Trái nhàu giúp giảm huyết áp: Nghiên cứu trên người cho thấy gì?

Thói quen truyền miệng và câu hỏi khoa học

Trái nhàu (Morinda citrifolia L.) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Đông Nam Á, Polynesia và Ấn Độ [2, 3]. Nhiều người cao tuổi hoặc người có vấn đề về tim mạch thường truyền tai nhau cách ủ nước cốt nhàu, ngâm rượu hoặc uống dịch ép lên men để ổn định huyết áp.

Tuy nhiên, liệu thức uống có vị hăng nồng đặc trưng này có thực sự hạ được huyết áp hay không? Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy dịch ép nhàu có tác động tích cực nhất định trong việc hạ huyết áp cấp tính và cải thiện độ giãn mạch [1, 2]. Dù vậy, dữ liệu thử nghiệm dài hạn trên bệnh nhân tăng huyết áp còn rất khiêm tốn và chưa đủ để xem nhàu là biện pháp điều trị thay thế thuốc kê đơn [2, 3].

Cơ chế tác động lên mạch máu diễn ra thế nào?

Để hiểu tác động của trái nhàu, các nhà khoa học đã phân tích đường truyền tín hiệu sinh học bên trong thành mạch ^[1]. Khi mạch máu co thắt liên tục hoặc nội mạc bị tổn thương, áp lực máu tác động lên thành động mạch sẽ tăng cao, dẫn tới bệnh tăng huyết áp.

Nghiên cứu trên tế bào nội mạc tĩnh mạch rốn người (HUVECs) và vòng động mạch chủ chuột chỉ ra rằng chiết xuất dịch ép nhàu thúc đẩy quá trình giãn mạch phụ thuộc nội mạc ^[1]. Hoạt chất deacetylasperulosidic acid (DAA) có trong quả nhàu kích hoạt thụ thể giống glucagon peptide-1 (GLP-1R) ^[1].

Từ đó, chuỗi truyền tín hiệu CaMKKbeta-AMPK được kích hoạt, làm gia tăng quá trình phosphoryl hóa enzyme eNOS (endothelial nitric oxide synthase) ^[1]. Enzyme eNOS chính là yếu tố thúc đẩy sản sinh oxit nitric (NO) – phân tử khí quan trọng giúp các tế bào cơ trơn thành mạch thư giãn, làm giãn mạch máu tự nhiên ^[1]. Ngoài ra, nhàu còn chứa hàm lượng chất chống oxy hóa cao, bảo vệ tế bào nội mạc trước các gốc tự do gây viêm [3, 4].

Dữ liệu thử nghiệm trên người: Kết quả bước đầu

Mặc dù được đồn thổi rộng rãi, số lượng thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên người để đo chỉ số huyết áp không nhiều [2, 3].

Một thử nghiệm lâm sàng can thiệp cấp tính năm 2019 được thực hiện trên nhóm người trẻ tuổi khỏe mạnh để so sánh phản ứng tức thì của dịch ép nhàu so với nước ép quả chokeberry và nước tăng lực ^[2]. Các tình nguyện viên được chia làm 4 nhóm, uống 3 phần dịch ép nhàu (30 ml mỗi phần), quả chokeberry (200 ml) hoặc nước tăng lực hay nước lọc (200 ml) cách nhau mỗi giờ ^[2].

Kết quả ghi nhận: nhóm dùng dịch ép nhàu có huyết áp tâm thu giảm 5,0%, huyết áp tâm trương giảm 7,5% kèm theo giảm nhịp tim và giảm nhẹ 7,3% đường huyết ^[2]. Trái lại, nhóm dùng nước ép chokeberry chỉ giảm nhẹ 3,6% huyết áp tâm trương, còn nhóm dùng nước tăng lực lại bị tăng huyết áp tâm trương tới 14,7% và đường huyết tăng 15,8% ^[2].

Một nghiên cứu can thiệp gần đây năm 2020 trên bệnh nhân mắc các bệnh mạn tính chọn lọc cũng cho thấy: việc sử dụng sản phẩm từ quả nhàu góp phần làm giảm nồng độ ADMA (chất chỉ điểm rối loạn chức năng nội mạc) và làm tăng chỉ số giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) ^[3].

Ở góc độ tổng quan, một đánh giá công bố năm 2018 tổng hợp các thử nghiệm can thiệp trên người chỉ ra rằng dịch ép nhàu hỗ trợ duy trì huyết áp bình thường, bảo vệ cấu trúc DNA trước khói thuốc lá, giảm phản ứng viêm toàn thân và hạ các chất chỉ điểm xơ vữa ^[4]. Nghiên cứu kéo dài 1 tháng trên 132 người nghiện thuốc lá nặng cho thấy uống từ 29,5 ml đến 188 ml nước ép nhàu mỗi ngày giúp giảm đáng kể cholesterol toàn phần, triglyceride, hs-CRP và homocysteine – các yếu tố nguy cơ tim mạch gián tiếp ^[5].

Bằng chứng trên động vật và các giới hạn nghiên cứu

Trước khi được đánh giá sơ bộ trên người, tác dụng hạ áp của quả nhàu từng được ghi nhận rõ nét ở mô hình động vật tăng huyết áp di truyền ^[1].

Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột tăng huyết áp (SHR/cp) sử dụng dịch ép nhàu liều 15 ml/kg liên tục trong 6 tuần ^[1]. Kết quả cho thấy huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương của chuột giảm có ý nghĩa thống kê mà không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay lượng nước tiểu ^[1].

Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo việc ngoại suy từ phòng thí nghiệm ra đời thực có nhiều rào cản. Thử nghiệm trên người năm 2019 mới chỉ đo lường tác động cấp tính sau vài giờ uống ^[2]. Các nhà nghiên cứu đều nhấn mạnh cần có thêm các thử nghiệm dài hạn để khẳng định tính bền vững của hiệu quả này ^[2]. Nghiên cứu năm 2020 đánh giá FMD có cỡ mẫu nhỏ, đối tượng tham gia là bệnh nhân mắc nhiều bệnh mạn tính khác nhau nên chưa đại diện đầy đủ cho quần thể bệnh nhân tim mạch nói chung ^[3].

Bên cạnh đó, hầu hết các thử nghiệm can thiệp trên người được bình duyệt đến nay đều sử dụng nguồn dịch ép nhàu từ Polynesia thuộc Pháp ^[4]. Do sự khác biệt về địa lý và kỹ thuật lên men, chế biến, các sản phẩm nước ép nhàu thương mại khác trên thị trường có thể chứa hàm lượng hoạt chất sinh học rất chênh lệch ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng nhàu trị huyết áp

Nhiều người lầm tưởng nước ép nhàu có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ huyết áp do bác sĩ kê đơn. Đây là suy nghĩ sai lầm nguy hiểm có thể dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc đột quỵ. Các nghiên cứu hiện có chỉ chứng minh nhàu có khả năng hỗ trợ duy trì huyết áp ở người bình thường hoặc giảm huyết áp tạm thời trong can thiệp cấp tính [2, 3]. Dịch ép nhàu không phải là thuốc hạ áp và chưa được công nhận là phác đồ điều trị [2, 3].

Một hiểu lầm khác là càng uống nhiều nước cốt nhàu đậm đặc thì huyết áp hạ càng nhanh. Nước ép nhàu là thực phẩm lên men chứa nhiều hợp chất thực vật hoạt tính cao [2, 3]. Việc uống quá nhiều mà không kiểm soát lượng dùng không mang lại lợi ích cộng dồn mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc phản ứng phụ không mong muốn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Về độ an toàn chung, nghiên cứu độc tính bán trường diễn trên chuột Sprague-Dawley cho thấy liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của bột nhàu đông khô lên tới hơn 6,86 g/kg thể trọng (tương đương khoảng 90 ml dịch ép nhàu/kg thể trọng) ^[6]. Thử nghiệm trên tế bào gan người HepG2 cũng ghi nhận dịch ép nhàu không làm giảm sức sống tế bào gan hay gây ứ đọng lipid ^[6].

Mặc dù vậy, các nhóm đối tượng sau cần hết sức cẩn trọng:

• Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp: Tác dụng cộng hưởng có thể khiến chỉ số huyết áp hạ quá mức ^[2].
• Người có tiền sử viêm gan hoặc men gan cao: Dù chưa tìm thấy mối liên hệ nhân quả trực tiếp, y văn từng ghi nhận một số ca viêm gan lẻ tẻ ở người uống dịch ép nhàu ^[6].
• Người có bệnh lý nền mạn tính phức tạp: Cần trao đổi với bác sĩ điều trị để tránh tương tác giữa các hoạt chất trong dịch ép với phác đồ thuốc đang dùng ^[3].

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Theo kinh nghiệm truyền thống, nước ép nhàu thường được thu hái từ quả 45 ngày tuổi để đạt hàm lượng hoạt chất sinh học tối ưu, sau đó trải qua quá trình lên men và ép lấy dịch ^[2]. Về mặt năng lượng, dịch ép nhàu có giá trị dinh dưỡng gần giống nước ép táo nhưng mức calo thấp hơn do chứa ít carbohydrate hơn khoảng 3 lần ^[2].

Trong các nghiên cứu lâm sàng, liều dùng được thử nghiệm dao động từ 29,5 ml đến 188 ml mỗi ngày đối với người trưởng thành khỏe mạnh hoặc người hút thuốc ^[5]. Trong thử nghiệm cấp tính, mức dùng là từng phần 30 ml ^[2].

Nếu muốn bổ sung dịch ép nhàu vào chế độ ăn, người dùng nên:

• Sử dụng lượng vừa phải, khởi đầu với lượng nhỏ khoảng 30 ml mỗi lần ^[2].
• Chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đảm bảo quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm, tránh sử dụng các chế phẩm tự ủ lên men mốc hỏng.
• Không tự ý bỏ hoặc giảm liều thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa tim mạch.

Trái nhàu mang lại nhiều tín hiệu tích cực cho sức khỏe mạch máu thông qua việc hỗ trợ thư giãn nội mạc và chống oxy hóa. Tuy nhiên, dịch ép quả nhàu chỉ nên được xem là thức uống hỗ trợ lối sống, phối hợp cùng việc ăn nhạt, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ đơn thuốc y tế để kiểm soát huyết áp bền vững.