Trà xanh uống đều đặn có hỗ trợ tăng độ nhạy insulin không?

Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà xanh mỗi ngày nhằm giữ tinh thần tỉnh táo hoặc duy trì vóc dáng thon gọn. Đi cùng với xu hướng ăn uống lành mạnh, không ít người đặt câu hỏi liệu hoạt chất trong lá trà có thực sự giúp tăng độ nhạy insulin, hỗ trợ kiểm soát đường huyết hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận epigallocatechin gallate (EGCG) – polyphenol dồi dào nhất trong trà xanh – có khả năng bắt chước tác động của insulin và kích hoạt quá trình vận chuyển glucose tại mô cơ và mô mỡ [2, 5]. Tuy nhiên, kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người hiện vẫn còn nhiều điểm trái chiều, chưa thể xem trà xanh như một giải pháp thay thế thuốc điều trị ^[1].

Cơ chế tác động: EGCG thúc đẩy hấp thu đường tại mô cơ và mỡ

Để đường huyết được giữ ở mức ổn định, tế bào mỡ và cơ xương phải tiếp nhận glucose từ máu dưới sự điều phối của insulin. Khi xảy ra tình trạng kháng insulin, tín hiệu truyền dẫn này bị tắc nghẽn, khiến glucose ứ đọng trong lòng mạch.

Các nghiên cứu cơ bản cho thấy hoạt chất EGCG can thiệp vào nhiều khâu trong chuỗi tín hiệu này. Cụ thể, EGCG mô phỏng hành động của insulin và thúc đẩy sự xuất nhân của yếu tố phiên mã FOXO1 trong cơ xương, giúp tăng độ nhạy thụ thể insulin và làm giảm kháng insulin ^[2]. EGCG kích thích quá trình phosphoryl hóa FOXO1a tương tự cách thức của insulin ^[3]. Ngoài ra, EGCG có thể làm giảm quá trình phosphoryl hóa Ser307 của phân tử IRS-1 để giải tỏa sự tắc nghẽn tín hiệu thông qua con đường kích hoạt AMPK ^[2]. Tại cơ xương, một dạng catechin khác trong trà xanh là GC còn thúc đẩy chuyển vận glucose thông qua việc kích thích phosphoryl hóa Akt thay vì qua AMPK ^[2].

Tại mô mỡ, tình trạng căng thẳng oxy hóa thường là nguyên nhân cốt lõi gây suy giảm độ nhạy insulin ^[4]. Các catechin trong trà xanh giúp trung hòa gốc oxy hóa phản ứng (ROS), làm giảm phosphoryl hóa enzym JNK ^[4]. Nhờ đó, catechin hỗ trợ đưa thụ thể GLUT4 từ bên trong tế bào dịch chuyển ra màng tế bào mỡ và cơ, gia tăng lượng đường tiêu thụ khỏi máu [1, 4, 8].

Ngoài cơ và mỡ, polyphenol trong trà xanh còn giảm sản xuất đường tại gan bằng cách ức chế biểu hiện gen của các enzyme tân tạo đường như PEPCK và G6Pase ^[5]. Ở đường tiêu hóa, trà xanh và EGCG ức chế các enzym amylase, sucrose và glucosidase, làm giảm bớt tốc độ hấp thu carbohydrate từ thức ăn ^[6].

Bằng chứng phòng thí nghiệm và trên động vật: Kết quả đầy hứa hẹn

Phần lớn các dữ liệu tích cực về EGCG bắt nguồn từ các nghiên cứu trên mô nuôi cấy và mô hình chuột mắc bệnh chuyển hóa.

Nghiên cứu trên chuột KK-ay béo phì, chuột cống ăn nhiều chất béo và tế bào mỡ 3T3-L1 ghi nhận EGCG làm giảm đáng kể mức ROS, ngăn ngừa hiện tượng kháng insulin do dexamethasone hay TNF-alpha kích hoạt, đồng thời đẩy mạnh dịch chuyển thụ thể GLUT4 ^[4]. Một nghiên cứu khác trên tế bào myotube L6 của chuột cho thấy EGCG kích hoạt dịch chuyển GLUT4 độc lập một phần so với hoạt động thông thường của insulin ^[7].

Nhiều thực nghiệm dùng động vật ghi nhận tác dụng rõ ràng theo liều lượng và thời gian can thiệp ^[8]:

• Bổ sung trà xanh với hàm lượng EGCG 1 g/L nước uống trong 12 tuần giúp cải thiện dung nạp glucose, tăng số lượng GLUT4 và tăng hấp thu glucose tại tế bào mỡ của chuột cống dùng nhiều fructose ^[8].
• Chuột cống ăn nhiều fructose uống EGCG liều 150 hoặc 300 mg/kg mỗi ngày có sự cải thiện dung nạp đường phụ thuộc liều, kèm gia tăng adiponectin huyết thanh và giảm insulin lúc đói ^[8].
• Chuột ăn nhiều chất béo được bổ sung EGCG ở mức 3,2 g/kg thức ăn trong 4 tuần cho thấy nồng độ glucose máu và insulin huyết tương lúc đói giảm rõ rệt, dù lượng thức ăn ăn vào không được ghi nhận chi tiết ^[8].
• Dùng dịch chiết trà xanh với nồng độ EGCG 610 mg/L trong 14 tuần giúp cải thiện dung nạp glucose, gia tăng dịch chuyển GLUT4 ở cơ và giảm glucose huyết tương lúc đói ^[8].
• Can thiệp kéo dài 16 tuần (3,2 g/kg thức ăn) hoặc 22 tuần (2 mg/kg/ngày) giúp giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR ^[8]. Dùng liều 50 mg/kg/ngày trong 10 tuần cũng giúp nâng cao chỉ số độ nhạy insulin QUICKI ^[8].
• Trên chuột đái tháo đường di truyền db/db, việc uống EGCG liều 100 mg/kg/ngày trong 2 tuần (nhưng không thấy ở liều 30 mg/kg/ngày) hoặc trộn 0,25 - 1 g/kg thức ăn trong 7 tuần giúp cải thiện khả năng dung nạp đường và hạ đường huyết ^[8].

Dữ liệu lâm sàng ở người: Bức tranh chưa đồng nhất

Mặc dù thí nghiệm trên động vật rất ấn tượng, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên ở người lại cho ra kết quả dè dặt hơn rất nhiều.

Điển hình là thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng năm 2010 thực hiện trên nam giới thừa cân hoặc béo phì từ 40 đến 65 tuổi ^[1]. Nhóm nghiên cứu chia 88 đối tượng thành hai nhóm: một nhóm dùng viên nang chứa 400 mg EGCG (46 người), nhóm còn lại dùng giả dược lactose (42 người), uống 2 lần mỗi ngày liên tục trong 8 tuần ^[1]. Kết quả nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống và các xét nghiệm chuyển hóa cho thấy EGCG hoàn toàn không mang lại thay đổi nào trên độ nhạy insulin, sự tiết insulin hay mức độ dung nạp glucose ^[1]. Điểm ghi nhận duy nhất là nhóm dùng EGCG có huyết áp tâm trương giảm nhẹ (giảm trung bình 2,68 mmHg so với mức giảm 0,058 mmHg ở nhóm giả dược) và ghi nhận tâm trạng cải thiện hơn ^[1].

Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp mạng lưới năm 2019 lại cho thấy trà xanh và chiết xuất trà xanh giúp làm giảm nồng độ đường huyết lúc đói (FBG) ^[7]. Đáng chú ý, hiệu quả giảm đường huyết này chỉ giới hạn ở nhóm người tham gia trẻ tuổi dưới 55 tuổi ^[7]. Các tác giả lý giải rằng chức năng tế bào beta tuyến tụy suy giảm dần theo thời gian, do đó việc can thiệp bằng trà xanh sớm có thể giúp duy trì chức năng tế bào beta tốt hơn so với khi bệnh đã tiến triển nặng ^[7].

Về thời điểm sử dụng, một nghiên cứu năm 2020 ghi nhận thời điểm uống trà xanh giàu catechin mang lại đáp ứng insulin sau ăn khác nhau giữa buổi sáng và buổi tối ^[6]. Cụ thể, dùng EGCG hoặc trà giàu catechin vào buổi sáng làm giảm nồng độ insulin sau ăn, trong khi dùng vào buổi tối lại làm tăng tiết insulin sau ăn, từ đó hỗ trợ cải thiện tình trạng độ nhạy insulin vốn tự nhiên bị sụt giảm vào ban đêm ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà xanh hạ đường huyết

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống trà xanh thật đậm đặc mỗi ngày là có thể kiểm soát hoàn toàn bệnh tiểu đường hoặc thoải mái ăn đồ ngọt. Đây là một quan niệm sai lầm và có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe tiêu cực.

Hiệu quả tăng độ nhạy insulin quan sát thấy rõ rệt trên mô hình thí nghiệm thường sử dụng nồng độ EGCG rất cao mà việc uống vài cốc trà thông thường khó lòng đạt tới ^[8]. Thêm vào đó, bằng chứng trên người cho thấy EGCG không thể đảo ngược hoàn toàn tình trạng kháng insulin ở những người đã béo phì lâu năm ^[1].

Một sai lầm khác là dùng trà xanh đóng chai pha sẵn nhiều đường. Trà xanh chỉ có lợi cho chuyển hóa khi được dùng nguyên bản, không thêm đường, sữa đặc hay các chất tạo ngọt calo cao.

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà xanh đậm đặc?

Mặc dù trà xanh uống ở dạng nước hãm truyền thống tương đối an toàn, người dùng vẫn cần lưu ý một số cảnh báo:

• Người có vấn đề về gan: Đã có các báo cáo lâm sàng ghi nhận độc tính trên gan liên quan đến các sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất trà xanh cô đặc liều cao, dù ở động vật thí nghiệm dùng lượng lớn không biểu hiện tổn thương gan đặc trưng ^[5].
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường: Do trà xanh có thể tác động đến việc hấp thu carbohydrate và giảm đường huyết lúc đói, việc dùng đồng thời các loại viên uống chiết xuất trà xanh nồng độ cao có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức, cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1, 5].
• Người mất ngủ hoặc nhạy cảm với caffeine: Trà xanh chứa caffeine, nếu uống vào buổi tối có thể gây trằn trọc, ảnh hưởng đến giấc ngủ dù catechin vào buổi tối có tiềm năng cải thiện đáp ứng insulin ^[6].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và hợp lý

Để khai thác các polyphenol có lợi trong trà xanh mà vẫn đảm bảo an toàn, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

• Dạng dùng: Ưu tiên dùng trà lá xanh tự nhiên hãm với nước sôi thay vì tự ý lạm dụng các viên uống chiết xuất EGCG liều cao [3, 6]. Một nghiên cứu ghi nhận dùng 15 g trà ô long hãm trong 1.500 mL nước sôi mỗi ngày trong 1-2 tuần giúp giảm nồng độ đường huyết và fructosamine ở bệnh nhân tiểu đường típ 2 ^[2].
• Thời điểm: Có thể dùng kèm hoặc sau bữa ăn để hỗ trợ ức chế bớt enzym tiêu hóa tinh bột ^[6]. Nếu nhạy cảm với việc mất ngủ, nên uống vào ban ngày, tránh uống quá muộn sát giờ ngủ.
• Lối sống kết hợp: Trà xanh chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ. Việc tập luyện thể dục thường xuyên và chế độ dinh dưỡng giảm tinh bột tinh chế vẫn là biện pháp cốt lõi hàng đầu để kích hoạt thụ thể GLUT4 và cải thiện độ nhạy insulin tự nhiên.

Uống trà xanh đều đặn là một thói quen tốt giúp bổ sung các chất chống oxy hóa tự nhiên và hỗ trợ phần nào chức năng chuyển hóa đường [2, 5]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên xem trà xanh là "thần dược" chữa khỏi kháng insulin, mà cần kết hợp hài hòa với lối sống năng động và tuân thủ chỉ định y khoa.