Sau một ngày làm việc căng thẳng, nhiều người có thói quen pha một tách trà hoa cúc ấm với hy vọng xoa dịu thần kinh và dễ đi vào giấc ngủ hơn. Sự phổ biến của thức uống thảo mộc này khiến không ít người tin rằng đây là liệu pháp tự nhiên có thể thay thế thuốc trị chứng mất ngủ và lo âu.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy cúc la mã thực sự mang lại lợi ích hỗ trợ làm dịu thần kinh và cải thiện chất lượng giấc ngủ, nhưng không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn chứng mất ngủ kinh niên hay các rối loạn lo âu nghiêm trọng [1], [2]. Để sử dụng đúng cách và an toàn, người dùng cần hiểu rõ cơ chế sinh học cũng như giới hạn thực tế của loại thảo dược này.
Cơ chế tác động: Hoạt chất apigenin và thụ thể GABA trong não bộ
Tác dụng an thần nhẹ của cúc la mã (Matricaria recutita) phần lớn đến từ các hợp chất flavonoid tự nhiên, nổi bật nhất là apigenin [3], [4]. Trong hệ thần kinh trung ương của con người, thụ thể GABAA đóng vai trò là "chiếc phanh" làm chậm các tín hiệu kích thích, giúp não bộ chuyển sang trạng thái thư giãn.
Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật chỉ ra rằng apigenin liên kết trực tiếp với vị trí gắn benzodiazepine trên thụ thể GABAA [5], [4]. Khi apigenin liên kết vào vị trí này, nó tạo ra hiệu ứng điều hòa thần kinh tương tự như một số loại thuốc an thần nhẹ, giúp cơ thể giải tỏa bớt căng thẳng [5]. Trên mô hình thực nghiệm ở chuột, việc dùng cúc la mã làm giảm rõ rệt hành vi lo âu và làm giảm hoạt động vận động phụ thuộc theo liều lượng, đạt mức tối đa ở liều 30 mg/kg [4].
Ngoài ra, apigenin còn được chứng minh giúp cải thiện sự sụt giảm yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) ở vùng hồi hải mã [3]. Cơ chế điều hòa BDNF cùng với tác động lên các chất dẫn truyền thần kinh như noradrenalin và dopamine được xem là nền tảng sinh học giúp cúc la mã hỗ trợ điều hòa tâm trạng và chống trầm cảm [3].
Cải thiện chất lượng giấc ngủ: Nghiên cứu thực tế nói gì?
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 12 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đã làm sáng tỏ hiệu quả của cúc la mã đối với giấc ngủ [1]. Phân tích gộp này cho thấy việc sử dụng cúc la mã đem lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với chất lượng giấc ngủ tổng thể với mức chênh lệch trung bình chuẩn hóa là -0,73 [1].
Tại Iran, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2017 được tiến hành trên nhóm người cao tuổi nhằm đánh giá tác dụng này [6]. Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất cúc la mã đường uống liên tục trong 4 tuần đã giúp cải thiện đáng kể chất lượng giấc ngủ ở nhóm đối tượng có tỷ lệ rối loạn giấc ngủ lên tới khoảng 40% [6]. Kết quả này cũng đồng thuận với các quan sát trước đó, ghi nhận chiết xuất cúc la mã dùng trong 4 tuần tạo ra hiệu quả ở mức trung bình trong việc cải thiện triệu chứng rối loạn giấc ngủ và nâng cao hiệu suất hoạt động ban ngày so với giả dược [6].
Bên cạnh đường uống, liệu pháp mùi hương cũng ghi nhận những chuyển biến khả quan [6]. Nghiên cứu tại khoa hồi sức tích cực cho thấy việc kết hợp tinh dầu cúc la mã cùng tinh dầu oải hương giúp bệnh nhân giảm bớt căng thẳng và nâng cao tình trạng giấc ngủ [6]. Tinh dầu cúc la mã khi thử nghiệm điện não đồ cho thấy sự suy giảm sóng alpha 1 ở vùng thùy đỉnh và thùy thái dương, đồng thời gia tăng cảm giác dễ chịu [2].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt giữa việc "cải thiện chất lượng giấc ngủ" và "điều trị chứng mất ngủ kinh niên" [1], [2]. Bằng chứng phân tích gộp chỉ ra rằng chỉ có một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đánh giá tác động của cúc la mã trên chỉ số mức độ nghiêm trọng của mất ngủ (Insomnia Severity Index) và kết quả không ghi nhận sự thay đổi đáng kể nào [1]. Một nghiên cứu sơ bộ trên người mắc chứng mất ngủ nguyên phát mạn tính cũng ghi nhận hiệu quả hỗn hợp, không đem lại cải thiện rõ rệt trên tất cả các thông số giấc ngủ khách quan [2].
Hiệu quả đối với chứng lo âu lan tỏa (GAD)
Không chỉ hỗ trợ giấc ngủ, cúc la mã còn được các nhà khoa học kiểm tra kỹ lưỡng về khả năng giảm lo âu, đặc biệt là chứng rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) [1], [3]. Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm sử dụng thang đo Hamilton (HAM-A) cho thấy cúc la mã mang lại sự cải thiện rõ rệt triệu chứng lo âu lan tỏa sau 2 tuần và 4 tuần can thiệp [1].
Trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 57 bệnh nhân ngoại trú mắc GAD, những người tham gia được uống viên nang 220 mg chiết xuất cúc la mã Đức chuẩn hóa 1,2% apigenin trong vòng 8 tuần [5]. Kết quả đánh giá mức độ lo âu cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa lâm sàng giữa nhóm dùng cúc la mã và nhóm dùng giả dược, khẳng định hoạt tính giảm lo âu liên quan đến apigenin tác động qua thụ thể GABAA [5]. Thảo mộc này cũng hỗ trợ cải thiện thang điểm sức khỏe tâm lý và mức độ nghiêm trọng lâm sàng tổng thể ở người mắc GAD nhẹ đến trung bình [2].
Nghiên cứu lâm sàng dài hạn của các tác giả tiến hành trên bệnh nhân chẩn đoán GAD theo tiêu chuẩn tâm thần DSM-IV đã áp dụng phác đồ uống 500 mg chiết xuất cúc la mã 3 lần mỗi ngày [3]. Sau 12 tuần điều trị mở ban đầu, 93 người có đáp ứng tốt được chia ngẫu nhiên để tiếp tục dùng cúc la mã hoặc giả dược trong 26 tuần tiếp theo [3]. Nhóm duy trì cúc la mã đã giữ được mức độ triệu chứng lo âu thấp hơn rõ rệt so với nhóm giả dược, đồng thời ghi nhận giảm huyết áp động mạch trung bình và giảm cân nặng [3].
Ngoài việc giảm lo âu đơn thuần, cúc la mã còn cho thấy khả năng cải thiện các triệu chứng trầm cảm đi kèm ở bệnh nhân GAD thông qua việc giảm đáng kể điểm số trên thang đánh giá trầm cảm Hamilton (HAM-D) [3]. Chiết xuất này vừa an toàn, vừa kiểm soát hiệu quả các triệu chứng lo âu từ trung bình đến nặng ở những người tham gia nghiên cứu [3].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Dù các kết quả lâm sàng ban đầu rất tích cực, giới khoa học vẫn giữ thái độ thận trọng trước khi đưa ra các khuyến nghị y tế chính thức [1], [7]. Một phân tích gộp trên 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên không tìm thấy sự khác biệt nào giữa cúc la mã và giả dược đối với tình trạng lo âu cấp thời hay lo âu tình huống [1].
Các báo cáo khoa học đôi khi vẫn còn những kết luận trái ngược nhau về mức độ hiệu quả [7]. Một số thử nghiệm đánh giá apigenin đơn lẻ ghi nhận hoạt chất này giúp giảm vận động nhưng không thể hiện đầy đủ đặc tính chống co giật hay giãn cơ trên một số mô hình thần kinh cụ thể [7].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu quan sát thấy cải thiện giấc ngủ phần lớn thực hiện trên người khỏe mạnh, phụ nữ mãn kinh bị bốc hỏa, hoặc người cao tuổi có rối loạn giấc ngủ mức độ nhẹ [6], [2]. Cơ chế mất ngủ ở những nhóm đối tượng này khác biệt đáng kể so với người mắc bệnh lý mất ngủ nguyên phát kinh niên [2]. Do đó, các nhà nghiên cứu đều nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với quy mô mẫu lớn hơn để kiểm chứng chắc chắn hiệu lực dài hạn [1], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa cúc
Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà hoa cúc có thể dập tắt cơn hoảng loạn tức thì hoặc khiến người uống buồn ngủ ngay lập tức như các loại thuốc ngủ tổng hợp. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nồng độ hoạt chất tự nhiên trong một tách trà pha thông thường thấp hơn rất nhiều so với các chiết xuất dược phẩm chuẩn hóa được sử dụng trong phòng thí nghiệm [5].
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem trà hoa cúc như biện pháp thay thế hoàn toàn đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Cúc la mã chỉ thể hiện hoạt tính giải lo âu ở mức độ nhẹ đến vừa phải [2], [7]. Việc tự ý dừng thuốc kê đơn để chuyển sang uống trà có thể khiến tình trạng rối loạn tâm lý diễn biến trầm trọng hơn.
Người dùng cũng thường nhầm lẫn giữa hiệu quả làm dịu tinh thần và việc điều trị dứt điểm mất ngủ. Trà hoa cúc giúp tạo trạng thái thư thái, giảm bớt căng thẳng trước khi lên giường, qua đó hỗ trợ chất lượng giấc ngủ chủ quan chứ không thể đảo ngược các tổn thương tâm thần kinh phức tạp gây mất ngủ kinh niên [1], [2].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dữ liệu an toàn từ các thử nghiệm lâm sàng cho thấy cúc la mã nhìn chung rất an toàn và dung nạp tốt, tác dụng phụ nhẹ chỉ được ghi nhận ở một tỷ lệ rất nhỏ trong 3 thử nghiệm lâm sàng [1]. Tuy nhiên, một số đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý trước khi bổ sung loại thảo dược này vào chế độ sinh hoạt.
Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần cẩn trọng vì có thể xuất hiện phản ứng dị ứng chéo khi tiếp xúc hoặc uống cúc la mã [5]. Những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng các nhóm thuốc an thần tác động lên thụ thể GABA nên tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác thuốc không mong muốn [5].
Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ cho con bú và những người có bệnh nền mạn tính nghiêm trọng không nên tự ý dùng các chế phẩm chiết xuất cúc la mã liều cao khi chưa có chỉ định y khoa. Khi gặp các vấn đề lo âu hay rối loạn giấc ngủ kéo dài ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống, việc đi khám chuyên khoa luôn là bước đi cần thiết hàng đầu.
Cách áp dụng trà hoa cúc an toàn vào đời sống
Để tận dụng tối đa lợi ích thư giãn từ hoa cúc la mã khô trong thói quen sinh hoạt hàng ngày, người dùng có thể hãm từ 2 đến 3 gam hoa cúc sấy khô trong khoảng 150-200 ml nước nóng (khoảng 90–95 độ C). Nên đậy kín nắp trong 10 đến 15 phút trước khi thưởng thức để tránh thất thoát các tinh dầu thơm tự nhiên.
Thời điểm thích hợp nhất để uống trà là khoảng 30 đến 60 phút trước khi đi ngủ, giúp cơ thể có thời gian hấp thu hoạt chất và tạo phản xạ thư giãn sinh học. Không nên uống trà quá sát giờ ngủ hoặc uống với lượng nước quá nhiều để tránh tình trạng thức giấc giữa đêm do bàng quang căng tức.
Người dùng có thể kết hợp việc thưởng thức một tách trà ấm với các thói quen vệ sinh giấc ngủ khoa học như tắt các thiết bị điện tử, giữ phòng ngủ tối và mát mẻ, tập hít thở sâu hoặc nghe nhạc nhẹ. Sự phối hợp đồng bộ giữa thảo mộc lành tính và lối sống điều độ chính là chìa khóa bền vững nhất để tìm lại sự bình yên cho tinh thần và giấc ngủ.
