Mụn trứng cá là nỗi ám ảnh da liễu phổ biến, khiến nhiều người lo lắng về ngoại hình và suy giảm chất lượng cuộc sống [1]. Trên các diễn đàn làm đẹp, mẹo giã lá húng quế đắp mặt hoặc chấm tinh dầu húng quế lên nốt mụn viêm được truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên thay thế thuốc bôi tây y. Nhiều người thắc mắc liệu loại rau gia vị quen thuộc này có thực sự tiêu diệt được vi khuẩn gây mụn hay chỉ làm da dễ kích ứng hơn.
Dữ liệu khoa học hiện có cho thấy tinh dầu từ một số loài húng quế có khả năng ức chế vi khuẩn gây mụn trứng cá trong phòng thí nghiệm, giảm viêm và làm giảm tổn thương mụn nhanh khi được bào chế đúng chuẩn [2]. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào từng loài húng quế cụ thể, nồng độ pha loãng và hệ nền bào chế như vi nhũ tương hay kem nền, chứ không phải cứ bôi tinh dầu nguyên chất lên mặt là có tác dụng [3].
Cơ chế diệt khuẩn và giảm sưng viêm của húng quế
Mụn trứng cá hình thành có sự tham gia của Cutibacterium acnes (tên gọi trước đây là Propionibacterium acnes), một loại vi khuẩn kỵ khí Gram dương vốn cư trú tự nhiên trên da người nhưng gây nhiễm trùng khi phát triển quá mức [4]. Bên cạnh đó, vi khuẩn Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng) cũng là tác nhân gây nhiễm trùng da liên quan đến mụn trứng cá [1]. Các phương pháp điều trị hiện nay đôi khi gặp hạn chế do tác dụng phụ và tình trạng vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh ngày càng gia tăng [5].
Tinh dầu húng quế thuộc chi Ocimum chứa nhiều hợp chất hóa học tự nhiên có đặc tính kháng khuẩn, kháng viêm và chống oxy hóa (dọn dẹp gốc tự do) [2]. Khi phân tích bằng sắc ký khí khối phổ, tinh dầu húng quế ngọt (Ocimum basilicum) chứa thành phần chính là methyl chavicol chiếm tới 93,0% hoặc estragole chiếm từ 82% đến 86,4%, cùng với sự hiện diện của linalool [3]. Trong khi đó, tinh dầu hương nhu tía (Ocimum sanctum, thường gọi là holy basil) lại giàu eugenol (chiếm 41,5%), gamma-caryophyllene (23,7%) và methyl eugenol (11,8%) [3]. Chính hợp chất eugenol trong hương nhu tía được ghi nhận đóng góp trực tiếp vào khả năng dọn dẹp gốc tự do, giảm stress oxy hóa trên vùng da tổn thương [2].
Về mặt kháng viêm, nghiên cứu năm 2014 trên mô hình chuột thực nghiệm cho thấy tinh dầu hương nhu tía có khả năng ức chế đáng kể tình trạng phù nề do các chất trung gian gây viêm như histamine, serotonin, bradykinin và PGE2 gây ra [6]. Dầu cố định và axit linolenic từ dược liệu này còn ngăn chặn tình trạng sưng viêm do PGE2, leukotriene và axit arachidonic thông qua cơ chế khóa cả hai con đường enzyme cyclooxygenase (COX) và lipoxygenase (LOX) trong quá trình chuyển hóa axit arachidonic [6]. Nhờ vừa ức chế vi khuẩn tại chỗ, vừa cắt đứt phản ứng sưng tấy, chiết xuất từ chi Húng quế giúp làm dịu các nốt mụn sưng đỏ [2].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về từng loại húng quế?
Không phải loại húng quế nào cũng diệt được vi khuẩn gây mụn. Một nghiên cứu công bố năm 2006 tại Thái Lan đã đánh giá hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm (in vitro) của ba loại tinh dầu húng quế khác nhau đối với vi khuẩn P. acnes bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch và pha loãng thạch [3]. Ba loại được thử nghiệm gồm húng quế ngọt (Ocimum basilicum L.), hương nhu tía (Ocimum sanctum L.) và húng chanh/é trắng (Ocimum americanum L.) [3].
Kết quả cho thấy tinh dầu húng quế ngọt có tác dụng ức chế vi khuẩn P. acnes mạnh nhất với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC - nồng độ thấp nhất ngăn vi khuẩn phát triển) là 2,0% v/v [3]. Tinh dầu hương nhu tía đứng thứ hai với giá trị MIC là 3,0% v/v [3]. Ngược lại, tinh dầu loài Ocimum americanum chứa chủ yếu là geraniol (32,0%), neral (27,2%) và rất ít methyl chavicol (0,8%) hoàn toàn không có tác dụng ức chế P. acnes ngay cả ở nồng độ thử nghiệm cao nhất là 5,0% v/v [3].
Từ kết quả này, nhóm nghiên cứu tiếp tục bào chế hệ vi nhũ tương dầu trong nước (o/w micro-emulsion) chứa 55,0% v/v pha nước, 10,0% v/v pha dầu (gồm 2,0% hoặc 3,0% v/v tinh dầu húng quế ngọt hoặc 3,0% v/v tinh dầu hương nhu tía kết hợp với 7,0% v/v isopropyl myristate), 29,2% v/v chất hoạt động bề mặt polysorbate 80 và 5,8% v/v 1,2-propylene glycol [3]. Công thức vi nhũ tương chứa tinh dầu húng quế ngọt cho hiệu quả diệt P. acnes cao hơn công thức chứa hương nhu tía, và giữ được độ ổn định sau 5 chu kỳ thử nghiệm sốc nhiệt nóng - lạnh [3]. Đáng chú ý, khi thêm chất làm đặc hydroxyethylcellulose ở nồng độ 0,5% w/v để tạo dạng gel đặc, hoạt tính kháng khuẩn lại có xu hướng giảm đi so với dạng lỏng không làm đặc [3].
Đối với hiệu quả trực tiếp trên da mụn, một tổng quan khoa học năm 2014 ghi nhận chế phẩm dầu hương nhu (Ocimum gratissimum) pha trong nền kem cetomacrogol được dung nạp tốt trên da, mang lại hiệu quả cao hơn và làm giảm các tổn thương mụn trứng cá nhanh hơn cả dung dịch benzoyl peroxide 10% [2]. Hơn nữa, khi kết hợp dầu Ocimum với gel lô hội (nha đam), gel lô hội giúp tăng cường đặc tính trị mụn của dầu húng quế, tạo ra hỗn hợp có hiệu quả vượt trội hơn cả thuốc kháng sinh bôi clindamycin 1% trong điều trị mụn trứng cá [2].
Khả năng đối phó vi khuẩn kháng thuốc và tương tác kháng sinh
Bên cạnh vi khuẩn C. acnes, mụn trứng cá bội nhiễm còn liên quan đến vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [1]. Một nghiên cứu năm 2013 đánh giá tinh dầu húng quế ngọt (Ocimum basilicum) chứa 86,4% estragole cho thấy tinh dầu này ức chế sự phát triển của tất cả các chủng vi khuẩn phân lập từ bệnh phẩm lâm sàng, bao gồm cả vi khuẩn tiết men kháng thuốc beta-lactamase phổ rộng, và có hiệu quả vượt trội hơn tinh dầu hương thảo [7].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2016 đã chiết xuất tinh dầu lá húng quế ngọt (Ocimum basilicum L.) bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước để thử nghiệm trên chủng Staphylococcus aureus và trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa [8]. Bằng kỹ thuật vi pha loãng với dải nồng độ từ 2 đến 1024 microgam/mL, các nhà khoa học xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của tinh dầu húng quế đơn lẻ đối với S. aureus là 1024 microgam/mL, trong khi thuốc kháng sinh imipenem là 4 microgam/mL và ciprofloxacin là 2 microgam/mL [8].
Điểm phát hiện quan trọng của nghiên cứu năm 2016 nằm ở phép thử bàn cờ (checkerboard method) khi kết hợp tinh dầu húng quế với thuốc kháng sinh tiêu chuẩn [8]. Khi phối hợp tinh dầu húng quế với kháng sinh imipenem để diệt tụ cầu vàng S. aureus, hai chất tạo ra tác dụng hiệp đồng mạnh mẽ (tăng cường lẫn nhau) với chỉ số nồng độ ức chế phân đoạn FIC là 0,0625 [8]. Tuy nhiên, khi kết hợp cùng loại tinh dầu húng quế này với kháng sinh ciprofloxacin trên vi khuẩn S. aureus, chúng lại xảy ra hiện tượng đối kháng (triệt tiêu tác dụng của nhau) với chỉ số FIC lên tới 4,25 [8]. Trong khi đó, trên chủng P. aeruginosa lâm sàng, tinh dầu húng quế lại hiệp đồng tốt với cả imipenem (FIC = 0,0625) và ciprofloxacin (FIC = 0,09) [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh tổng thể về các loại tinh dầu tự nhiên trị mụn, húng quế có lợi thế về độ phổ biến, tính kháng viêm rõ rệt và khả năng kết hợp tốt với các tá dược tự nhiên như gel lô hội [2]. Tuy nhiên, nếu xét riêng về độ mạnh kháng khuẩn trong ống nghiệm đối với P. acnes, tinh dầu húng quế (MIC từ 2,0% đến 3,0% v/v) vẫn đòi hỏi nồng độ cao hơn so với một số tinh dầu khác [2]. Cụ thể, tinh dầu cỏ xạ hương (thyme) và tinh dầu quế có MIC ở mức 0,016% v/v, tinh dầu hoa hồng là 0,031% v/v, hay tinh dầu sả (Cymbopogon nardus) có MIC từ 0,005 đến 0,3 microL/mL [2].
Giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện nay là phần lớn nghiên cứu về Ocimum basilicum và Ocimum sanctum mới dừng lại ở thử nghiệm trong đĩa thạch phòng thí nghiệm (in vitro) và đánh giá độ ổn định công thức bào chế [3]. Nghiên cứu về cơ chế kháng viêm giảm phù nề năm 2014 của hương nhu tía được thực hiện trên mô hình bàn chân chuột và thử nghiệm nước súc miệng mảng bám răng trong thời gian ngắn 4 ngày, đồng thời cho thấy tinh dầu nguyên chất không có tác dụng giảm đau trên mô hình đau thực nghiệm [6]. Do đó, người tiêu dùng không thể kỳ vọng việc bôi tinh dầu tự phát tại nhà sẽ mang lại kết quả giống hệt như các chế phẩm nhũ tương đã được chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng húng quế trị mụn
Hiểu lầm phổ biến nhất là gom chung mọi loại rau húng đều trị được mụn. Thực tế nghiên cứu năm 2006 đã chứng minh loài Ocimum americanum hoàn toàn vô tác dụng trước vi khuẩn gây mụn P. acnes do thiếu hụt hoạt chất methyl chavicol và eugenol [3]. Việc hái nhầm giống cây ngoài chợ về đắp mặt vừa không diệt được khuẩn vừa tiềm ẩn nguy cơ nhiễm bẩn.
Hiểu lầm thứ hai là tự ý nhỏ tinh dầu húng quế vào lọ thuốc kháng sinh đang bôi hoặc dùng chung cùng lúc với suy nghĩ "đông tây y kết hợp sẽ nhanh khỏi". Nghiên cứu năm 2016 đã chỉ rõ tinh dầu húng quế ngọt gây tác dụng đối kháng mạnh (FIC = 4,25) khi gặp kháng sinh ciprofloxacin trên vi khuẩn tụ cầu vàng S. aureus [8]. Việc tự ý pha trộn khi không nắm rõ tương tác dược lý có thể làm mất tác dụng của thuốc điều trị.
Hiểu lầm thứ ba là thích dùng các loại kem đặc chứa tinh dầu. Thực nghiệm bào chế cho thấy việc thêm chất làm đặc hydroxyethylcellulose vào hệ vi nhũ tương tinh dầu húng quế làm giảm khả năng giải phóng hoạt chất và giảm hiệu lực diệt vi khuẩn P. acnes so với dạng lỏng không làm đặc [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang điều trị mụn bằng thuốc kháng sinh kê đơn (đặc biệt là nhóm kháng sinh có tương tác đối kháng như ciprofloxacin đối với nhiễm khuẩn tụ cầu) tuyệt đối không tự ý bôi đè tinh dầu húng quế lên vùng da đang bôi thuốc [8]. Việc dùng kết hợp cần có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa để tránh làm giảm hiệu lực điều trị.
Người có làn da nhạy cảm, da đang có vết thương hở lớn hoặc mụn bọc vỡ mủ không nên bôi trực tiếp tinh dầu húng quế nguyên chất chưa pha loãng. Trong các nghiên cứu đạt độ dung nạp tốt, tinh dầu luôn được pha ở nồng độ thấp từ 2,0% đến 3,0% v/v trong hệ vi nhũ tương hoặc phối trộn trong nền kem cetomacrogol và gel lô hội [2].
Bệnh nhân có bệnh lý da liễu nền phức tạp hoặc nhiễm trùng da kháng nhiều loại kháng sinh cần thăm khám bác sĩ da liễu để được chỉ định phác đồ chuẩn xác, không dùng tinh dầu tự nhiên thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đặc hiệu [1].
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho làn da
Để tận dụng lợi ích kháng khuẩn, kháng viêm của húng quế trong chăm sóc da mụn một cách khoa học, người dùng nên ưu tiên lựa chọn các sản phẩm chăm sóc da (serum, lotion, kem chấm mụn) đã được bào chế sẵn dưới dạng vi nhũ tương (micro-emulsion) hoặc nền kem chuẩn hóa chứa tinh dầu húng quế ngọt (Ocimum basilicum), hương nhu tía (Ocimum sanctum) hoặc hương nhu (Ocimum gratissimum) ở nồng độ khoảng 2,0% - 3,0% [2].
Nếu sử dụng tinh dầu nguyên chất tại nhà, bắt buộc phải pha loãng về nồng độ an toàn (khoảng 2% - 3%, tương đương 2 - 3 giọt tinh dầu trong 5 mL chất dẫn) trước khi thoa lên nốt mụn [3]. Bạn có thể kết hợp tinh dầu húng quế đã pha loãng với gel lô hội (nha đam) sạch để chấm lên vùng da mụn, vì sự kết hợp giữa dầu Ocimum và gel lô hội đã được ghi nhận giúp tăng cường hiệu quả giảm mụn rõ rệt [2].
Nên ưu tiên các chế phẩm có kết cấu lỏng nhẹ thay vì dạng gel quá đặc để hoạt chất tiếp cận vi khuẩn C. acnes tốt hơn [3]. Song song với việc chăm sóc da từ bên ngoài, duy trì thói quen vệ sinh da mặt sạch sẽ, uống đủ nước và ăn uống cân bằng sẽ giúp kiểm soát bã nhờn bền vững.
Tinh dầu húng quế ngọt và hương nhu là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng giúp ức chế vi khuẩn C. acnes và giảm sưng viêm mụn trứng cá khi dùng đúng loài, đúng nồng độ 2% - 3% [3]. Tuy nhiên, người dùng không nên bôi tinh dầu nguyên chất trực tiếp hay tự ý trộn lẫn với thuốc kháng sinh mà nên chọn sản phẩm bào chế dạng nhũ tương hoặc kết hợp cùng gel lô hội [2]. Nếu tình trạng mụn trứng cá kéo dài hoặc sưng mủ nặng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu để có phác đồ điều trị an toàn.
