Khi chải đầu hoặc gội đầu, nhiều người bàng hoàng thấy sợi tóc rụng mang theo một hạt nhỏ màu trắng đục ở phần gốc. Thắc mắc phổ biến là liệu đó có phải là "chân tóc" hay "nang tóc" bị bật gốc vĩnh viễn khiến sợi tóc không thể mọc lại hay không.
Câu trả lời ngắn gọn: phần hạt trắng đó hoàn toàn bình thường và là biểu hiện tự nhiên của một chu kỳ phát triển nang tóc. Hạt màu trắng thực chất là cấu trúc chùy keratin (club hair) của pha nghỉ ngơi, khác xa với tình trạng gãy ngang thân tóc hay tổn thương cấu trúc do tác động vật lý và hóa chất.
Bản chất của hạt trắng ở gốc sợi tóc rụng
Nhiều người lầm tưởng hạt trắng là nang tóc bị nhổ bật ra khỏi da đầu. Thực tế, chu kỳ của nang tóc biến đổi liên tục qua các giai đoạn xây dựng và tái cấu trúc [1]. Pha tăng trưởng tích cực (anagen) tạo ra thân tóc có sắc tố và trải qua 6 giai đoạn [1]. Tiếp theo là pha thoái triển (catagen) kéo dài vài tuần, trong đó quá trình sản xuất sắc tố dừng lại và thân tóc biến đổi thành một sợi tóc hình chùy ("club hair") [1]. Sau đó, nang tóc tiến vào pha nghỉ (telogen) kéo dài vài tháng trên da đầu rồi mới quay lại pha anagen [1].
Về mặt cấu trúc vi thể, sợi tóc chùy hình thành vào cuối pha catagen và đầu pha telogen [2]. Thân tóc keratin hóa hoàn toàn với phần gốc hình chùy đặc trưng và mất sắc tố, được giữ chặt bởi phức hợp liên kết ở đáy vùng phình (bulge) [2]. Ở giai đoạn telogen sớm, củ tóc telogen đặc trưng bởi một cấu trúc chùy sừng hóa có vành răng cưa, đan xen với bao rễ ngoài xung quanh [3]. Khi nang tóc bước vào giai đoạn telogen muộn, phần chùy này sừng hóa hoàn toàn [3]. Như vậy, hạt trắng mắt thường nhìn thấy chỉ là khối keratin sừng hóa đã dừng tích tụ hạt màu, không phải nang tóc sống hay tế bào mầm bị mất đi.
Phân biệt sợi tóc pha nghỉ và tóc gãy do tổn thương
Sự khác biệt căn bản giữa tóc rụng tự nhiên và tổn thương gãy rụng nằm ở hình thái của sợi tóc. Tình trạng rụng tóc pha telogen (telogen effluvium) thực chất là sự rụng quá mức các sợi tóc chùy bình thường [4]. Khi soi kính hiển vi, những sợi tóc này có đường kính thân tóc đồng đều và phần củ tóc có hình dạng bình thường, không chứa sắc tố [4].
Ngược lại, các tổn thương từ hóa chất hoặc phản ứng nặng hơn đối với chấn thương khiến thân tóc bị đứt gãy [5]. Khi tổn thương xảy ra, thân tóc bị mỏng đi do sự suy giảm phân chia của tế bào mầm, sau đó tiến vào pha telogen sớm [5]. Các tổn thương nặng dẫn tới sự xuất hiện của tóc hình dấu chấm than (exclamation marks), hoặc các chấm đen biểu thị sự ngừng phân chia tế bào nặng nề nhất làm thân tóc gãy hoàn toàn [5]. Tóc hình dấu than có gốc thường bị thu hẹp lại, làm sợi tóc dễ rụng hơn bình thường [6]. Tóc gãy do hóa chất hoặc bệnh lý thường không có phần chùy tròn nhẵn đều màu trắng đục của telogen lành tính mà bị thắt hẹp, gãy ngang hoặc biến dạng [1, 8].
Các nguyên nhân thúc đẩy rụng tóc telogen theo nghiên cứu
Sự chuyển đổi hàng loạt của nang tóc sang pha telogen tạo ra hiện tượng rụng tóc có chân trắng trên diện rộng. Các nguyên nhân gây ra rụng tóc pha telogen đã được ghi nhận rõ ràng, bao gồm: sinh con, sốt cao, phẫu thuật và gây mê, dùng thuốc chống đông máu, căng thẳng tâm lý, chế độ ăn kiêng ngặt nghèo và lực kéo cơ học [4].
Nghiên cứu cho thấy rụng tóc do lực kéo thường tạo ra các mô hình rụng tóc có thể nhận biết rõ ràng [4]. Tình trạng này thường không đi kèm với các thay đổi viêm và tiên lượng hồi phục rất tốt nếu ngừng các thói quen tạo kiểu gây hại như tết bím, dùng ống cuốn hoặc buộc tóc đuôi ngựa [4]. Cơ chế thúc đẩy nang tóc chuyển sang pha telogen trong trường hợp kéo tóc có thể do sự cản trở lưu lượng máu đến nhú bì [4].
Nghiên cứu chuyên sâu về biến đổi nang tóc và sắc tố
Một nghiên cứu mô bệnh học trên 50 ca rụng tóc từng vùng (alopecia areata) năm 2014 đã xem xét chi tiết cấu trúc cắt ngang của da đầu [1]. Nghiên cứu cho thấy ở người bình thường tỷ lệ giữa tóc telogen và tóc tơ (T:V) là 7:1, tuy nhiên trong bệnh lý rụng tóc, tỷ lệ này bị đảo ngược thành 1:3,6 [1]. Điều này cho thấy khi chu kỳ tóc bị rối loạn, nang tóc bước vào thoái triển bất thường và teo nhỏ thay vì duy trì tỷ lệ telogen sinh lý thông thường [1].
Nghiên cứu về tác hại của hóa trị năm 2019 cũng chỉ ra rằng việc mất sắc tố hay tổn thương thân tóc là hệ quả trực tiếp từ tế bào sắc tố và tế bào mầm [5]. Tổn thương tế bào hắc tố làm lắng đọng sắc tố lạc chỗ quanh thân tóc, tạo thành hình thái "tóc hình ngọn lửa" (flame hairs) [5]. Sau khi kết thúc điều trị một năm, việc sản xuất thân tóc bình thường phục hồi, một số sợi tóc có sắc tố ở gốc nhưng màu trắng ở ngọn, biểu thị tế bào sắc tố đã tái lập trở lại ở củ tóc [5].
Hiện tượng mất sắc tố ở củ tóc cũng được làm sáng tỏ qua nghiên cứu năm 2004 về sự suy giảm tế bào hắc tố [7]. Ở các sợi tóc trắng, không phát hiện thấy tế bào hắc tố nào trong củ tóc [7]. Tế bào hắc tố ở bao rễ ngoài giảm mạnh từ mức rất ít đến hoàn toàn không còn, sự suy giảm này được phát hiện xuyên suốt chu kỳ tóc, bao gồm cả giai đoạn telogen và giai đoạn đầu anagen [7]. Điều này giải thích vì sao phần gốc chùy hình thành cuối pha catagen và telogen luôn mất sắc tố hoàn toàn [3, 4].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các dữ liệu nghiên cứu đem lại phương pháp chẩn đoán không xâm lấn hữu ích. Phương pháp soi tóc (trichoscopy) cung cấp một công cụ thực tế và hữu dụng trên lâm sàng để đánh giá tổn thương nang tóc [5]. Việc chẩn đoán rụng tóc telogen có thể thực hiện đơn giản bằng cách kiểm tra dưới kính hiển vi hình thái thân tóc và củ tóc [4].
Tuy vậy, giới hạn nằm ở việc đánh giá mô bệnh học sâu. Việc đọc sinh thiết da đầu cắt ngang đòi hỏi chuyên môn rất cao từ kỹ thuật viên và bác sĩ giải phẫu bệnh da liễu [1]. Hơn nữa, việc nhìn bằng mắt thường không thể phát hiện các vi tổn thương như đứt gãy thân tóc mức độ nhẹ hoặc viêm quanh chân tóc, đòi hỏi các công cụ phóng đại y khoa chuyên biệt [1, 8].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất là xem hạt trắng ở gốc tóc rụng là "nang tóc đã chết hẳn". Như dữ liệu mô học đã chỉ rõ, hạt trắng chỉ là phần gốc sừng hóa của thân tóc (club hair) [5, 6]. Nang tóc thực sự nằm sâu dưới lớp trung bì và lớp mỡ dưới da, chứa các tế bào gốc ở vùng phình và nhú bì có nhiệm vụ tái tạo sợi tóc mới khi bước sang pha anagen tiếp theo [5, 6].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi sợi tóc có gốc trắng với tóc hư tổn do uốn, nhuộm. Tóc gãy do hóa chất hoặc căng thẳng tế bào mầm thường bị tổn thương ngay trên thân tóc, làm mỏng thân tóc và gãy đứt ngang thay vì rụng nguyên vẹn cùng củ tóc không sắc tố [1, 2].
Ai nên thận trọng khi gặp tóc rụng?
Mặc dù rụng tóc telogen có chân trắng là sinh lý bình thường, một số đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
- Người vừa trải qua phẫu thuật, ốm sốt kéo dài, đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng giảm cân đột ngột (crash diet) [4].
- Người thường xuyên tạo áp lực căng kéo lên tóc như tết tóc chặt, cuộn lô, buộc tóc đuôi ngựa trong thời gian dài [4].
- Người có tiền sử gia đình hoặc dấu hiệu rụng tóc nội tiết tố nam (androgenic alopecia) sớm hay rụng tóc kiểu nữ, vì các bệnh nền này có thể ảnh hưởng xấu đến khả năng mọc lại của tóc sau các đợt tổn thương nang tóc [5].
Gợi ý chăm sóc và bảo vệ nang tóc trong thực tế
Để giảm thiểu việc nang tóc bị kích thích chuyển sớm sang pha thoái triển và bảo tồn cấu trúc tóc khỏe mạnh, người dân có thể áp dụng các biện pháp:
- Loại bỏ lực căng cơ học: Dừng ngay các thói quen tạo kiểu tóc thắt chặt như tết bím quá sát da đầu, cuốn ống lô chặt hoặc buộc đuôi ngựa kéo căng chân tóc để phục hồi lưu lượng máu đến nhú bì [4].
- Tránh thay đổi chế độ dinh dưỡng quá mức: Không thực hiện các chế độ ăn kiêng hà khắc đột ngột vì thiếu hụt năng lượng và chất dinh dưỡng có thể đẩy tóc vào pha nghỉ hàng loạt [4].
- Kiểm tra thân sợi tóc rụng: Khi tóc rụng, quan sát xem sợi tóc rụng nguyên vẹn có gốc chùy trắng hay sợi tóc bị gãy cụt, mỏng bất thường để kịp thời phân biệt tóc rụng sinh lý với đứt gãy do uốn nhuộm [1, 2].
Nhìn chung, sợi tóc rụng có hạt trắng ở đầu sợi phần lớn là hiện tượng sinh lý bình thường của pha nghỉ ngơi, chứng minh nang tóc đang tuân theo đúng chu trình tự nhiên. Khi lượng tóc rụng tăng đột biến hoặc nghi ngờ có tổn thương thân tóc từ hóa chất, người bệnh nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được soi tóc và chẩn đoán chính xác thay vì tự ý điều trị.
