Trà xanh có làm giảm tác dụng của thuốc hạ huyết áp không?

Nhiều người có thói quen uống một tách trà xanh vào mỗi buổi sáng hoặc dùng nước trà ấm để uống các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính. Với người mắc bệnh tăng huyết áp, việc duy trì một lối sống lành mạnh kết hợp với các thức uống giàu chất chống oxy hóa tự nhiên như trà xanh vốn được xem là giải pháp hỗ trợ bảo vệ tim mạch hiệu quả. Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ làm giảm nghiêm trọng hiệu quả điều trị của một số nhóm thuốc hạ huyết áp thông dụng.

Câu trả lời được khoa học xác nhận là trà xanh thực sự có thể làm suy giảm tác dụng của thuốc hạ huyết áp, đặc biệt là nhóm thuốc chẹn thụ thể beta giao cảm. Tác nhân chính gây ra hiện tượng này không phải là nước hay nhiệt độ pha trà, mà xuất phát từ hoạt chất chống oxy hóa dồi dào mang tên epigallocatechin gallate (EGCG) có trong lá trà. Hoạt chất này trực tiếp can thiệp và cản trở hệ thống vận chuyển thuốc tại niêm mạc ruột non, khiến lượng thuốc đi vào hệ tuần hoàn giảm mạnh so với mức cần thiết để kiểm soát huyết áp.

Cơ chế EGCG cản trở hấp thu thuốc qua niêm mạc ruột

Để một viên thuốc hạ huyết áp phát huy tác dụng sau khi uống, dược chất phải vượt qua lớp tế bào biểu mô lót ở thành ruột non để ngấm vào máu. Quá trình này không chỉ diễn ra thụ động mà phần lớn cần sự hỗ trợ của các protein vận chuyển chuyên biệt nằm trên màng tế bào ruột. Trong số các chất vận chuyển quan trọng nhất có các chuỗi polypeptide vận chuyển anion hữu cơ, viết tắt là OATP ^[1].

Hoạt chất epigallocatechin gallate (EGCG) là thành phần polyphenol chính chiếm tỷ lệ lớn trong trà xanh và các sản phẩm chiết xuất từ trà xanh ^[2]. Khi đi vào đường tiêu hóa, các phân tử EGCG tạo ra sự cạnh tranh hoặc ức chế trực tiếp hoạt động của các chất vận chuyển OATP ở niêm mạc ruột non ^[1]. Một số nghiên cứu chuyên sâu đã chỉ ra rằng EGCG gây ức chế chọn lọc đối với OATP1A2 ở người hoặc các biến thể tương đương, khiến dược chất không thể bám vào thụ thể vận chuyển để đi xuyên qua tế bào ruột ^[3].

Không chỉ tác động lên protein vận chuyển hấp thu, polyphenol trong trà xanh còn tương tác với hệ thống đào thải và chuyển hóa khác tại ruột. Điển hình là việc EGCG ức chế men liên hợp UDP-glucuronosyltransferase (UGT) tại vi thể ruột người, bao gồm các đồng dạng UGT1A1, UGT1A8 và UGT1A10 ^[1]. Hoạt chất này cũng thể hiện khả năng tác động lên các bơm tống thuốc như P-glycoprotein và protein liên kết kháng đa thuốc MRP2 trên màng ruột ^[4]. Hậu quả tổng thể là quá trình hấp thu của một số loại thuốc tim mạch bị đảo lộn nghiêm trọng ngay tại đường ruột non ^[1].

Bằng chứng lâm sàng trên người tình nguyện uống trà xanh

Tác động làm suy giảm hấp thu thuốc hạ huyết áp của trà xanh đã được chứng minh rõ ràng qua các thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên người khỏe mạnh. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tiến hành đánh giá tác động của trà xanh lên dược động học và dược lực học của thuốc chẹn beta nadolol ^[3]. Thử nghiệm được thực hiện trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh, trong đó những người tham gia được cho uống lặp lại 700 ml nước trà xanh mỗi ngày hoặc uống nước lọc liên tục trong vòng 14 ngày ^[3]. Sau đó, tất cả tình nguyện viên uống một liều đơn 30 mg thuốc nadolol cùng với trà xanh hoặc với nước lọc ^[3].

Kết quả định lượng cho thấy việc uống trà xanh đã làm giảm nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của nadolol tới 85,3% và làm giảm diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC từ 0 đến 48 giờ) tới 85,0% so với khi uống với nước lọc thông thường ^[3]. Đáng chú ý, độ thanh thải nadolol qua thận giữa hai nhóm không có sự thay đổi ^[3]. Điều này chứng minh sự sụt giảm nồng độ thuốc hoàn toàn do giảm hấp thu tại ruột non chứ không phải do thuốc bị đào thải nhanh hơn qua đường tiểu ^[3]. Thử nghiệm lâm sàng này cũng ghi nhận hiệu quả hạ huyết áp tâm thu của thuốc nadolol đã bị suy giảm rõ rệt khi người tham gia dùng chung với trà xanh ^[3].

Nghiên cứu trên tế bào thận phôi thai người HEK293 chỉ ra rằng nadolol là cơ chất của OATP1A2 với hằng số Michaelis Km là 84,3 micromol/l ^[3]. Trà xanh đã ức chế sự vận chuyển nadolol qua trung gian OATP1A2 với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 1,36% ^[3]. Kết quả này khẳng định trà xanh làm giảm nồng độ thuốc trong huyết tương một phần do ức chế trực tiếp sự hấp thu thuốc qua chất vận chuyển OATP1A2 tại ruột non ^[3].

Một nghiên cứu lâm sàng khác thực hiện vào năm 2020 đã làm sáng tỏ thêm yếu tố thời gian và liều dùng trà xanh một lần đối với sự hấp thu của thuốc chẹn beta ^[5]. Thử nghiệm chéo ngẫu nhiên 3 giai đoạn được tiến hành trên 11 người tình nguyện khỏe mạnh với thể tích uống là 150 ml nước trà xanh pha hoặc nước lọc ^[5]. Các tình nguyện viên được chia nhóm uống nadolol đồng thời với trà xanh, uống nadolol sau khi uống trà xanh 1 giờ, hoặc uống cùng với nước lọc ^[5].

Số liệu thu được cho thấy tỷ lệ trung bình nhân của AUC (0-48 giờ) của nadolol giảm xuống chỉ còn 0,371 khi uống cùng lúc với trà xanh ^[5]. Đáng chú ý hơn, ngay cả khi uống trà xanh trước 1 giờ rồi mới uống thuốc, AUC của nadolol vẫn bị giảm đáng kể với tỷ lệ trung bình nhân là 0,536 ^[5]. Trong khi đó, thời gian để đạt nồng độ đỉnh và độ thanh thải qua thận của thuốc không có sự khác biệt giữa các nhóm thử nghiệm ^[5]. Phát hiện này chứng minh rằng chỉ cần một cốc trà xanh 150 ml uống cùng lúc đã làm giảm mạnh sinh khả dụng của thuốc, và sự ức chế hấp thu tại màng ruột vẫn kéo dài ít nhất 1 giờ sau khi uống trà ^[5].

Các quan sát từ thử nghiệm trên động vật thí nghiệm

Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cũng cung cấp những bằng chứng củng cố cho cơ chế ức chế hấp thu của trà xanh. Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã khảo sát tác động của chiết xuất trà xanh (GTE) và hoạt chất tinh khiết EGCG lên dược động học của thuốc nadolol trên chuột cống đực Sprague-Dawley ^[6]. Thuốc nadolol là một chất chẹn beta ưa nước, không bị chuyển hóa qua các enzym cytochrom P450 mà hấp thu phụ thuộc nhiều vào các chất vận chuyển thuốc ^[6].

Trong thử nghiệm này, chuột được cho uống chiết xuất trà xanh với liều 400 mg/kg thể trọng, hoạt chất EGCG tinh khiết với liều 150 mg/kg thể trọng, hoặc dung dịch nước muối sinh lý đối chứng trước khi dùng 10 mg/kg nadolol 30 phút ^[6]. Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất trà xanh làm giảm nồng độ đỉnh Cmax của thuốc tới 85% và giảm AUC tới 74% so với nhóm đối chứng ^[6]. Hoạt chất EGCG tinh khiết khi dùng đơn độc cũng làm giảm đáng kể các chỉ số Cmax và AUC của nadolol ^[6].

Ngoài ra, lượng thuốc nadolol bài tiết qua nước tiểu của chuột cũng giảm đi rõ rệt sau khi dùng chiết xuất trà xanh hoặc EGCG, trong khi thời gian bán thải cuối cùng của thuốc không có sự khác biệt giữa các nhóm ^[6]. Những kết quả này một lần nữa khẳng định rằng việc dùng chung với catechin trà xanh, đặc biệt là EGCG, gây ra sự thay đổi lớn về dược động học của thuốc chẹn beta thông qua việc ức chế các chất vận chuyển hấp thu tại màng ruột ^[6].

Sự phức tạp trong tương tác giữa trà xanh và các nhóm thuốc tim mạch

Tác động của trà xanh lên hệ thống dược động học không hoàn toàn đồng nhất trên tất cả các loại thuốc tim mạch, mà phụ thuộc chặt chẽ vào con đường hấp thu và chuyển hóa riêng của từng hoạt chất. Một tổng quan khoa học chỉ ra rằng trà xanh pha hạt, chiết xuất trà xanh và thành phần chính EGCG có thể làm thay đổi hiệu quả điều trị, dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây quá liều thuốc ^[2]. Đánh giá này kết luận rằng EGCG làm giảm sinh khả dụng của các thuốc chẹn beta bao gồm nadolol, atenolol và bisoprolol ^[2]. Ngược lại, EGCG lại làm tăng nồng độ tuần hoàn toàn thân của một số thuốc hạ mỡ máu nhóm statin (như simvastatin, fluvastatin, rosuvastatin) và thuốc chẹn kênh canxi dùng trong điều trị tăng huyết áp (verapamil) ^[2].

Các báo cáo tổng hợp từ những thử nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất trà xanh hoặc EGCG có thể làm tăng sinh khả dụng của các thuốc tim mạch như diltiazem, verapamil, nicardipine, simvastatin, nhưng lại làm giảm sinh khả dụng của nadolol ^[7]. Trong phòng thí nghiệm, chiết xuất trà xanh thể hiện khả năng ức chế nhiều loại enzym cytochrom P450 như CYP1A1, CYP1A2, CYP2B6, CYP2C8, CYP2C9, CYP2D6 và CYP3A4, cũng như ức chế UGT1A1 và UGT1A4 ^[7]. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng trên người lại chỉ ra rằng chiết xuất trà xanh và EGCG không ức chế đáng kể các enzym CYP chính hay P-glycoprotein, mà tương tác thực tế trên lâm sàng chủ yếu là ức chế chất vận chuyển OATP tại ruột ^[7].

Sự hấp thu của các thuốc hạ mỡ máu nhóm statin như atorvastatin cũng được ghi nhận là giảm đi khi dùng chung với trà xanh do bị ức chế các thụ thể OATP ^[4]. Dữ liệu tương tác giữa trà xanh và thuốc tim mạch trên cơ thể người hiện nay được ghi nhận rõ nhất ở ba hoạt chất là thuốc chống đông warfarin, thuốc hạ mỡ máu simvastatin và thuốc hạ huyết áp nadolol ^[8]. Mức độ ảnh hưởng trung bình trên đa số bệnh nhân được đánh giá từ nhẹ đến vừa phải, nhưng các biến thiên bất thường về đáp ứng điều trị vẫn có thể xảy ra ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà thảo mộc kết hợp với thuốc

Một hiểu lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm cho rằng các sản phẩm có nguồn gốc "tự nhiên" hay thảo dược thì luôn lành tính và tuyệt đối an toàn ^[1]. Nhiều người bệnh tim mạch tự ý bổ sung các sản phẩm trà xanh hoặc viên chiết xuất EGCG như một liệu pháp hỗ trợ bảo vệ tim mạch bổ sung bên cạnh các thuốc tây y mà không thông báo cho bác sĩ điều trị ^[2]. Khái niệm "tự nhiên" hoàn toàn không đồng nghĩa với "vô hại", bởi các hoạt chất thực vật có hoạt tính sinh học mạnh mẽ hoàn toàn có thể gây độc tính hoặc tương tác bất lợi với tân dược ^[1].

Một sai lầm khác là suy nghĩ rằng uống thuốc hạ huyết áp bằng nước trà xanh pha loãng sẽ không gây ảnh hưởng gì đáng kể. Nghiên cứu khoa học đã chứng minh chỉ một lượng 150 ml nước trà xanh thông thường cũng đủ để làm giảm sâu nồng độ thuốc trong huyết tương ^[5]. Kể cả các dạng trà xanh đóng lon tiện lợi cũng được chứng minh là làm giảm diện tích dưới đường cong AUC của thuốc chẹn beta tới 85% ^[1].

Nhiều người cũng tin rằng dùng trà xanh với lượng càng nhiều thì càng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và tim mạch ^[8]. Tâm lý "càng nhiều càng tốt" này rất nguy hiểm, vì khi tiêu thụ một lượng lớn nước trà xanh đậm đặc hoặc các sản phẩm giàu catechin, nguy cơ xảy ra tương tác thuốc bất lợi sẽ tăng vọt, dẫn đến những phản ứng khó lường hoặc làm mất hoàn toàn tác dụng kiểm soát huyết áp của thuốc ^[8].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi uống trà xanh?

Những đối tượng đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp thuộc nhóm chẹn beta giao cảm, chẳng hạn như nadolol, atenolol hay bisoprolol, cần hết sức thận trọng với thói quen uống trà xanh hàng ngày ^[2]. Việc sụt giảm tới hơn 80% nồng độ thuốc trong máu có thể khiến huyết áp không được kiểm soát ổn định, dẫn đến nguy cơ bùng phát các cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc các biến cố tim mạch nguy hiểm ^[3].

Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chẹn kênh canxi như verapamil, diltiazem hay nicardipine cũng cần chú ý theo dõi huyết áp chặt chẽ [1, 7]. Ngược lại với nhóm chẹn beta, EGCG có thể làm tăng nồng độ tuần hoàn của verapamil trong máu, tiềm ẩn nguy cơ làm hạ huyết áp quá mức hoặc gia tăng các tác dụng phụ không mong muốn của thuốc ^[2].

Những người có thói quen tiêu thụ khối lượng lớn nước trà xanh mỗi ngày hoặc đang sử dụng đồng thời các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, viên uống giảm cân chứa chiết xuất trà xanh đậm đặc EGCG cần đặc biệt lưu tâm [4, 6]. Đối với những trường hợp bệnh nhân xuất hiện đáp ứng điều trị kém bất thường hoặc có dấu hiệu không dung nạp thuốc, các nhân viên y tế cần xem xét kỹ khả năng tương tác giữa thuốc và thói quen uống trà xanh của người bệnh ^[8].

Hướng dẫn sử dụng trà xanh an toàn cho người đang dùng thuốc

Để đảm bảo an toàn và không làm cản trở tác dụng điều trị của thuốc hạ huyết áp, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là tuyệt đối không dùng nước trà xanh để uống thuốc. Người bệnh luôn luôn phải uống thuốc tây y bằng nước lọc đun sôi để nguội.

Về khoảng cách thời gian, do tác động ức chế hấp thu tại ruột của một cốc trà xanh vẫn duy trì ít nhất 1 giờ sau khi uống, người bệnh không nên uống trà xanh ngay trước hoặc ngay sau thời điểm dùng thuốc chẹn beta ^[5]. Tốt nhất, nên duy trì khoảng cách giữa thời điểm uống thuốc và thời điểm thưởng thức trà xanh cách xa nhau vài giờ để niêm mạc ruột kịp phục hồi khả năng vận chuyển chất hấp thu.

Sự hấp thu của chính các catechin trong trà xanh cũng chịu ảnh hưởng bởi thức ăn và trạng thái no đói của cơ thể ^[4]. Sinh khả dụng của EGCG đạt mức tối ưu nhất khi bụng đói, với độ hấp thu tăng từ 2,7 đến 3,9 lần khi nhịn đói so với khi ăn sáng nhẹ hoặc ăn đồ ngọt, và nồng độ đỉnh trong huyết tương của EGCG thường đạt được sau 90 phút ^[4]. Nắm rõ đặc điểm này giúp người bệnh phân bổ thời điểm uống trà và uống thuốc hợp lý, tránh việc EGCG đạt nồng độ quá cao tại ruột cùng lúc với sự xuất hiện của dược chất hạ huyết áp.

Trà xanh vẫn là một thức uống có giá trị dinh dưỡng cao và đem lại nhiều lợi ích tiềm năng cho sức khỏe nếu được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, người đang điều trị tăng huyết áp cần hiểu rõ về tương tác giữa hoạt chất EGCG và thuốc điều trị để chủ động điều chỉnh thói quen sinh hoạt. Hãy luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về các loại trà thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung đang dùng để được tư vấn phác đồ dùng thuốc an toàn, hiệu quả nhất.