Thực dưỡng Ohsawa có phòng ngừa được tái phát ung thư?

Sau khi kết thúc các đợt điều trị ung thư căng thẳng, nỗi lo lớn nhất của người bệnh thường là nguy cơ bệnh quay trở lại. Trong hành trình tìm kiếm các biện pháp củng cố sức khỏe, nhiều người đã lựa chọn các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, phổ biến nhất là thực dưỡng Ohsawa (macrobiotic diet). Nhiều người tin rằng việc ăn gạo lứt muối mè và kiêng tuyệt đối thực phẩm động vật có thể tiêu diệt mầm mống ung thư còn sót lại.

Tuy nhiên, liệu thực dưỡng Ohsawa có thực sự phòng ngừa được tái phát ung thư theo góc nhìn khoa học hay không? Câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ bằng chứng xác thực để kết luận phương pháp này ngăn ngừa được tái phát, dù một số yếu tố dinh dưỡng lành mạnh của nó có thể hỗ trợ cải thiện tiên lượng sống nói chung.

Cơ chế tác động giải thích theo góc nhìn khoa học

Chế độ ăn thực dưỡng chủ yếu dựa vào ngũ cốc nguyên hạt, rau củ quả, đậu đỗ và hạn chế tối đa các sản phẩm chế biến sẵn ^[1]. Thực đơn này rất giàu phytoestrogen nhờ việc sử dụng nhiều chế phẩm từ đậu nành ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phụ nữ áp dụng thực dưỡng có nồng độ estrogen lưu hành trong máu thấp hơn một cách vừa phải, từ đó có thể liên quan tới việc giảm nguy cơ mắc bệnh ung thư vú ^[2]. Ngoài ra, chế độ ăn giàu phytoestrogen cũng được ghi nhận là giúp giảm nguy cơ tái phát bệnh ^[3].

Bên cạnh đó, thực dưỡng thường có hàm lượng chất béo thấp. Theo các cơ chế chuyển hóa, việc giảm lượng chất béo tiêu thụ sau chẩn đoán có mối liên quan mật thiết tới việc cải thiện kết quả sống còn ở bệnh nhân ^[3]. Ngũ cốc nguyên cám và rau củ cũng cung cấp lượng lớn chất xơ và chất chống oxy hóa tự nhiên giúp hỗ trợ kiểm soát thể trạng.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả phòng ngừa?

Thực tế, có tới 48% bệnh nhân ung thư từng tìm đến các chế độ ăn kiêng phổ biến như thực dưỡng, ăn chay hay ketogenic với hy vọng nâng cao khả năng sống còn và ngăn chặn tái phát ^[4]. Dù vậy, bằng chứng thực nghiệm trực tiếp còn rất hạn chế ^[4].

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mang tên DIANA-5 công bố năm 2023 đã theo dõi 1.542 bệnh nhân ung thư vú có nguy cơ tái phát cao (như thụ thể estrogen âm tính, mắc hội chứng chuyển hóa, hoặc có mức insulin/testosterone trong máu cao) ^[1]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên vào nhóm can thiệp chế độ ăn kết hợp Địa Trung Hải và thực dưỡng (macro-Mediterranean) hoặc nhóm đối chứng ^[1]. Nhóm can thiệp được học nấu ăn, tham gia các bữa ăn cộng đồng và khuyến khích ăn ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, sản phẩm từ đậu nành, rau củ, trái cây, quả hạch, dầu ô liu và cá, đồng thời tránh đồ tinh chế, khoai tây, đường, thịt đỏ, thịt chế biến, sữa và rượu ^[1].

Sau 5 năm theo dõi, có 95 bệnh nhân ở nhóm can thiệp và 98 bệnh nhân ở nhóm đối chứng bị tái phát ung thư, cho thấy tỷ lệ rủi ro tái phát không có sự khác biệt (HR = 0,99; khoảng tin cậy 95%: 0,69 - 1,40) ^[1]. Thử nghiệm này kết luận sự can thiệp nói chung không chứng minh được hiệu quả làm giảm tái phát ung thư vú ^[1]. Tuy nhiên, một phân tích sâu hơn theo mức độ tuân thủ chỉ số chế độ ăn (kết hợp cả hai nhóm) cho thấy những phụ nữ tuân thủ chế độ ăn nghiêm ngặt nhất có mức giảm 41% nguy cơ tái phát so với nhóm ít tuân thủ nhất [6, 8].

Ngoài ra, một phân tích tổng hợp năm 2014 thu thập dữ liệu từ 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và 1 nghiên cứu đoàn hệ đa trung tâm quy mô lớn với 9.966 bệnh nhân ung thư vú đã chứng minh rằng chế độ ăn ít chất béo sau chẩn đoán giúp giảm 23% nguy cơ tái phát ung thư vú và giảm 17% tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ^[5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Chế độ ăn thực dưỡng có những điểm tương đồng với các khuyến nghị về dinh dưỡng của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) và Viện Nghiên cứu Ung thư Hoa Kỳ (AICR), như tăng cường tiêu thụ rau củ, hạn chế ngũ cốc tinh chế và rượu ^[4]. Một tổng quan hệ thống năm 2018 trên 38 nghiên cứu cho thấy việc duy trì chế độ ăn chất lượng cao và thận trọng sau chẩn đoán có liên quan đến việc giảm nguy cơ tử vong do các nguyên nhân khác, trong khi chế độ ăn kiểu phương Tây làm tăng tỷ lệ tử vong ^[6].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống khác năm 2022 phân tích 35 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu và 14 thử nghiệm lâm sàng cũng chỉ ra rằng chất lượng bữa ăn tổng thể cao giúp giảm 23% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở người sống sót sau ung thư vú ^[7]. Tuy nhiên, bằng chứng về việc chế độ ăn giúp phòng ngừa tái phát riêng biệt ở phần lớn các loại ung thư khác vẫn còn rất hạn chế hoặc chưa xác định được ^[6].

Mặt tiêu cực của các phương pháp ăn kiêng như thực dưỡng là việc người thực hiện thường tin vào những lý giải mang tính phản khoa học về đặc tính chống ung thư ^[4]. Cơ sở khoa học thực nghiệm để khuyến nghị hoặc chống lại việc dùng thực dưỡng trong điều trị ung thư hiện vẫn còn rất yếu ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng thực dưỡng

Sai lầm phổ biến nhất là coi thực dưỡng Ohsawa như một phác đồ điều trị thay thế y học hiện đại. Một số người thậm chí từ chối các liệu trình điều trị hoặc theo dõi sau ung thư để ăn số 7 (chỉ ăn 100% gạo lứt muối mè) với niềm tin có thể "bỏ đói tế bào ung thư". Nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn kiêng quá mức mang lại nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng và việc loại bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm thiết yếu có thể phản tác dụng ^[4].

Thực tế, chế độ ăn lành mạnh không nhất thiết phải quá khắt khe. Theo đánh giá y khoa năm 2020, việc áp dụng chế độ ăn uống lành mạnh không trực tiếp cải thiện tiên lượng tái phát của riêng bệnh ung thư vú, nhưng lại cải thiện tỷ lệ sống còn chung và giảm đáng kể nguy cơ tử vong do các bệnh lý tim mạch đi kèm ^[3].

Ai nên thận trọng khi muốn ăn theo chế độ này?

Người bệnh sau phẫu thuật, xạ trị hoặc hóa trị đang bị suy kiệt, sụt cân quá nhanh không nên áp dụng chế độ thực dưỡng nghiêm ngặt vì dễ dẫn đến suy mòn dinh dưỡng ^[4]. Bệnh nhân có vấn đề về hấp thu đường tiêu hóa hoặc thiếu hụt vi chất cũng cần phải cẩn trọng ^[4].

Trước khi thay đổi hoàn toàn khẩu phần ăn theo hướng thực dưỡng, người bệnh ung thư bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị và các chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn điều chỉnh phù hợp với tình trạng bệnh lý ^[4].

Cách tiếp cận dinh dưỡng khoa học và cân bằng

Thay vì áp dụng thực dưỡng Ohsawa một cách cực đoan, người bệnh có thể học hỏi những khía cạnh tích cực đã được khoa học công nhận:

Người bệnh nên tăng cường các loại ngũ cốc nguyên hạt, ăn đa dạng các loại rau họ cải, trái cây tươi và các loại hạt để bổ sung chất xơ và chất chống oxy hóa tự nhiên ^[1]. Các thực phẩm giàu phytoestrogen như đậu hũ, sữa đậu nành và các loại đậu khác có thể đưa vào thực đơn một cách cân đối ^[1]. Đồng thời, cần hạn chế tối đa việc tiêu thụ các loại thịt đỏ, thịt đã qua chế biến, đường tinh luyện, đồ ngọt và rượu bia ^[1].

Việc giảm bớt lượng dầu mỡ, chất béo chuyển hóa trong cách chế biến cũng mang lại lợi ích rõ rệt ^[5]. Chế biến món ăn bằng phương pháp hấp, luộc hoặc nấu súp sẽ an toàn hơn các món chiên xào nhiều dầu mỡ. Quan trọng nhất, sự thay đổi này cần đi kèm với hoạt động thể chất đều đặn nhằm cải thiện chất lượng sống ^[7].

Tóm lại, thực dưỡng Ohsawa không phải là "lá chắn vàng" giúp triệt tiêu hoàn toàn khả năng tái phát ung thư. Người bệnh không nên cực đoan hóa bữa ăn mà hãy kết hợp lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng theo hướng dẫn của chuyên gia y tế song song với việc tái khám định kỳ.