Nhổ răng khôn (răng hàm thứ ba) là một trong những tiểu phẫu ngoại trú phổ biến nhất tại các phòng khám răng hàm mặt [1]. Sau khi hết thuốc tê, nhiều người phải đối mặt với cảnh má sưng phồng, đau nhức và khó há miệng ăn uống trong nhiều ngày liền [1]. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau việc uống viên chiết xuất dứa hoặc enzyme bromelain để giảm sưng bầm nhanh chóng mà ít hại dạ dày hơn thuốc giảm đau truyền thống.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy uống bromelain sau nhổ răng khôn thực sự giúp giảm đau, cải thiện chất lượng giấc ngủ và sinh hoạt của người bệnh [2]. Hiệu quả giảm sưng mặt ghi nhận ở mức trung bình đến tốt trong nhiều thử nghiệm, giúp giảm nhu cầu dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), nhưng enzyme này hầu như không giúp cải thiện rõ rệt tình trạng cứng hàm (khít hàm) sau mổ [3], [4].
Cơ chế bromelain giảm sưng đau sau tiểu phẫu
Bromelain là một enzyme phân giải protein (protease cysteine) được chiết xuất từ quả dứa [2]. Hoạt chất này mang nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý, bao gồm khả năng chống viêm và ức chế kết tập tiểu cầu [2].
Khi nhổ răng khôn, mô nướu và xương ổ răng chịu tổn thương cơ học sẽ kích hoạt phản ứng viêm tự nhiên, gây ứ dịch tại chỗ làm sưng má. Bromelain có tác dụng tiêu sợi huyết (fibrinolytic), nhờ đó hỗ trợ quá trình tái hấp thu dịch phù nề trở lại hệ tuần hoàn máu, giúp vết sưng xẹp nhanh hơn [5].
Ở cấp độ phân tử, việc uống bromelain sau nhổ răng giúp làm giảm đáng kể nồng độ các chất trung gian gây viêm như IL-25 và TNF-alpha trong cơ thể [1]. Đồng thời, hoạt chất này thúc đẩy sự gia tăng của các yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGFR) và yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi (beta-FGF), từ đó kích hoạt các con đường sửa chữa và tái tạo mô sau phẫu thuật [1].
Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận kết quả gì?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh nhổ răng khôn hàm dưới đã kiểm chứng tác dụng của hoạt chất này. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2014 đã theo dõi 45 bệnh nhân tiểu phẫu nhổ một răng khôn hàm dưới mọc lệch ngầm một phần trong xương dưới gây tê tại chỗ [6]. Bệnh nhân được chia vào 3 nhóm: uống bromelain (liều 4 lần x 250 mg mỗi ngày), uống thuốc kháng viêm diclofenac sodium (liều 4 lần x 25 mg mỗi ngày) hoặc dùng giả dược, bắt đầu từ 1 ngày trước mổ và kéo dài thêm 4 ngày sau đó [6]. Kết quả đo ở ngày thứ 1, 3 và 7 sau mổ cho thấy cả nhóm dùng bromelain và diclofenac đều giảm đau rõ rệt so với nhóm giả dược ở mọi thời điểm, đồng thời cải thiện chất lượng sống tương đương nhau [6]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, diclofenac giúp giảm sưng đáng kể ở ngày thứ 3 và thứ 7, còn mức giảm sưng của bromelain chưa đạt ý nghĩa thống kê [6].
Đến năm 2016, một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên tiến cứu khác thực hiện trên 40 bệnh nhân phẫu thuật nhổ răng khôn hàm dưới mọc ngầm [5]. Tất cả bệnh nhân đều được dùng bromelain sau mổ và đánh giá vào các ngày 1, 3 và 7 [5]. Kết quả ghi nhận có 28 trên tổng số 40 bệnh nhân giảm rõ rệt tình trạng đau và sưng nề [5]. Các tác giả nhận định bromelain giúp giảm đau, sưng và rút ngắn thời gian lành thương, nhưng mức độ đáp ứng có sự khác biệt giữa từng cá nhân và giữa các mô khác nhau trên cùng một người [5].
Một thử nghiệm khác năm 2017 khảo sát trên nhóm đối tượng đặc biệt gồm 72 bệnh nhân có khối u huyết học (như bệnh bạch cầu, u lympho ác tính, đa u tủy) phải nhổ răng khôn dưới gây tê tại chỗ trong quá trình hóa trị [1]. Sau nhổ răng, nhóm đối chứng được chườm lạnh - nóng, còn nhóm thử nghiệm uống bromelain [1]. Ở các mốc 1, 3 và 7 ngày sau nhổ, nhóm uống bromelain cải thiện tốt hơn hẳn về mức độ đau, sưng và độ há miệng, đồng thời điểm chất lượng cuộc sống cũng cao hơn đáng kể so với nhóm chườm [1].
Gần đây hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên 3 nhánh có đối chứng giả dược năm 2024 đã đánh giá trên 42 người nhổ một răng khôn hàm dưới [3]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng chiết xuất dứa đông khô chuẩn hóa bromelain (Brome-Inf), bromelain tinh khiết hoặc giả dược bằng đường uống, bắt đầu từ ngày phẫu thuật và duy trì trong 7 ngày tiếp theo [3]. Kết quả ở ngày 1, 3 và 7 cho thấy cả nhóm dùng bromelain tinh khiết và chiết xuất dứa đều giảm đau, giảm sưng và cải thiện chất lượng sống vượt trội so với giả dược [3]. Đáng chú ý, hai nhóm này giảm đáng kể nhu cầu phải uống thêm thuốc giảm đau ibuprofen từ ngày 1 đến ngày 7 so với nhóm giả dược [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu tiến cứu năm 2024 khác trên 150 bệnh nhân nhổ răng khôn hàm dưới có độ khó trung bình (điểm 5-7 theo thang Pederson) đã chia bệnh nhân làm 3 nhóm dùng thuốc sau mổ: nhóm 1 dùng corticosteroid (prednisolone 10 mg), nhóm 2 dùng viên phối hợp các enzyme (trypsin, chymotrypsin, bromelain, rutoside và papain), nhóm 3 dùng serratiopeptidase 15 mg, kèm thuốc giảm đau tiêu chuẩn (aceclofenac 100 mg và paracetamol 325 mg hai lần mỗi ngày) để đối chiếu hiệu quả giảm sưng, đau và cứng hàm ở ngày 1 và ngày 7 [7]. Bên cạnh nhổ răng khôn, nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận bromelain giúp bệnh nhân phục hồi tốt hơn, giảm đau và sưng sau thủ thuật bảo tồn xương ổ răng [8].
Phân tích gộp nói gì về lợi ích và giới hạn của bằng chứng?
Khi tổng hợp nhiều nghiên cứu độc lập, bức tranh về hiệu quả của bromelain hiện lên rõ ràng nhưng cũng có những điểm chưa hoàn toàn đồng nhất [2]. Một phân tích gộp năm 2018 tổng hợp dữ liệu từ 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) so sánh bromelain với giả dược hoặc không điều trị ở người phẫu thuật răng khôn [2]. Kết quả cho thấy bromelain giúp giảm cường độ đau trong 24 giờ đầu tiên và ở thời điểm 7 ngày sau phẫu thuật [2]. Đặc biệt, hoạt chất này tạo ra tác động tích cực lớn trong tuần đầu sau mổ đối với chất lượng cuộc sống của người bệnh, bao gồm cải thiện ngoại hình, giảm cảm giác cô lập xã hội và nâng cao chất lượng giấc ngủ [2]. Tuy vậy, phân tích năm 2018 này chưa tìm thấy bằng chứng đủ mạnh cho thấy bromelain làm giảm sưng mặt và chứng khít hàm [2].
Một năm sau, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác công bố năm 2019 tiếp tục đánh giá 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng [4]. Kết quả gộp từ nghiên cứu này lại chỉ ra rằng bromelain có hiệu quả làm giảm sưng mặt ở cả giai đoạn sớm (2 đến 3 ngày sau mổ) và giai đoạn muộn (7 ngày sau mổ) [4]. Về cảm giác đau, phân tích năm 2019 ghi nhận bromelain giúp giảm đau ở thời điểm 7 ngày sau mổ, nhưng không tạo ra khác biệt đáng kể ở giai đoạn sớm [4]. Cả hai phân tích gộp năm 2018 và 2019 đều đi đến kết luận chung là bromelain không có tác dụng rõ ràng trong việc cải thiện tình trạng khít hàm (hạn chế há miệng) ở cả giai đoạn sớm lẫn muộn [4], [2].
Trong các tổng quan tài liệu khác, một số tác giả từng báo cáo bromelain giúp giảm triệu chứng sau nhổ răng khôn nhưng sự khác biệt đôi khi chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê so với giả dược, hoặc cho kết quả kiểm soát khó chịu sau mổ tốt nhất khi kết hợp chung bromelain với thuốc kháng viêm dexamethasone sodium phosphate [8]. Nhìn chung, các nhà khoa học đánh giá bromelain mang lại mức độ giảm khó chịu vừa phải sau mổ răng khôn, và vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn, chất lượng cao để chuẩn hóa phác đồ điều trị [5], [4], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng enzyme từ dứa
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần ăn nhiều dứa tươi hoặc uống nước ép dứa sau khi nhổ răng sẽ đạt hiệu quả tương đương uống viên bromelain. Thực tế, các nghiên cứu lâm sàng mang lại hiệu quả giảm đau, giảm sưng đều sử dụng viên bromelain tinh khiết hoặc chiết xuất dứa đông khô đã được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất cụ thể [3], [6]. Dứa tươi chứa lượng enzyme không ổn định, hơn nữa tính axit và đường trong nước dứa tươi có thể gây xót vết thương hở vừa mới nhổ răng nếu vệ sinh không kỹ.
Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng bromelain có thể giải quyết mọi triệu chứng sau nhổ răng khôn, bao gồm cả tật cứng hàm. Như nhiều thử nghiệm và phân tích gộp đã chứng minh, dù giảm đau và sưng tốt, bromelain hầu như không làm giảm đáng kể tình trạng khít hàm sau phẫu thuật [3], [6], [4], [2]. Người bệnh vẫn cần thời gian để cơ nhai hồi phục và tập vận động hàm nhẹ nhàng theo hướng dẫn của nha sĩ.
Một số người cũng lầm tưởng sản phẩm chiết xuất tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và tác dụng giống hệt nhau ở mọi người. Nghiên cứu đã chỉ ra tác động của bromelain có sự dao động khác nhau tùy thuộc vào cơ địa từng người và từng loại mô [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng bromelain?
Dù được đánh giá là lựa chọn thay thế hoặc hỗ trợ tốt cho các thuốc giảm đau chống viêm NSAID [3], việc sử dụng bromelain vẫn có những chỉ định, chống chỉ định, tác dụng phụ và độc tính cần lưu ý [5]. Trước hết, bromelain có đặc tính ức chế kết tập tiểu cầu và tiêu sợi huyết [5], [2]. Do đó, những người có rối loạn đông máu, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có nguy cơ chảy máu kéo dài sau nhổ răng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Điểm cần lưu ý thứ hai là khả năng tương tác thuốc của enzyme này. Nghiên cứu cho thấy bromelain làm tăng tính thấm của một số loại thuốc kháng sinh như penicillin và tetracycline, từ đó làm tăng sự hấp thu của các kháng sinh này vào cơ thể [5]. Vì sau nhổ răng khôn người bệnh thường được kê đơn kháng sinh để ngừa nhiễm trùng, việc tự ý uống thêm bromelain liều cao mà không thông báo cho nha sĩ có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.
Ngoài ra, người có tiền sử dị ứng với quả dứa hoặc các thành phần trong viên uống phối hợp cũng không nên sử dụng. Bệnh nhân có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang điều trị chuyên khoa cần tham khảo trực tiếp bác sĩ điều trị trước khi bổ sung.
Cách áp dụng thực tế để phục hồi nhanh sau nhổ răng khôn
Nếu muốn sử dụng bromelain để giảm nhẹ cảm giác sưng đau sau tiểu phẫu răng khôn, người bệnh nên trao đổi với nha sĩ để lựa chọn chế phẩm chuẩn hóa. Trong các thử nghiệm lâm sàng, bromelain đường uống có thể được bắt đầu từ 1 ngày trước phẫu thuật và duy trì trong 4 ngày với liều 250 mg x 4 lần/ngày, hoặc bắt đầu uống ngay trong ngày phẫu thuật và kéo dài liên tục 7 ngày sau đó [3], [6]. Việc dùng đúng liều lượng theo hướng dẫn của bác sĩ có thể giúp giảm bớt nhu cầu phải dùng thuốc giảm đau ibuprofen trong tuần đầu hậu phẫu [3].
Trong những trường hợp ca nhổ răng phức tạp, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định viên uống phối hợp nhiều enzyme (như bromelain kết hợp trypsin, chymotrypsin, rutoside, papain) hoặc phối hợp bromelain cùng thuốc kháng viêm nhóm corticosteroid (như dexamethasone) để tối ưu hiệu quả kiểm soát sưng đau [7], [8]. Với người bệnh có kế hoạch cấy ghép implant sau nhổ răng và cần bảo tồn xương ổ răng, bromelain cũng là một giải pháp hỗ trợ phục hồi đáng cân nhắc nhằm hạn chế nguy cơ tiêu xương do lạm dụng tiêm cortisone dưới niêm mạc [8].
Bên cạnh việc dùng thuốc, người bệnh cần tuân thủ chế độ chăm sóc hậu phẫu cơ bản như cắn chặt gạc cầm máu, chườm theo hướng dẫn, ăn thức ăn mềm nguội, uống đủ nước và giữ vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng.
Tóm lại, uống bromelain sau nhổ răng khôn là phương pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học, giúp giảm đau, hỗ trợ giảm sưng mặt và nâng cao chất lượng giấc ngủ, sinh hoạt trong tuần đầu sau tiểu phẫu [4], [2]. Tuy nhiên, hoạt chất này không cải thiện nhiều chứng khít hàm và không thay thế hoàn toàn chỉ định y khoa [4], [2]. Người bệnh nên tham khảo ý kiến nha sĩ trước khi dùng, đặc biệt khi đang uống kháng sinh hoặc thuốc ảnh hưởng đến đông máu [5], [2].