Nhiều gia đình Việt có thói quen thái mỏng bí đao, đem phơi khô rồi sao vàng để hãm nước uống thay trà mỗi ngày nhằm giải nhiệt và thanh lọc cơ thể. Gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội, loại thức uống mộc mạc này còn được ca tụng như một "thần dược" tự nhiên có khả năng đánh tan mỡ máu, hạ cholesterol xấu và ngăn ngừa xơ vữa động mạch.

Thực tế, trà bí đao phơi khô có thể hỗ trợ cải thiện các chỉ số chuyển hóa lipid ở mức độ nhất định, nhưng không thể "quét sạch mỡ máu" hay thay thế hoàn toàn thuốc điều trị như những lời đồn thổi quá đà. Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ bí đao chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ điều hòa đường huyết và lipid máu, song phần lớn dữ liệu vững chắc mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật.

Trà bí đao phơi khô có thực sự làm giảm mỡ máu?

Trước sự lan truyền của các bài thuốc dân gian, nhiều người bệnh rối loạn mỡ máu đã tự ý bỏ đơn thuốc bác sĩ kê để chuyển hẳn sang uống trà bí đao phơi khô. Đây là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ tim mạch. Bí đao từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng với công dụng lợi tiểu, thanh nhiệt và hỗ trợ chuyển hóa [1]. Tuy nhiên, việc gán cho thức uống này khả năng "chữa khỏi" mỡ máu cao là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác thực.

Các nghiên cứu sinh học hiện đại chỉ ra rằng các hoạt chất chiết xuất từ quả bí đao có tác động tích cực đến quá trình chuyển hóa chất béo và kiểm soát tình trạng rối loạn lipid máu [2]. Song, việc tự đun sắc bí đao khô tại nhà tạo ra dung dịch có nồng độ hoạt chất không đồng nhất, khác xa với các dạng chiết xuất tinh chuẩn được dùng trong nghiên cứu thực nghiệm. Do đó, trà bí đao chỉ nên được xem là thức uống hỗ trợ lối sống lành mạnh, không phải là giải pháp điều trị triệt để bệnh lý rối loạn lipid máu.

Cơ chế can thiệp chuyển hóa lipid và cholesterol từ góc nhìn sinh học

Để hiểu vì sao bí đao khô được cho là có lợi cho người mỡ máu cao, các nhà nghiên cứu đã phân tích sâu các nhóm hợp chất thực vật có trong loại quả này. Phân tích thành phần hóa thực vật cho thấy quả bí đao chứa các phytosterol tự nhiên quan trọng như beta-sitosterol, lupeol và lupeol acetate [1]. Về mặt cấu trúc sinh học, phytosterol có cấu tạo gần tương tự cholesterol của cơ thể, giúp cạnh tranh vị trí hấp thu chất béo tại đường tiêu hóa, từ đó hỗ trợ làm giảm lượng cholesterol ngoại sinh đi vào máu.

Ngoài ra, bí đao còn chứa nhóm hợp chất triterpene bao gồm alnusenol, multiflorenol, iso-multiflorenol cùng các flavone như iso-vitexin [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của các flavonoid C-glycoside và terpenes [3]. Những hoạt chất này hoạt động như các tác nhân dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ, giúp bảo vệ tế bào trước quá trình oxy hóa [3].

Ở góc độ mạch máu, quá trình peroxy hóa lipid tạo ra chất malondialdehyde (MDA), một dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng tổn thương oxy hóa mô [1]. Thử nghiệm cho thấy chiết xuất bí đao giúp làm giảm đáng kể lượng MDA, đồng thời tăng cường hoạt tính của enzyme chống oxy hóa catalase (CAT) [1]. Ở cấp độ tế bào nội mô mạch máu người trong môi trường glucose cao, chiết xuất dạng nước từ bí đao ở nồng độ từ 1 đến 20 mcg/mL đã chứng minh khả năng làm giảm các phân tử kết dính tế bào [4]. Chiết xuất này còn cản trở sự bám dính của bạch cầu đơn nhân, giảm các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và ức chế phức hợp viêm NF-kappaB [4]. Nhờ các cơ chế này, hoạt chất trong bí đao có thể bảo vệ thành mạch khỏi các phản ứng viêm liên quan mật thiết đến xơ vữa do mỡ máu gây ra [4].

Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng hạ lipid của bí đao?

Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp nhất về khả năng điều hòa mỡ máu của bí đao đến từ nghiên cứu đánh giá tác dụng hạ đường huyết và chuyển hóa lipid trên động vật công bố năm 2011 [2]. Nghiên cứu này được tiến hành trên chuột cống trắng bị gây đái tháo đường bằng hóa chất alloxan [2]. Các nhà khoa học đã sử dụng chiết xuất chloroform từ quả bí đao (Benincasa hispida) ở hai mức liều thử nghiệm là 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng [2].

Thử nghiệm kéo dài trong thời gian 2 tuần liên tục, có nhóm đối chứng sử dụng thuốc điều trị tiêu chuẩn tolbutamide với liều 80 mg/kg thể trọng [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả bí đao không chỉ làm giảm đáng kể nồng độ glucose tăng cao trong huyết thanh mà còn đảo ngược sự biến đổi bất thường của các chỉ số lipid máu [2]. Cụ thể, chiết xuất giúp điều chỉnh nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride, lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) và lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) trở về mức gần như bình thường so với nhóm chuột đái tháo đường không được điều trị [2].

Các nhà nghiên cứu kết luận rằng các hoạt chất trong quả bí đao có khả năng phục hồi những rối loạn trong chuyển hóa lipid do bệnh tiểu đường gây ra [2]. Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu này là thử nghiệm dùng dung môi chloroform để chiết tách hoạt chất trên mô hình động vật bị tổn thương chuyển hóa cấp tính, chưa thể phản ánh tương đương hiệu quả khi con người uống trà hãm bằng nước sôi thông thường [2].

Thử nghiệm trên người: Những tín hiệu chuyển hóa tích cực nhưng còn giới hạn

Cho đến nay, các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp đánh giá chiết xuất bí đao trên người vẫn còn khá khiêm tốn. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2024 tại Malaysia đã mang lại những dữ liệu chuyển hóa đáng chú ý trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 [5]. Nghiên cứu này được thực hiện trên 50 người bệnh, can thiệp bằng thức uống dạng bột pha chứa 2,5 g chiết xuất bí đao mỗi ngày trong suốt 12 tuần [5].

Kết quả sau 12 tuần can thiệp cho thấy nhóm sử dụng chiết xuất bí đao có sự cải thiện rõ rệt về huyết áp và đường huyết so với nhóm chứng [5]. Nồng độ glucose huyết tương lúc đói ở nhóm can thiệp giảm trung bình 0,8 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: -1,8 đến 0,2), mức giảm này tích cực hơn so với mức giảm 0,4 mmol/L ở nhóm dùng giả dược [5]. Huyết áp tâm trương của người tham gia nhóm can thiệp cũng ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê là -7,0 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -11,4 đến -2,5) [5].

Bên cạnh đó, khối lượng cơ nạc ở nhóm dùng bí đao có xu hướng tăng nhẹ 0,05 kg sau 6 tuần và tăng 0,16 kg sau 12 tuần (khoảng tin cậy 95%: -0,33 đến 0,64), trái ngược với xu hướng giảm cơ nạc ở nhóm chứng [5]. Dù nghiên cứu này tập trung vào kiểm soát đường huyết và huyết áp ở bệnh nhân đái tháo đường, nhưng huyết áp và đường huyết là hai yếu tố có mối liên hệ mật thiết với hội chứng chuyển hóa và rối loạn lipid máu [5]. Dẫu vậy, nghiên cứu này chưa cung cấp đầy đủ bảng theo dõi trực tiếp các phân đoạn lipid máu trên người, đòi hỏi cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn để khẳng định hiệu quả điều trị mỡ máu [5].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng trà bí đao trị mỡ máu

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống trà bí đao càng đậm đặc thì mỡ máu tan càng nhanh. Nhiều người đun nước bí đao phơi khô thật đặc, uống thay hoàn toàn nước lọc cả ngày với hy vọng hạ cholesterol cấp tốc. Việc nạp vào cơ thể một lượng quá lớn nước sắc thảo mộc có tính lợi tiểu mạnh có thể gây rối loạn điện giải và làm mất cân bằng dịch cơ thể.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là người bệnh tự ý ngưng thuốc hạ mỡ máu (như nhóm statin) do bác sĩ chỉ định khi thấy các bài viết quảng cáo bí đao khô trên mạng. Mỡ máu cao là bệnh lý mạn tính âm thầm, nếu không kiểm soát tốt bằng thuốc đặc trị khi có chỉ định, các mảng xơ vữa sẽ tiếp tục hình thành và làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Chiết xuất bí đao chỉ có tác dụng hỗ trợ chuyển hóa, không thể đóng vai trò chất thay thế dược phẩm điều trị bệnh lý [2], [5].

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa trà bí đao phơi khô tự nhiên với các loại nước sâm bí đao bán sẵn ngoài hàng quán. Các loại nước bí đao đóng chai hoặc sâm bí đao nấu sẵn thường được thêm rất nhiều đường phèn, đường mía hoặc hương liệu để tạo vị ngọt dễ uống. Nạp quá nhiều đường tinh luyện vào cơ thể sẽ kích thích gan tổng hợp thêm triglyceride, khiến tình trạng rối loạn mỡ máu trở nên trầm trọng hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà bí đao khô hàng ngày?

Mặc dù quả bí đao là thực phẩm lành tính và các nghiên cứu an toàn cho thấy chiết xuất từ loại quả này có ngưỡng dung nạp rất cao [6], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức thận trọng khi sử dụng thường xuyên. Theo kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền, quả bí đao có tính mát và tác dụng lợi tiểu mạnh [1]. Do đó, những người có cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên bị lạnh bụng, đầy hơi, đi ngoài phân lỏng hoặc lạnh tay chân không nên uống trà bí đao đặc và liên tục.

Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang phải tuân thủ chế độ kiểm soát lượng nước và khoáng chất nghiêm ngặt cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Tác dụng lợi tiểu của bí đao có thể làm thay đổi tốc độ bài tiết nước tiểu và gây áp lực lên hệ tiết niệu của người bệnh [1].

Những bệnh nhân đang điều trị huyết áp thấp cũng cần chú ý theo dõi chỉ số cơ thể khi dùng trà bí đao. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiết xuất bí đao có khả năng làm giảm huyết áp tâm trương [5]. Nếu người có huyết áp vốn đã thấp uống quá nhiều nước bí đao đặc, tình trạng hạ huyết áp tư thế có thể xảy ra, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt. Ngoài ra, người bệnh đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần theo dõi sát đường huyết để tránh tình trạng tụt đường huyết quá mức do tác động hiệp đồng [2], [5].

Hướng dẫn dùng trà bí đao đúng cách để hỗ trợ sức khỏe

Để phát huy tối đa lợi ích tự nhiên của bí đao mà không gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, người dùng cần biết cách lựa chọn và chế biến đúng khoa học:

  • Lựa chọn và sơ chế: Nên chọn quả bí đao già, vỏ xanh đậm, không bị sâu bệnh hoặc dập nát. Rửa sạch, để cả vỏ và hạt rồi thái lát mỏng trước khi đem phơi khô hoặc sấy khô ở nhiệt độ vừa phải. Việc sao vàng hạ thổ sau khi phơi giúp khử bớt tính hàn của dược liệu, giúp nước trà thơm hơn và dễ tiêu hóa hơn.
  • Liều lượng phù hợp: Mỗi ngày chỉ nên dùng khoảng 15 đến 30 g bí đao khô (tương đương một nắm nhỏ). Hãm với khoảng 1 đến 1,5 lít nước sôi trong bình giữ nhiệt hoặc đun sôi nhẹ từ 10 đến 15 phút là có thể sử dụng.
  • Thời điểm sử dụng: Nên uống nước trà bí đao ấm vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút để hỗ trợ tiêu hóa. Tránh uống trà bí đao đậm đặc vào buổi tối trước khi đi ngủ vì tác dụng lợi tiểu tự nhiên có thể gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ [1].
  • Cách kết hợp an toàn: Tuyệt đối không thêm đường tinh luyện, đường phèn hay sữa đặc vào trà bí đao nếu mục tiêu của bạn là kiểm soát mỡ máu. Có thể kết hợp bí đao khô với vài lát gừng tươi để làm ấm tỳ vị, trung hòa tính mát của bí đao, giúp thức uống thân thiện hơn với hệ tiêu hóa.

Trà bí đao phơi khô là một thức uống thảo mộc lành tính, cung cấp các chất chống oxy hóa tự nhiên và hỗ trợ nhất định cho quá trình chuyển hóa đường, mỡ trong cơ thể [2], [1], [5]. Tuy nhiên, loại trà này không thể thay thế cho chế độ ăn giảm mỡ động vật, thói quen tập luyện thể thao đều đặn hay phác đồ dùng thuốc chuẩn mực từ bác sĩ chuyên khoa. Khi có chẩn đoán mỡ máu cao hoặc đang mắc các bệnh lý nền mạn tính, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào thói quen hàng ngày.