Vì sao phụ nữ mang thai và cho con bú cần tránh dùng quả nhàu?

Nhiều phụ nữ thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe hoặc giảm bớt mệt mỏi trong giai đoạn thai kỳ và sau sinh. Trong đó, quả nhàu (tên khoa học là Morinda citrifolia hay còn gọi là noni) được truyền tai nhau như một vị thuốc quý giúp cải thiện tiêu hóa, giảm đau nhức và tăng cường đề kháng. Tuy nhiên, liệu loại quả này có thực sự an toàn cho phụ nữ mang thai và người mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay là phụ nữ mang thai và cho con bú cần tránh sử dụng quả nhàu cũng như các sản phẩm chiết xuất từ loại quả này. Mặc dù trong dân gian có những lưu truyền về nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung gây sảy thai, nhưng dưới góc độ thực nghiệm khoa học, mối nguy hại lớn nhất đã được xác minh lại nằm ở độc tính đối với phôi thai, sự suy giảm chức năng bánh nhau và hiện tượng chậm phát triển xương ở thai nhi. Đáng chú ý, hiện vẫn chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của quả nhàu trên cơ thể phụ nữ mang thai và đang cho con bú.

Quả nhàu trong đời sống và ngộ nhận về tính an toàn tuyệt đối

Cây nhàu là loài thực vật thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), mọc phổ biến ở các vùng nhiệt đới và đã được người dân bản địa sử dụng hàng nghìn năm qua như một phương thuốc dân gian ^[1]. Ngày nay, trên thị trường xuất hiện rất nhiều sản phẩm thương mại được bào chế từ nhàu như nước ép nguyên chất, bột khô, viên nang, trà túi lọc hoặc viên nén ^[2]. Sự phong phú của các sản phẩm này khiến nhiều người tiêu dùng tin rằng thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ.

Thực tế, quả và các bộ phận của cây nhàu chứa hàng loạt hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như iridoid, flavonoid, anthraquinone, coumarin, phenolic và triterpenoid ^[2]. Những hoạt chất này có thể mang lại tác dụng sinh học ở người bình thường, nhưng đối với cơ thể nhạy cảm của thai phụ và thai nhi đang phát triển, chúng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Tâm lý chủ quan cho rằng thảo dược từ thiên nhiên an toàn cho mọi đối tượng chính là nguyên nhân dẫn đến các trường hợp tự ý sử dụng gây nguy hiểm cho thai kỳ.

Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước cốt nhàu giúp thanh lọc cơ thể và dễ tiêu hóa trong thai kỳ. Song, các nhà nghiên cứu độc học đã nhấn mạnh rằng việc sử dụng các sản phẩm từ thảo dược khi chưa rõ hồ sơ an toàn thai kỳ có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng đối với quá trình phát triển phôi và cơ quan nội tạng của trẻ nhỏ ^[1], ^[3].

Cơ chế tác động: Vì sao quả nhàu gây nguy hiểm cho thai kỳ?

Giai đoạn đầu thai kỳ là thời điểm phôi thai làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng. Bất kỳ tác động tiêu cực nào đến môi trường tử cung hoặc sự tuần hoàn của bánh nhau đều có thể làm gián đoạn quá trình này. Trong y học cổ truyền, nhàu từng được cảnh báo có tác dụng hoạt huyết mạnh, dễ dẫn đến hiện tượng kích thích cơ trơn tử cung, làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc cản trở sự bám dính của túi thai.

Dưới góc nhìn sinh học thực nghiệm hiện đại, chiết xuất từ quả nhàu đã được ghi nhận là gây cản trở sự làm tổ của phôi thai và làm giảm hiệu quả nuôi dưỡng của nhau thai ^[3]. Bánh nhau đóng vai trò cầu nối duy nhất vận chuyển oxy và dưỡng chất từ cơ thể mẹ sang thai nhi. Khi hiệu quả nhau thai bị suy giảm dưới tác động của các thành phần trong quả nhàu, thai nhi sẽ rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng tử cung, dẫn đến hạn chế tăng trưởng nghiêm trọng ^[3].

Không dừng lại ở đó, các hoạt chất trong quả nhàu còn có khả năng tác động trực tiếp lên quá trình khoáng hóa mô sụn và phát triển hệ xương của thai nhi trong giai đoạn tạo cơ quan ^[1]. Nếu thai phụ hấp thu các chất này, chu trình tạo xương của thai nhi có thể bị ức chế hoặc diễn ra chậm hơn bình thường ^[1]. Cùng với đó, nguy cơ độc tính đối với tế bào gan của mẹ khi dùng lượng lớn cũng gián tiếp đe dọa đến sức khỏe của thai kỳ ^[3], ^[2].

Bằng chứng thực nghiệm: Chậm cốt hóa xương thai nhi

Mối lo ngại về độc tính phát triển của quả nhàu lần đầu tiên được khẳng định rõ nét qua một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2010 ^[1]. Nghiên cứu này nhằm đánh giá độc tính phát triển phôi thai của chiết xuất nước quả nhàu và sản phẩm nước ép nhàu thương mại Tahitian Noni trên động vật mang thai ^[1].

Trong thử nghiệm, các chuột cống trắng Wistar mang thai được cho uống chiết xuất nước quả nhàu với các liều 7, 30 và 300 mg/kg thể trọng mỗi ngày, hoặc uống nước ép nhàu với các mức liều 0,4; 2 và 20 mL/kg thể trọng mỗi ngày ^[1]. Quá trình cho uống diễn ra liên tục từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 15 của thai kỳ, đúng vào giai đoạn hình thành cơ quan quan trọng của phôi thai ^[1]. Đến ngày thứ 20 của thai kỳ, các nhà khoa học tiến hành mổ lấy thai, đếm vị trí phôi làm tổ, đo trọng lượng thai và nhuộm xương bằng phẩm nhuộm alizarin red để quan sát cấu trúc xương dưới kính hiển vi theo tiêu chuẩn quốc tế ^[1].

Kết quả cho thấy, mặc dù ở các mức liều thử nghiệm chiết xuất và nước ép quả nhàu không gây độc tính rõ rệt trên chuột mẹ, nhưng chúng lại gây ra hiện tượng chậm cốt hóa xương ở thai nhi ^[1]. Các bất thường và biến đổi về xương được ghi nhận ở vùng sọ, cột sống, xương sườn, xương ức và các chi ^[1]. Nhóm tác giả kết luận rằng việc tiếp xúc với nước ép hoặc chiết xuất quả nhàu trong giai đoạn hình thành cơ quan có thể gây tác động bất lợi đến sự phát triển bình thường của bào thai, đồng thời cảnh báo cần phải có thêm nghiên cứu trước khi cho phép phụ nữ mang thai sử dụng loại quả này ^[1].

Nguy cơ tổn thương gan mẹ, mất phôi và dị tật bẩm sinh

Tiếp nối các cảnh báo ban đầu, một nghiên cứu độc học sâu hơn được công bố vào năm 2023 đã làm sáng tỏ thêm những hiểm họa của chiết xuất quả nhàu ở các mức liều cao hơn ^[3]. Nghiên cứu này được tiến hành trên các nhóm chuột cống mang thai (12 con mỗi nhóm), được cho uống chiết xuất nước quả nhàu với liều lượng 200, 400 hoặc 750 mg/kg mỗi ngày trong suốt toàn bộ thai kỳ, từ ngày 0 đến ngày 21 ^[3].

Các chỉ số theo dõi bao gồm dấu hiệu độc tính lâm sàng, cân nặng chuột mẹ, lượng thức ăn, nước uống, xét nghiệm sinh hóa máu và giải phẫu kiểm tra thai nhi vào ngày thứ 21 ^[3]. Dữ liệu thu được cho thấy ở mức liều 400 mg/kg, hiệu quả hoạt động của bánh nhau bị suy giảm rõ rệt và xuất hiện tình trạng hạn chế tăng trưởng phôi thai trong tử cung ^[3].

Đặc biệt, ở mức liều cao nhất là 750 mg/kg, chiết xuất quả nhàu đã làm tăng nồng độ men gan aspartate aminotransferase (AST) trong máu mẹ, biểu hiện của tình trạng tổn thương và nhiễm độc tế bào gan ^[3]. Ở mức liều này, tỷ lệ mất phôi trước khi làm tổ gia tăng và số lượng thai sống sót bị sụt giảm nghiêm trọng ^[3]. Đáng báo động hơn cả, cả hai mức liều 400 mg/kg và 750 mg/kg đều gây ra các dị tật hình thái ở thai nhi ^[3]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc tiêu thụ chiết xuất quả nhàu liều cao trong thai kỳ gây độc gan cho mẹ, cản trở phôi làm tổ, làm suy dinh dưỡng bào thai và dẫn đến dị tật bẩm sinh, khẳng định loại quả này có thể gây hại cho cả mẹ lẫn con ^[3].

Ngoài ra, các tổng quan độc học cũng chỉ ra rằng việc sử dụng nước ép quả nhàu liều cao (khoảng 4.000 đến 5.000 mg/kg) kéo dài từ 2 tháng trở lên có thể gây tổn thương và nhiễm độc nghiêm trọng lên gan và thận ở động vật ^[2]. Những dữ liệu này càng củng cố lý do vì sao cơ thể nhạy cảm của người mẹ mang thai không nên tiếp xúc với loại thảo mộc này.

Thiếu hụt trầm trọng dữ liệu an toàn trên phụ nữ cho con bú

Bên cạnh phụ nữ mang thai, nhóm phụ nữ đang cho con bú cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Nhiều bà mẹ sau sinh thường muốn sử dụng các sản phẩm tự nhiên để bồi bổ hoặc hỗ trợ giảm cân. Tuy nhiên, tính an toàn của quả nhàu trong giai đoạn tiết sữa mẹ hiện hoàn toàn là một "khoảng trống" khoa học.

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ đang cho con bú để xác định xem các hoạt chất phức tạp từ quả nhàu có bài tiết qua sữa mẹ hay không. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có hệ thống men gan và chức năng lọc của thận chưa hoàn thiện, khả năng chuyển hóa và đào thải độc chất còn rất non nớt. Nếu các hợp chất chuyển hóa từ nhàu đi vào dòng sữa mẹ, chúng có thể gây gánh nặng lên gan, thận non yếu của trẻ hoặc gây rối loạn tiêu hóa.

Tất cả các thử nghiệm an toàn và độc tính hiện có về tác động sinh sản của nhàu đều mới dừng lại trên mô hình chuột cống trong phòng thí nghiệm ^[1], ^[3]. Vì không có bằng chứng chứng minh sự an toàn trên người và đã có những tín hiệu cảnh báo độc tính mạnh trên động vật, nguyên tắc thận trọng cao nhất bắt buộc phải được áp dụng: Phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không nên sử dụng quả nhàu dưới mọi hình thức chế biến.

Những hiểu lầm thường gặp về quả nhàu

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thực phẩm bổ dưỡng thì ai dùng cũng tốt". Nhiều người cho rằng vì quả nhàu giàu chất chống oxy hóa và đã được sử dụng từ thời cổ xưa nên có thể dùng thoải mái cho mọi lứa tuổi ^[1]. Thực tế, một dược chất có thể có lợi cho người trưởng thành mắc bệnh lý mạn tính nhưng lại là chất độc đối với phôi thai đang phân chia tế bào.

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ uống trà nhàu hoặc nước ép pha loãng thì an toàn vì liều lượng thấp. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 đã chứng minh rằng ngay cả ở các mức liều nước ép thông thường, hiện tượng chậm khoáng hóa và bất thường xương thai nhi vẫn xảy ra mà không hề có dấu hiệu ngộ độc báo trước ở cơ thể người mẹ ^[1]. Nghĩa là, người mẹ có thể cảm thấy hoàn toàn bình thường, nhưng thai nhi bên trong đã chịu tác động xấu.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng quả nhàu để kích thích chuyển dạ tự nhiên khi thai quá ngày. Đây là hành động vô cùng nguy hiểm. Chưa có bằng chứng khoa học nào kiểm soát được ngưỡng an toàn của nhàu trong việc khởi phát chuyển dạ, và việc tự ý sử dụng thảo dược tác động lên cơ tử cung có thể dẫn đến nguy cơ vỡ tử cung, suy thai cấp hoặc băng huyết đe dọa tính mạng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng quả nhàu?

Bên cạnh phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú, một số nhóm đối tượng khác cũng cần hết sức thận trọng hoặc tránh sử dụng quả nhàu:

• Người có bệnh lý về gan: Các nghiên cứu độc học đã ghi nhận chiết xuất quả nhàu liều cao làm tăng men gan AST và gây độc tế bào gan ^[3], ^[2]. Những người có tiền sử viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh dùng để ngăn ngừa nguy cơ tổn thương gan tiến triển.
• Người mắc bệnh thận: Nước ép quả nhàu liều cao dùng kéo dài có thể gây độc cho thận ^[2]. Hơn nữa, quả nhàu chứa hàm lượng khoáng chất có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho người suy thận.
• Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai hoặc đang điều trị vô sinh, hiếm muộn: Do chiết xuất quả nhàu đã được chứng minh có tác dụng chống làm tổ của phôi (anti-implantation) và làm gia tăng tỷ lệ mất phôi sớm ^[3], phụ nữ đang chuẩn bị thụ thai không nên dùng để tránh ảnh hưởng đến khả năng thụ thai tự nhiên cũng như các biện pháp hỗ trợ sinh sản.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hành trình thai kỳ và sự phát triển của trẻ nhỏ, các gia đình và người mẹ cần lưu ý những nguyên tắc thực tế sau:

• Loại trừ hoàn toàn quả nhàu khỏi thực đơn: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng quả nhàu tươi, quả ngâm đường, rượu nhàu, nước ép đóng chai, bột nhàu hay các viên uống thực phẩm chức năng chứa chiết xuất từ nhàu.
• Đọc kỹ nhãn mác sản phẩm: Khi sử dụng các loại trà thảo mộc hỗn hợp hoặc nước ép trái cây tổng hợp, hãy kiểm tra kỹ danh sách thành phần xem có chứa Morinda citrifolia hay noni hay không.
• Thảo luận với bác sĩ chuyên khoa: Nếu bạn đã lỡ uống hoặc sử dụng các sản phẩm từ quả nhàu trước khi phát hiện mình có thai, hãy ngừng sử dụng ngay lập tức và thông báo cho bác sĩ sản khoa trong lần khám thai gần nhất để được theo dõi sát sao sự phát triển hình thái và hệ xương của thai nhi qua siêu âm.
• Lựa chọn giải pháp thay thế an toàn: Để tăng cường miễn dịch và bổ sung vi chất trong thai kỳ, thai phụ nên ưu tiên chế độ ăn uống đa dạng từ các loại rau củ, trái cây quen thuộc và đã được kiểm chứng an toàn như cam, bưởi, táo, chuối, rau xanh thẫm, kết hợp uống đủ nước và bổ sung vi chất theo đơn của bác sĩ.

Tóm lại, quả nhàu có thể sở hữu nhiều tiềm năng sinh học đối với sức khỏe nói chung, nhưng đối với phụ nữ mang thai và cho con bú, đây là loại thảo dược tiềm ẩn nguy cơ cao ^[1], ^[3]. Các bằng chứng từ nghiên cứu tiền lâm sàng đã chỉ rõ nguy cơ gây cản trở phôi làm tổ, tổn thương gan mẹ, suy giảm chức năng nhau thai, dị tật bバトル và chậm phát triển xương ở bào thai ^[1], ^[3]. Hãy luôn nhớ rằng sự an toàn của mẹ và sự phát triển toàn diện của bé phải là ưu tiên hàng đầu; đừng đánh đổi sức khỏe của con bằng những bài thuốc thảo dược chưa được kiểm chứng khoa học.