Trà bancha và kukicha: Có tác dụng hỗ trợ chuyển hóa chất béo không?

Nhiều người tìm đến các loại trà Nhật Bản như bancha hay kukicha với mong muốn giảm cân, tiêu mỡ thừa sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ. Những lời quảng cáo về thức uống thảo mộc thanh lọc cơ thể và đốt cháy chất béo nhanh chóng khiến hai loại trà này trở thành lựa chọn phổ biến trong thực đơn ăn kiêng.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ góc độ khoa học là: Trà bancha và kukicha không có hoạt tính đốt mỡ trực tiếp. Dù chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên và lượng caffeine thấp, chúng chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa gián tiếp thông qua các phản ứng sinh học tại đường ruột, chứ không thể làm tiêu biến mô mỡ một cách thần kỳ.

Bản chất của trà bancha và kukicha trong văn hóa trà xanh

Cả bancha và kukicha đều bắt nguồn từ cây trà xanh thông thường (Camellia sinensis), nhưng khác biệt ở bộ phận thu hoạch và mùa vụ. Trong quy trình sản xuất trà tại Nhật Bản, sencha là loại trà được thu hoạch từ đợt hái đầu tiên hoặc thứ hai trong mùa ^[1]. Ngược lại, bancha được làm từ các đợt hái muộn hơn vào vụ thứ ba hoặc thứ tư, sử dụng những lá trà già hơn ở phần dưới của thân cây [1, 2].

Bancha mang hương thơm chát đậm đà hơn do chứa nhiều catechin và tannin ngưng tụ, tạo nên phong vị mạnh mẽ rất thích hợp để dùng kèm trong các bữa ăn hằng ngày ^[1]. Trong khi đó, kukicha là loại trà được phối trộn từ các phần cuống và cọng lá được tách ra trong quá trình chế biến sencha hoặc bancha. Nhờ sử dụng phần thân và lá trưởng thành, cả hai loại trà này đều giữ được nguồn dưỡng chất thực vật đặc trưng của trà xanh nhưng có hàm lượng hoạt chất kích thích dịu nhẹ hơn.

Vì sao trà bancha không trực tiếp "đốt cháy" mỡ thừa?

Quan niệm cho rằng uống trà giúp làm tan các khối mỡ tích tụ dưới da hay quanh nội tạng là một sự hiểu lầm phổ biến. Trà xanh nói chung và bancha nói riêng chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, nổi bật là nhóm polyphenol gồm các flavonoid, axit phenolic, tannin và một lượng methylxanthine như caffeine ^[1]. Bốn hợp chất catechin chính tan trong nước thuộc nhóm flavonoid bao gồm (-)-epicatechin (EC), (-)-epicatechin-3-gallate (ECG), (-)-epigallocatechin (EGC) và (-)-epigallocatechin-3-gallate (EGCG) [5, 8].

Mặc dù EGCG có hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất trong số các catechin này ^[2], chúng không hoạt động như một chất xúc tác phân giải lipid trực tiếp tại mô mỡ. Hoạt động chuyển hóa lipid mà khoa học ghi nhận thực chất diễn ra chủ yếu ở cấp độ ruột non ^[3]. Các polyphenol trong trà can thiệp vào quá trình tiêu hóa bằng cách hỗ trợ giảm hấp thu chất béo từ thức ăn tại lòng ruột, chứ không kích hoạt cơ chế tiêu biến các tế bào mỡ đã hình thành sẵn trong cơ thể ^[3]. Hơn nữa, bancha và kukicha chứa lượng caffeine khiêm tốn hơn so với các búp non sencha hay bột matcha nghiền mịn [1, 2], do đó tác động sinh nhiệt để tiêu hao năng lượng lại càng mờ nhạt.

Khoa học nói gì về cơ chế chống oxy hóa và chuyển hóa đường ruột

Để hiểu rõ giá trị thực sự của bancha và các dòng trà xanh, nhiều nhóm nghiên cứu quốc tế đã thực hiện các phân tích sinh hóa chuyên sâu.

Năm 2020, một công trình nghiên cứu đã tiến hành so sánh thành phần hóa học và khả năng chống oxy hóa của các mẫu trà xanh thương mại (Camellia sinensis), bao gồm trà gunpowder từ Trung Quốc, ba loại trà Nhật Bản (sencha, bancha, matcha), trà túi lọc và viên bổ sung catechin ^[4]. Các nhà khoa học đã dùng phương pháp ngâm chiết hỗ trợ bằng siêu âm với dung môi ethanol, sau đó phân tích qua kỹ thuật UHPLC HR MS/MS và thử nghiệm hoạt tính dọn gốc tự do bằng các xét nghiệm DPPH, ABTS, ORAC cùng TBARS ^[4]. Kết quả xác nhận bancha chứa hệ polyphenol đa dạng ngoài catechin, đem lại khả năng chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào trước tổn thương do gốc tự do gây ra ^[4].

Đến năm 2022, một nghiên cứu khác áp dụng phương pháp bề mặt đáp ứng đa mục tiêu để tối ưu hóa quy trình chần chiết và sấy phun bột trà xanh bancha hướng tới hỗ trợ chống lão hóa ^[1]. Các tác giả ghi nhận mô hình dự đoán chính xác hàm lượng catechin toàn phần và caffeine với hệ số lần lượt là 0,9475 và 0,8692; độ mong muốn tổng thể đạt mức 0,9751 ^[1]. Thử nghiệm này chỉ ra rằng bancha rất giàu polyphenol hòa tan, mang lại các hoạt tính phổ rộng như kháng viêm và hỗ trợ ngăn ngừa các bệnh lý tim mạch, nhưng vẫn giữ bản chất là nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên hơn là một dược chất giảm béo ^[1].

Đặc biệt, một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã tổng hợp các dữ liệu tiền lâm sàng và lâm sàng từ nhiều cơ sở dữ liệu y khoa (khoảng 15% tài liệu giai đoạn 2021–2023, 51% giai đoạn 2011–2020 và 32% giai đoạn 2000–2010) để làm rõ tác động chuyển hóa của catechin trà xanh tại ruột ^[3]. Tổng quan chỉ ra rằng các lợi ích về chuyển hóa của catechin được trung gian bởi hàng loạt phản ứng tại biểu mô ruột: giảm viêm niêm mạc, giảm stress oxy hóa, phục hồi suy giảm rào cản ruột, điều hòa thụ thể nhân niêm mạc, cải thiện rối loạn hệ vi sinh và làm giảm hấp thu lipid tại đường ruột ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của catechin trà xanh khi đi vào cơ thể là sinh khả dụng thấp ^[5]. Các polyphenol này bị chuyển hóa nhanh chóng qua quá trình methyl hóa, glucuronid hóa và sulfat hóa ở gan và ruột, đồng thời chịu sự đào thải của các chất vận chuyển như Pgp, MRP1 và MRP2, khiến nồng độ hoạt chất thực tế đi vào tuần hoàn máu để đến các cơ quan ngoại vi là rất hạn chế ^[5].

Bằng chứng về thời điểm uống trà và kiểm soát chuyển hóa

Bên cạnh chuyển hóa lipid, tác động của polyphenol trà xanh đối với chuyển hóa năng lượng sau bữa ăn cũng được khảo sát trên người thật.

Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên năm 2019 thực hiện trên 17 nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh nhằm kiểm tra ảnh hưởng của thời điểm uống trà giàu catechin lên chuyển hóa đường sau ăn ^[6]. Tình nguyện viên trải qua 4 đợt thử nghiệm lấy máu lúc đói và tại các mốc 30, 60, 120, 180 phút sau ăn: giả dược buổi sáng (09:00), giả dược buổi chiều (17:00), uống trà giàu catechin buổi sáng (09:00) và uống trà giàu catechin buổi chiều (17:00) ^[6].

Kết quả cho thấy, việc uống trà giàu catechin vào buổi chiều giúp giảm đáng kể nồng độ glucose huyết tương tại thời điểm 60 phút sau ăn so với nhóm dùng giả dược buổi chiều (P = 0,014) ^[6]. Nồng độ polypeptide kích thích insulin phụ thuộc glucose (GIP) cũng giảm rõ rệt ở nhóm uống trà tại thời điểm 30 phút và 60 phút sau ăn ở cả hai khung giờ thử nghiệm ^[6]. Nghiên cứu này chứng minh polyphenol trong trà có thể hỗ trợ điều hòa đường huyết sau bữa ăn khi dùng đúng thời điểm, nhưng hiệu ứng này tập trung vào phản ứng đường huyết thay vì tiêu trừ mô mỡ tích tụ.

Những hiểu lầm thường gặp về trà giảm cân

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống trà bancha hoặc kukicha đậm đặc sau bữa ăn nhiều dầu mỡ thì toàn bộ lượng chất béo nạp vào sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn. Thực tế, trà xanh không thể thay thế cho thói quen ăn uống lành mạnh. Tác dụng ức chế hấp thu lipid tại ruột của catechin chỉ mang tính hỗ trợ khiêm tốn ^[3], không đủ để bù đắp cho một khẩu phần dư thừa calo.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm trà ủ càng lâu thì dược tính đốt mỡ càng tăng. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 về điều kiện pha trà xanh đã chỉ ra rằng khi ngâm lá trà ở nhiệt độ 95 độ C, tổng lượng catechin đạt đỉnh sau 10 phút, nhưng nếu ngâm kéo dài hơn 30 phút, các dạng catechin epi-form sẽ giảm dần do hiện tượng đồng phân hóa (epimerization) thành dạng non-epi-form, làm biến đổi hồ sơ chuyển hóa của dịch trà ^[7]. Do đó, việc nấu hoặc hãm trà quá lâu chỉ khiến nước trà tăng vị đắng chát do tannin chứ không làm tăng hiệu quả sinh học đối với chuyển hóa.

Ai nên thận trọng khi sử dụng thường xuyên?

Mặc dù bancha và kukicha có lượng caffeine thấp hơn sencha hay matcha, người dùng vẫn cần lưu ý một số vấn đề an toàn sinh học.

Một nghiên cứu lâm sàng năm 2006 trên 42 người tình nguyện khỏe mạnh đã đánh giá tác động của việc bổ sung catechin trà xanh liều cao (800 mg EGCG mỗi ngày trong 4 tuần) đối với hoạt động của hệ enzym chuyển hóa cytochrome P450 (CYP) ^[8]. Dù can thiệp không làm thay đổi chỉ số của CYP1A2, CYP2D6 và CYP2C9, nó đã làm tăng 20% diện tích dưới đường cong nồng độ của thuốc buspirone (P = 0,01), cho thấy hoạt tính của CYP3A4 bị giảm nhẹ ^[8]. Vì vậy, những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Ngoài ra, người có tiền sử viêm loét dạ dày không nên uống trà bancha khi bụng đói, bởi hàm lượng tannin và tính chát tự nhiên của lá trà già có thể kích thích niêm mạc dạ dày ^[1]. Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cũng cần điều chỉnh liều lượng vừa phải; các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy việc dung nạp polyphenol trà xanh ở mức rất cao trong giai đoạn cho con bú có thể gây ảnh hưởng đến con đường enzym chuyển hóa năng lượng AMPK ở thế hệ sau ^[2].

Hướng dẫn pha và thưởng thức đúng cách

Để tận dụng tối đa lượng chất chống oxy hóa tự nhiên trong trà bancha hoặc kukicha mà vẫn đảm bảo vị thơm dịu, bạn có thể áp dụng các bước pha trà khoa học:

• Nhiệt độ nước: Khác với các loại trà búp non cần nhiệt độ thấp để tránh đắng, bancha và kukicha có cấu trúc lá già và cọng dày nên có thể pha ở nhiệt độ nước từ 80 đến 90 độ C.
• Thời gian ngâm trà: Hãm trà trong khoảng 2 đến 3 phút cho nước đầu. Không nên ngâm lá trà liên tục quá 10 phút trong nước sôi nhằm hạn chế biến đổi cấu trúc phân tử của các catechin ^[7].
• Lượng dùng hợp lý: Sử dụng khoảng 3-5g trà khô cho 200-250ml nước. Mỗi ngày chỉ nên uống từ 2 đến 3 tách trà.
• Thời điểm thưởng thức: Thích hợp nhất là uống sau bữa ăn từ 30 đến 60 phút ^[6]. Tránh uống trà thay nước lọc cả ngày và không nên uống ngay trước giờ đi ngủ đối với những người cực kỳ nhạy cảm với vết tích caffeine.

Trà bancha và kukicha là những thức uống thơm ngon, giàu polyphenol giúp chống oxy hóa và hỗ trợ sức khỏe đường ruột một cách lành mạnh [1, 3]. Dẫu vậy, chúng không phải là thần dược đốt mỡ cấp tốc. Việc xây dựng một chế độ dinh dưỡng cân đối kết hợp tập luyện thể chất đều đặn vẫn luôn là chìa khóa then chốt để quản lý cân nặng bền vững.