% ^[5]. Ngược lại, nhiệt độ tăng lại làm giảm 6,2% nguy cơ xuất huyết não trong vòng 5 giờ ^[5].

Tuy nhiên, bức tranh về nhiệt độ và đột quỵ không chỉ có một chiều. Một nghiên cứu bắt chéo công bố năm 2014 trên 1.705 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp tại khu vực đô thị Boston (Mỹ) lại cho thấy nguy cơ tăng lên trong vài giờ và vài ngày sau khi nhiệt độ giảm lạnh, ngay cả vào mùa hè và sau khi đã hiệu chỉnh yếu tố bụi mịn PM2.5 cùng ozone ^[6]. Nghiên cứu này cũng dẫn lại dữ liệu quan sát phụ nữ tại 17 quốc gia từ tháng 2/1989 đến tháng 1/1995 cho thấy mức nhiệt trung bình tăng 5 đơn vị giúp giảm nguy cơ nhồi máu não (tỷ số tỷ lệ mắc IRR là 0,92), hay một khảo sát trên 1.929 bệnh nhân bị nhồi máu não lần đầu ghi nhận nguy cơ vào ngày lạnh từ -2 độ C trở xuống cao hơn ngày ấm từ 7,3 độ C trở lên (IRR là 1,32) ^[6]. Lý giải về việc trời mát mùa hè ở Boston lại gắn với nguy cơ đột quỵ cao hơn, các tác giả cho rằng vào những ngày cực kỳ nóng bức, người dân thường ở trong nhà và bật điều hòa nên ít chịu tác động trực tiếp của nhiệt độ khắc nghiệt ^[6].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2016 tại thủ đô Maputo (Mozambique) trên 593 ca nhập viện vì đột quỵ mới mắc trong 1 năm cũng xem xét sự biến thiên nhiệt độ 7 ngày trước khi phát bệnh ^[7]. Khi nhiệt độ tối thiểu giảm hơn 2,4 độ C giữa 2 ngày liên tiếp trong tuần trước đó, nguy cơ đột quỵ lần đầu tăng lên (tỷ số chênh OR là 1,43), và thể hiện rõ hơn ở nhóm xuất huyết não (OR là 1,50) cũng như ở người không có sẵn các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, mỡ máu cao hay rung nhĩ ^[7]. Một tổng quan năm 2025 cũng dẫn chứng rằng nhiệt độ cực thấp làm tăng 42% nguy cơ xuất huyết não (OR là 1,42) do kích hoạt thần kinh giao cảm gây co mạch và tăng huyết áp cấp tính, nhưng không làm tăng nhồi máu não trong nghiên cứu đó ^[2].

Gánh nặng sức khỏe từ biến đổi khí hậu và bằng chứng hiện có

Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy biến đổi khí hậu tạo ra mô hình nguy cơ hai đỉnh: cả nắng nóng bất thường lẫn giá lạnh bất thường đều gây hại theo những cơ chế khác nhau ^[2]. Trong khi giá lạnh làm tăng huyết áp đột ngột gây vỡ mạch máu dẫn đến xuất huyết não, thì nắng nóng thúc đẩy mất nước, cô đặc máu và tạo huyết khối gây nhồi máu não ^[2]. Đáng lo ngại, các mô hình dự báo cho thấy nếu biến đổi khí hậu tiếp tục ở kịch bản phát thải cao, số năm sống mất đi do đột quỵ liên quan đến nắng nóng vào mùa hè sẽ tăng hơn 150% trong thập niên 2050 và lên tới 300% vào tháng 8 trong thập niên 2070 ^[2].

Thực tế lâm sàng cũng chỉ ra rằng phần lớn các ca tử vong đột ngột trong các đợt nắng nóng thường xảy ra trước khi bệnh nhân kịp đến bệnh viện và nguyên nhân sâu xa chủ yếu do rối loạn tim mạch tiềm ẩn ^[3]. Chẳng hạn, trong đợt nắng nóng tại Chicago năm 1995, có trung bình 241 ca tử vong vượt mức mỗi ngày, và tới 94% trong số đó được quy cho các nguyên nhân tim mạch nền ^[3].

Dù vậy, giới khoa học cũng thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn của bằng chứng hiện tại. Cơ chế chính xác mà tiếp xúc nhiệt kích hoạt nhồi máu não vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ ^[1]. Trong các nghiên cứu dữ liệu lớn như tại New York, thời điểm khởi phát triệu chứng và mức nhiệt tiếp xúc chỉ là ước tính theo khu vực cư trú chứ không đo trực tiếp trên từng cá nhân ^[5]. Hơn nữa, hành vi sử dụng điều hòa nhiệt độ trong nhà có thể làm thay đổi hoàn toàn mức độ phơi nhiễm thực tế của người dân so với nhiệt độ ngoài trời ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp về đột quỵ mùa nắng nóng

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ mùa đông lạnh giá mới gây đột quỵ, còn mùa hè thì an toàn. Thực tế, nhiệt độ tăng cao làm tăng nguy cơ nhồi máu não chỉ trong vòng 7 giờ sau khi phơi nhiễm ^[5]. Ngay cả những đợt nắng nóng có nhiệt độ tối đa vượt 30 độ C kéo dài 2 tuần cũng đủ gây ra hàng loạt ca nhồi máu não do mất nước ở người già ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng tập thể dục buổi sáng mùa hè luôn tốt cho sức khỏe người cao tuổi. Trong nghiên cứu năm 1999, toàn bộ các ca nhồi máu não ở người cao tuổi trong đợt nắng nóng đều khởi phát trước buổi trưa và có liên quan đến việc vận động thể dục ^[4]. Sau một đêm dài không uống nước, cơ thể người già rất dễ bị mất nước vào buổi sáng, nếu cộng thêm việc ra mồ hôi khi tập luyện dưới trời nóng sẽ nhanh chóng làm máu cô đặc và tắc mạch ^[4].

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng người không hút thuốc, không bị mỡ máu cao hay không mắc chứng rung nhĩ thì miễn nhiễm với tác động của thời tiết. Nghiên cứu tại Mozambique cho thấy ngay cả những người không có các yếu tố nguy cơ truyền thống này vẫn có mối liên hệ rõ rệt với việc khởi phát đột quỵ khi nhiệt độ biến thiên đột ngột ^[7].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi trời nắng gắt?

Nhóm đầu tiên cần cảnh giác cao độ là người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên, đặc biệt là nhóm từ 73 đến 89 tuổi ^[4]. Người lớn tuổi rất nhạy cảm với tình trạng mất nước và đột quỵ thiếu máu cục bộ vào thời điểm buổi sáng mùa hè ^[4]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân nhồi máu não trong nghiên cứu tại New York cũng rơi vào khoảng 71,8 tuổi ^[5].

Nhóm thứ hai là những người có sẵn bệnh lý nền về tim mạch, tăng huyết áp hoặc rung nhĩ ^[5]. Những người có bệnh tim mạch từ trước khi phơi nhiễm với đợt nắng nóng kéo dài có nguy cơ rơi vào trạng thái suy giảm chức năng tim với tỷ lệ tử vong cao, hoặc tử vong đột ngột trước khi kịp tới viện ^[3]. Người đang có các yếu tố nguy cơ truyền thống như hút thuốc lá cũng cần lưu ý vì tác động của thời tiết sẽ cộng hưởng lên nền tảng sức khỏe sẵn có ^[1]. Nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh nền (như thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp), người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ về lượng nước cần uống mỗi ngày trong mùa nóng.

Cách áp dụng thực tế để phòng ngừa tắc mạch mùa hè

Biện pháp quan trọng hàng đầu được các nhà nghiên cứu khuyến cáo là uống nước ngay khi thức dậy vào buổi sáng mùa hè để phòng ngừa mất nước và nhồi máu não, nhất là với người cao tuổi ^[4]. Không nên đợi đến khi cảm thấy khát mới uống, đồng thời cần theo dõi các dấu hiệu thiếu nước sớm của cơ thể như khô lưỡi hoặc da kém đàn hồi ^[4].

Về sinh hoạt và vận động, người lớn tuổi nên tránh tập thể dục gắng sức vào các buổi sáng trong những đợt nắng nóng có nhiệt độ vượt quá 30 độ C kéo dài ^[4]. Trong những ngày nắng gắt, việc ở trong nhà và sử dụng điều hòa nhiệt độ hoặc quạt làm mát là cách thiết thực để giảm thiểu tác động bất lợi của nhiệt độ cao lên hệ mạch máu ^[6]. Tuy nhiên, cần lưu ý không để nhiệt độ phòng quá lạnh hoặc thay đổi nhiệt độ đột ngột trên 2,4 độ C giữa các ngày, vì sự sụt giảm nhiệt độ nhanh cũng có thể kích hoạt đột quỵ ^[7].

Trong trường hợp khẩn cấp khi một người có dấu hiệu sốc nhiệt (sốt cao, hôn mê, suy tuần hoàn), nguyên tắc sống còn tại cơ sở y tế là làm mát nhanh chóng để đưa thân nhiệt xuống dưới 39 độ C bằng các phương pháp như ngâm nước lạnh, truyền dịch lạnh, chườm đá và dùng quạt ^[3]. Việc làm mát này chỉ trì hoãn nếu bệnh nhân cần hồi sức tim phổi ngay lập tức, và có thể giúp đảo ngược nhanh tình trạng hôn mê cũng như suy tạng, kết hợp với theo dõi sát chức năng tim, thận, gan và huyết học ^[3].

Nhìn chung, thời tiết nắng nóng gay gắt hoàn toàn có thể kích hoạt nhồi máu não thông qua cơ chế gây đổ mồ hôi nhiều, mất nước, làm máu cô đặc và thúc đẩy hình thành cục máu đông ^[2]. Dù không thể kiểm soát được thời tiết, mỗi người có thể chủ động bảo vệ mạch máu não bằng thói quen uống nước ngay sau khi thức dậy, ở nơi thoáng mát và hạn chế vận động ngoài trời lúc nắng gắt ^[4]. Những người cao tuổi hoặc có bệnh lý tim mạch nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ để có chế độ bù nước và điều chỉnh sinh hoạt an toàn nhất trong mùa hè.