Nhiều người thường rơi vào cái bẫy ăn uống theo cảm xúc hoặc liên tục thèm ăn dù cơ thể không hề thiếu năng lượng. Khi các loại thuốc ức chế cảm giác thèm ăn thuộc nhóm đồng vận thụ thể GLP-1 trở nên phổ biến, câu hỏi đặt ra là liệu chúng có làm tê liệt phản xạ tự nhiên hay giúp con người lắng nghe cơ thể chuẩn xác hơn.
Thực tế từ các nghiên cứu cho thấy, nhóm thuốc này không dập tắt hoàn toàn trực giác ăn uống mà hỗ trợ tái thiết lập nhận thức về cơn đói và điểm no sinh học [1]. Bằng cách can thiệp vào hệ thống thần kinh trung ương và đường tiêu hóa, thuốc làm dịu đi những tín hiệu thèm ăn quá mức từ môi trường bên ngoài [7, 8].
Cơ chế tác động lên não bộ và hệ tiêu hóa
Trong cơ thể người khỏe mạnh, hormone tự nhiên GLP-1 được tiết ra sau bữa ăn nhằm kích thích tiết insulin, ức chế glucagon, làm chậm quá trình rỗng dạ dày và phát tín hiệu no [2]. Tuy nhiên, hormone tự nhiên này bị phân hủy rất nhanh chỉ trong khoảng 2 đến 3 phút trong vòng tuần hoàn [2]. Nhóm thuốc đồng vận GLP-1 ra đời với tác dụng kéo dài để duy trì các hiệu ứng sinh học này [2].
Đường tiêu hóa trên giữ vai trò tích hợp các chất dinh dưỡng, cơ chế thần kinh, cơ học và hormone để phản hồi lại lượng calo nạp vào [3]. Thuốc điều hòa các chức năng này một phần nhờ việc làm chậm quá trình tháo rỗng dạ dày [4, 5, 6]. Khi thức ăn lưu lại trong dạ dày lâu hơn, các thụ thể tại đường tiêu hóa sẽ truyền tín hiệu no lên trung tâm điều khiển sự thèm ăn ở vùng dưới đồi [3].
Bên cạnh đó, các thụ thể GLP-1 còn phân bố dày đặc ở hệ thống vị giác, từ các chồi vị giác ở ngoại vi cho đến các vùng não bộ xử lý cảm giác ngon miệng [4]. Các thụ thể vị giác trong lòng ruột (đặc biệt là họ T1R và T2R) cũng liên quan đến quá trình điều hòa các peptide thèm ăn [4]. Nhờ tác động kép này, cảm giác thèm ăn được điều chỉnh trực tiếp từ miệng, ruột cho tới não [4].
Não bộ phản ứng ra sao trước các kích thích ăn uống?
Để làm rõ tác động của GLP-1 lên não bộ, một thử nghiệm ngẫu nhiên, bắt chéo, có đối chứng giả dược năm 2014 đã kiểm tra 48 người (gồm bệnh nhân đái tháo đường týp 2 béo phì, người béo phì có đường huyết bình thường và người gầy) bằng phương pháp chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) [5]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá phản ứng cấp tính của não khi tiêm tĩnh mạch exenatide (thuộc nhóm đồng vận thụ thể GLP-1) lúc người tham gia xem hình ảnh đồ ăn trong điều kiện kẹp somatostatin [5].
Kết quả cho thấy ở người béo phì và bệnh nhân đái tháo đường týp 2, vùng não liên quan đến sự thèm ăn và phần thưởng (gồm thùy đảo và hạch hạnh nhân) phản ứng mạnh hơn với hình ảnh món ăn so với người gầy [5]. Tuy nhiên, khi dùng exenatide, hoạt động tại các vùng này (gồm thùy đảo, hạch hạnh nhân, bèo sẫm và vỏ não trán ổ mắt) giảm đi rõ rệt so với giả dược, kéo theo lượng thức ăn nạp vào giảm xuống [5]. Hiệu ứng này bị ức chế phần lớn khi dùng chất chẹn thụ thể exendin 9-39 trước đó, chứng minh tác động qua trung gian thụ thể GLP-1 [5].
Tác động này giải thích vì sao thuốc giúp người bệnh kiềm chế cảm giác thèm ăn mang tính chất phần thưởng, hướng não bộ tập trung hơn vào nhu cầu dinh dưỡng thực tế [5].
Tác động của việc kết hợp hormone lên lượng thức ăn
Các nhà khoa học cũng đặt ra giả thuyết về việc kết hợp kích hoạt thụ thể GLP-1 với GIP (một hormone incretin khác) nhằm tối ưu hóa khả năng kiểm soát thèm ăn [6]. Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên bắt chéo năm 2019 thực hiện trên 17 nam giới thừa cân hoặc béo phì trong 5 ngày thử nghiệm [6]. Người tham gia được truyền glucose đẳng đường huyết (IIGI) kết hợp với nước muối sinh lý (giả dược), GIP (4 pmol/kg/phút), GLP-1 (1 pmol/kg/phút) hoặc cả hai loại hormone [6].
Kết quả đo lường bữa ăn tự do sau 240 phút cho thấy lượng năng lượng nạp vào giảm rõ rệt khi truyền GLP-1 so với nước muối (2715 ± 409 kJ so với 4483 ± 568 kJ) [6]. Ngược lại, việc truyền GIP đơn lẻ (4062 ± 520 kJ) hoặc phối hợp GIP với GLP-1 (3875 ± 451 kJ) không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nước muối [6].
Đáng chú ý, mức tiêu thụ năng lượng ở nhóm kết hợp GIP và GLP-1 lại cao hơn so với nhóm chỉ dùng riêng GLP-1 [6]. Giới hạn của nghiên cứu này nằm ở cỡ mẫu nhỏ (17 người), chỉ thực hiện trên nam giới và xem xét hiệu ứng truyền dịch cấp tính trong phòng thí nghiệm, chưa phản ánh đầy đủ tác động dài hạn của các phân tử đồng vận kép thế hệ mới [6].
Sự thay đổi trong nhận thức đói và no thực tế
Tác động của thuốc lên hành vi ăn uống hàng ngày được thể hiện rõ qua một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2025 thông qua khảo sát trực tuyến trên 101 người có chỉ số BMI trên 27 đang dùng thuốc đồng vận GLP-1 [1]. Bài khảo sát gồm 31 câu hỏi so sánh điểm số trước và sau khi can thiệp bằng kiểm định T-test cặp [1].
Người tham gia ghi nhận họ cảm thấy nhận biết rõ ràng hơn về các tín hiệu đói của cơ thể và giảm đáng kể tần suất ăn quá điểm no sinh học [1]. Đồng thời, tần suất muốn ăn trước các kích thích giác quan bên ngoài, kích thích tình huống và việc ăn quá độ do cảm xúc đều giảm mạnh [1]. Điều này tạo điều kiện cho các tín hiệu sinh lý nội tại dẫn dắt hành vi ăn uống thay vì bị chi phối bởi tâm lý hay ngoại cảnh [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu định tính năm 2024 thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc trên 9 bệnh nhân béo phì hoặc đái tháo đường týp 2 sau 12-16 tuần điều trị cũng ghi nhận nhiều chuyển biến [7]. Phân tích theo chủ đề cho thấy 3 điểm nổi bật: người bệnh chấp nhận tác dụng phụ vì lợi ích thể chất dài hạn, nhận thấy tác động đa dạng lên sức khỏe tâm thần và giảm thèm ăn cùng việc tăng cảm giác kiểm soát hành vi ăn uống [7]. Sự thuyên giảm tình trạng mất kiểm soát này gợi mở tiềm năng nghiên cứu thuốc cho chứng rối loạn ăn uống vô độ [7].
Lợi ích chuyển hóa và tác động tim mạch đi kèm
Song song với việc tái định hình nhận thức ăn uống, nhóm thuốc này mang lại những chuyển biến tích cực trên hệ thống tim mạch và chuyển hóa [8]. Các loại thuốc như liraglutide, semaglutide hay tirzepatide giúp giảm cân toàn thân và cải thiện độ nhạy cũng như sự tiết insulin [8].
Thuốc còn tác động trực tiếp lên mô mỡ quanh tim (EAT) - vốn chứa các thụ thể của GLP-1 và GIP ở đại thực bào và tế bào mỡ [8]. Việc kích hoạt thụ thể GLP-1 tăng cường oxy hóa axit béo, kích thích sinh nhiệt ở mô mỡ nâu và hỗ trợ giảm khối lượng mỡ quanh tim, từ đó giảm thiểu nguy cơ bệnh tim mạch [8].
Dù vậy, giới hạn từ các nghiên cứu cắt ngang năm 2025 nhắc nhở rằng những mối liên hệ giữa nhận thức vị giác và cảm giác no vẫn chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả [4]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) theo dõi dài hạn để làm rõ cơ chế thụ thể cảm giác [4].
Hiểu lầm thường gặp về thuốc ức chế cảm giác thèm ăn
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc sẽ làm mất hoàn toàn cảm giác thèm ăn, khiến người dùng không còn muốn ăn bất cứ thứ gì. Trên thực tế, dữ liệu cho thấy thuốc giúp giảm bớt sự chi phối của cảm xúc và ngoại cảnh, giúp người dùng nhận biết tín hiệu đói chuẩn xác hơn chứ không triệt tiêu nhu cầu nạp dinh dưỡng tự nhiên [1].
Một hiểu lầm khác là tất cả các loại thuốc GLP-1 đều có cách thức hoạt động giống nhau. Dược động học cho thấy các hợp chất tác dụng ngắn (như exenatide, lixisenatide) chủ yếu hạ đường huyết sau ăn qua việc làm chậm rỗng dạ dày [2]. Trong khi đó, các hợp chất tác dụng kéo dài (như albiglutide, dulaglutide, liraglutide) duy trì kích hoạt thụ thể liên tục và tác động mạnh hơn lên đường huyết lúc đói thông qua cơ chế tiết insulin và ức chế glucagon [2].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù đem lại hiệu quả trong điều hòa ăn uống, việc sử dụng thuốc nhóm này luôn cần sự giám sát y tế chặt chẽ. Do thuốc làm chậm tốc độ rỗng dạ dày, người bệnh có thể gặp phải các tác dụng phụ về tiêu hóa [4, 5]. Những người mắc các bệnh lý liên quan đến rối loạn nhu động dạ dày cần đặc biệt lưu ý trước khi chỉ định [4, 5].
Người mắc bệnh đái tháo đường týp 2 hoặc các bệnh mạn tính đi kèm bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [2, 4]. Bác sĩ sẽ cân nhắc đặc tính riêng biệt của từng loại hợp chất ngắn hay dài hạn để cá nhân hóa phác đồ điều trị phù hợp với thể trạng [2]. Không tự ý mua hoặc sử dụng thuốc khi chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế để duy trì ăn uống trực giác
Để thuốc phát huy tác dụng tốt nhất, người dùng nên tận dụng giai đoạn này để rèn luyện lại thói quen lắng nghe cơ thể:
- Lắng nghe tín hiệu no: Vì thuốc hỗ trợ bạn nhận biết rõ hơn điểm dừng sinh học, hãy tập trung vào bữa ăn và dừng lại ngay khi cảm thấy vừa đủ, tránh ăn cố [1].
- Hạn chế kích thích ngoại cảnh: Mặc dù thuốc giúp giảm phản ứng trước hình ảnh đồ ăn ngon, bạn vẫn nên thiết lập môi trường sống lành mạnh, cất bớt bánh kẹo nhiều đường khỏi tầm mắt [7, 8].
- Theo dõi phản ứng vị giác: Chú ý cảm nhận hương vị và sự thay đổi trong khẩu vị để chọn lựa thực phẩm giàu dưỡng chất, dễ tiêu hóa [4].
- Duy trì lối sống cân bằng: Kết hợp uống đủ nước và ăn uống đầy đủ các nhóm chất để hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động nhịp nhàng trong suốt quá trình điều trị.
Nhóm thuốc đồng vận GLP-1 đóng vai trò như một công cụ hỗ trợ não bộ và đường ruột giảm bớt gánh nặng từ những cơn thèm ăn tâm lý, tạo không gian cho trực giác đói - no sinh học lên tiếng [7, 8]. Việc hiểu đúng cơ chế và phối hợp với lối sống khoa học dưới sự theo dõi của bác sĩ là chìa khóa để đạt được sức khỏe bền vững.
