Nhiều người khi gặp tình trạng táo bón dai dẳng thường tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với suy nghĩ lành tính và không gây hại. Trong đó, trà phan tả diệp là một lựa chọn phổ biến được truyền tai nhau như một giải pháp thanh lọc đường ruột và thông tiện nhanh chóng.
Tuy nhiên, câu trả lời cho việc có nên dùng vị thuốc này liên tục hay không là hoàn toàn không nên tự ý dùng dài ngày. Dù mang lại tác dụng nhuận tràng rõ rệt, phan tả diệp thuộc nhóm nhuận tràng kích thích và tiềm ẩn nguy cơ gây lệ thuộc nếu lạm dụng.
Táo bón mạn tính và thói quen tìm đến thảo dược
Táo bón là một rối loạn tiêu hóa phổ biến, gây ảnh hưởng đến khoảng 16% dân số trưởng thành trên phạm vi toàn cầu [1]. Tình trạng này không chỉ gây khó chịu, đầy trướng bụng mà còn làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh. Do tâm lý ngại dùng thuốc tây kéo dài, nhiều người đã lựa chọn các loại thảo dược không kê đơn để giải quyết vấn đề [1].
Trong số các thảo dược nhuận tràng, phan tả diệp (Senna hay Cassia angustifolia) và đại hoàng (Rhubarb) là hai cái tên được sử dụng hết sức rộng rãi [1]. Điểm hấp dẫn của phan tả diệp đối với người tiêu dùng là khả năng tống phân nhanh và nguồn gốc thảo mộc dễ tiếp cận mà không cần đơn thuốc [1]. Chính sự tiện lợi này khiến không ít người sử dụng trà phan tả diệp mỗi ngày như một loại trà giải khát trị táo bón.
Thói quen sử dụng tùy tiện bắt nguồn từ quan niệm cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế đã đưa ra nhiều cảnh báo về việc dùng kéo dài các dẫn xuất anthranoid có trong loại cây này [2]. Người bệnh rất dễ rơi vào vòng lặp lệ thuộc thuốc để duy trì việc đi tiêu hằng ngày [2].
Cơ chế tác động lên nhu động ruột và kênh nước
Để hiểu vì sao phan tả diệp gây tác dụng mạnh, cần xem xét các hợp chất hóa học đặc trưng của nó. Hoạt chất chính mang lại tác dụng nhuận tràng của phan tả diệp là các dẫn xuất anthraquinone, thuộc nhóm glycoside anthranoid, trong đó sennoside A thường được sử dụng làm chất đánh dấu để kiểm soát chất lượng [1]. Nhóm hoạt chất này bao gồm sennoside A, B, C và D [3].
Khi uống vào, các anthraquinone được bảo vệ bởi liên kết beta-glucoside nên không bị phân hủy sớm ở dạ dày mà đi thẳng xuống ruột non và ruột già [1]. Tại ruột kết, hệ vi khuẩn đường ruột sẽ tiết enzym phân giải các hợp chất này thành những chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học [1]. Các chất chuyển hóa này tác động trực tiếp lên niêm mạc đại tràng, kích thích nhu động ruột co bóp mạnh để đẩy khối phân ra ngoài [4].
Bên cạnh việc kích thích co bóp, phan tả diệp còn làm thay đổi sự hấp thu nước trong lòng ruột. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sennoside A và chiết xuất phan tả diệp làm giảm điều hòa biểu hiện của các kênh dẫn nước aquaporin (Aqps) tại đại tràng [1], [3]. Khi các kênh aquaporin ở niêm mạc đại tràng bị ức chế, nước không thể tái hấp thu trở lại cơ thể mà bị giữ lại trong lòng ruột [1]. Lượng nước này làm mềm phân và kích thích phản xạ đi ngoài một cách nhanh chóng [1].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng về hiệu quả
Hiệu quả cải thiện táo bón của phan tả diệp đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng với mức độ bằng chứng cao. Theo một tổng quan hệ thống công bố năm 2021, phan tả diệp đạt mức độ bằng chứng Cấp I và khuyến cáo Cấp A trong điều trị táo bón mạn tính [4]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng phan tả diệp vượt trội hơn giả dược về việc tăng số lần đi tiêu tự nhiên hoàn toàn mỗi tuần, đồng thời có hiệu quả tương đương bài thuốc thảo dược MaZiRenWan của y học cổ truyền [4].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của phan tả diệp so với magie oxit (MgO) trên 90 bệnh nhân táo bón vô căn mạn tính [5]. Các bệnh nhân có độ tuổi trung bình là 42 tuổi, trong đó 93% là nữ giới và thời gian mắc táo bón trung bình kéo dài 9,9 năm [5]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng phan tả diệp liều 1,0 g/ngày, magie oxit 1,5 g/ngày hoặc giả dược liên tục trong 28 ngày [5].
Kết quả cho thấy tỷ lệ đáp ứng cải thiện triệu chứng chung đạt 69,2% ở nhóm dùng phan tả diệp và 68,3% ở nhóm dùng magie oxit, vượt trội hoàn toàn so với mức 11,7% của nhóm dùng giả dược [5]. Tần số đi tiêu tự nhiên và điểm số chất lượng cuộc sống của nhóm dùng phan tả diệp cũng được cải thiện rõ rệt [5]. Nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ gặp biến cố bất lợi nghiêm trọng liên quan đến điều trị là 0% trong suốt 28 ngày nghiên cứu [5].
Trước đó, một thử nghiệm năm 1993 thực hiện trên 30 bệnh nhân cao tuổi điều trị nội trú dài ngày, từ 65 đến 94 tuổi (tuổi trung bình 81,8), đã so sánh chất nhuận tràng tạo khối kết hợp phan tả diệp liều 14,8 g/ngày với lactulose liều 20,1 g/ngày [6]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng sản phẩm kết hợp phan tả diệp có số lần đi tiêu trung bình đạt 4,5 lần/tuần, cao hơn mức 2,2-1,9 lần/tuần ở nhóm dùng lactulose [6]. Thử nghiệm kết luận sự phối hợp này mang lại hiệu quả cao và an toàn cho người cao tuổi nội trú [6].
Ranh giới giữa hiệu quả ngắn hạn và nguy cơ lệ thuộc
Mặc dù có hiệu quả đã được chứng minh, phan tả diệp không phải là giải pháp có thể sử dụng vô tội vạ. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã đưa ra ý kiến khoa học khẳng định các dẫn xuất hydroxyanthracene từ phan tả diệp chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn [2]. Cụ thể, EFSA lưu ý rằng các chất nhuận tràng kích thích không nên được tiêu thụ liên tục quá 1 đến 2 tuần [2].
Nếu muốn sử dụng thuốc nhuận tràng kích thích quá 2 tuần, người bệnh bắt buộc phải có sự giám sát của nhân viên y tế [2]. Cơ quan này khuyến cáo mạnh mẽ rằng việc dùng dài ngày nhóm chất này cần phải tránh vì nguy cơ mất cân bằng điện giải, suy giảm chức năng ruột và dẫn đến tình trạng lệ thuộc vào thuốc [2]. Khi ruột bị kích thích liên tục bởi anthranoid ngoại sinh, hệ thần kinh ruột và cơ trơn có thể trở nên trơ lì, mất đi phản xạ co bóp tự nhiên nếu không có thuốc kích thích [2].
Bên cạnh nguy cơ lệ thuộc, tác dụng phụ kích ứng đường tiêu hóa cũng là trở ngại lớn. Tổng quan năm 2021 ghi nhận phần lớn các tác dụng không mong muốn của phan tả diệp đều mang tính chất tiêu hóa do đặc tính gây kích ứng của nhóm nhuận tràng này [4]. Trong một nghiên cứu tại châu Á được trích dẫn, có tới 83,3% đối tượng tham gia đã phải yêu cầu giảm liều dùng phan tả diệp vì gặp phải tình trạng đau bụng và tiêu chảy [4].
Giải mã những lo ngại về độc tính gen và ung thư
Một vấn đề khiến người dùng hoang mang là liệu việc dùng phan tả diệp có gây biến đổi gen hay ung thư đại trực tràng hay không. Mối lo này xuất phát từ việc chiết xuất toàn bộ lá cây lô hội (aloe vera) từng bị Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm 2B, tức nhóm có thể gây ung thư cho người [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học đối với phan tả diệp lại cho thấy kết quả khả quan hơn [7].
Một bài tổng quan toàn diện năm 2009 về việc dùng phan tả diệp đã xem xét hàng loạt tài liệu y khoa từ các cơ sở dữ liệu quốc tế [7]. Kết quả phân tích xác nhận không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy việc dùng phan tả diệp lâu dài gây ra biến đổi cấu trúc hoặc suy giảm chức năng của hệ thần kinh ruột hay cơ trơn ruột [7]. Đánh giá này cũng không tìm thấy mối liên quan giữa việc sử dụng dịch chiết phan tả diệp dài ngày với sự xuất hiện của các khối u tiêu hóa ở chuột [7].
Nghiên cứu dài hạn trên động vật cho thấy phan tả diệp không gây ung thư ở chuột ngay cả khi dùng liều hàng ngày lên đến 300 mg/kg kéo dài suốt 2 năm [7]. Về mặt độc tính gen, một thử nghiệm vi nhân trên chuột NMRI năm 1999 khi cho dùng liều uống dịch chiết phan tả diệp lên đến 2000 mg/kg cũng không ghi nhận sự gia tăng vi nhân trong tế bào tủy xương [8]. Do đó, các tài liệu hiện tại kết luận không có chỉ báo về nguy cơ gây độc gen đối với bệnh nhân dùng phan tả diệp [7], [8]. Mặc dù vậy, điều này không đồng nghĩa với việc người dùng có thể lạm dụng thuốc kéo dài ngày qua ngày [2], [7].
Những đối tượng cần thận trọng đặc biệt
Mặc dù độc tính gây ung thư không được ghi nhận, việc sử dụng phan tả diệp liều cao hoặc dài ngày vẫn tạo ra những tác động sinh học đáng lưu ý lên các cơ quan nội tạng khác [1], [3]. Các nghiên cứu gần đây trên mô hình động vật đã phát hiện những thay đổi biểu hiện gen ở gan và thận [1], [3].
Nghiên cứu năm 2018 trên chuột bị tiêu chảy do dùng các chế phẩm phan tả diệp cho thấy chiết xuất thô phan tả diệp (SE) làm sụt cân rõ rệt [3]. Nghiên cứu ghi nhận mức tăng đáng kể chỉ số khối lượng thận là 27,72% và chỉ số khối lượng gan là 42,55% ở nhóm chuột dùng dịch chiết phan tả diệp [3]. Đồng thời, biểu hiện của các kênh aquaporin ở gan và thận của những con chuột này bị điều hòa tăng cao bất thường [3].
Các nhà khoa học phát hiện sennoside tinh khiết tác động chọn lọc mạnh lên đại tràng, trong khi dịch chiết toàn phần phan tả diệp lại thể hiện nhiều ảnh hưởng hơn lên gan và thận [3]. Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra chuột dùng hoạt chất từ phan tả diệp có mức biểu hiện protein Aqp2 ở thận cao hơn [1]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng dài ngày các sản phẩm từ phan tả diệp ở những bệnh nhân mắc bệnh gan mạn tính hoặc bệnh thận mạn tính [1], [3].
Ngoài ra, những người bị tắc ruột, viêm ruột cấp tính hoặc đau bụng chưa rõ nguyên nhân tuyệt đối không được tự ý dùng phan tả diệp [2]. Bất kỳ ai dự định dùng thuốc trên hai tuần đều cần có sự tư vấn và chỉ định chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa [2].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Theo khuyến cáo của hội đồng chuyên môn EFSA, các loại thuốc nhuận tràng kích thích như phan tả diệp chỉ nên được coi là lựa chọn điều trị bước hai [2]. Điều đó có nghĩa là người bệnh chỉ nên dùng phan tả diệp khi việc thay đổi chế độ ăn uống hoặc sử dụng các chất tạo khối không mang lại hiệu quả cải thiện chức năng ruột [2].
Khi sử dụng, người bệnh chỉ nên dùng trong các đợt ngắn ngày, tối đa từ 1 đến 2 tuần [2]. Trong thử nghiệm lâm sàng, liều khởi đầu của phan tả diệp thường là 1,0 g/ngày, sau đó có thể cân nhắc giảm liều nếu xuất hiện dấu hiệu đi ngoài nhiều hoặc đau quặn bụng [4], [5]. Nếu gặp tình trạng tiêu chảy hay co thắt bụng, việc giảm liều là cần thiết để cơ thể dung nạp tốt hơn [4].
Người dùng nên hãm trà với liều lượng vừa phải theo đúng chỉ dẫn của nhà sản xuất hoặc thầy thuốc, uống vào buổi tối trước khi đi ngủ để tạo phản xạ đi ngoài tự nhiên vào buổi sáng hôm sau. Để bảo vệ chức năng tiêu hóa bền vững, việc uống đủ nước và duy trì khẩu phần ăn giàu chất xơ vẫn là nền tảng cốt lõi không thể thay thế.
Trà phan tả diệp là giải pháp hỗ trợ điều trị táo bón hiệu quả ngắn hạn nhưng tuyệt đối không phải thần dược có thể dùng thay nước uống hàng ngày. Việc lạm dụng kéo dài có nguy cơ dẫn tới lệ thuộc và rối loạn điện giải nguy hiểm [2]. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, sử dụng đúng thời gian khuyến cáo và thăm khám bác sĩ nếu tình trạng táo bón không thuyên giảm.
