Trái nhàu hỗ trợ hạ đường huyết: Nghiên cứu thực tế đến đâu?

Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau kinh nghiệm uống nước ép trái nhàu hoặc dùng quả nhàu ngâm để hạ nhanh lượng đường trong máu. Vị đắng nồng cùng mùi đặc trưng khiến loại quả này được tin như một vị thuốc quý có khả năng kiểm soát bệnh mạn tính. Thậm chí không ít lời đồn thổi xem nhàu như phương pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị tây y.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy trái nhàu có tiềm năng sinh học nhất định trong việc cải thiện chuyển hóa glucose. Tuy nhiên, phần lớn các kết quả khả quan mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật gặm nhấm hoặc phòng thí nghiệm ^[1], ^[2]. Nghiên cứu trực tiếp trên người còn rất khiêm tốn với quy mô mẫu nhỏ, hoàn toàn không đủ căn cứ để thay thế thuốc điều trị hay xem như liệu pháp chữa khỏi đái tháo đường ^[3], ^[2].

Cơ chế tác động sinh học của trái nhàu

Để tìm hiểu khả năng điều hòa glucose, các nhà nghiên cứu đã phân tích thành phần hóa học của cây nhàu (tên khoa học là Morinda citrifolia, thuộc họ Cà phê Rubiaceae) ^[2]. Trong quả nhàu chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý như flavonoid, triterpenoid, triterpene và saponin ^[4].

Cơ chế hạ đường huyết bước đầu được giải thích qua nhiều con đường chuyển hóa khác nhau. Các nhà khoa học gợi ý rằng saponin trong quả nhàu có thể làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày ^[4]. Tác động này diễn ra thông qua việc thúc đẩy tiết hoặc ức chế sự thoái giáng của peptit giống glucagon-1 (GLP-1), từ đó làm chậm tốc độ hấp thu chất dinh dưỡng vào máu sau ăn ^[4]. Đồng thời, saponin còn được báo cáo là hỗ trợ giảm glucagon và kích thích giải phóng insulin từ các tế bào tụy còn nguyên vẹn ^[4].

Ngoài ra, hợp chất flavonoid rutin (một glycoside gồm rutinose và quercetin) trong quả nhàu được giả định có thể kích thích bài tiết insulin ^[4]. Ở cấp độ tế bào gan, dịch ép nhàu lên men giúp điều hòa phiên mã FoxO1, ức chế biểu hiện của các gen tân tạo glucose như PEPCK và G6P, từ đó ngăn chặn tình trạng gan sản xuất quá mức glucose tự do vào máu ^[5].

Bằng chứng nghiên cứu trên động vật thí nghiệm

Các dữ liệu thực nghiệm về tiềm năng kiểm soát đường huyết của nhàu chủ yếu được thực hiện trên chuột với nhiều mô hình khác nhau. Năm 2008, một thử nghiệm trên 20 chuột cống đực Sprague-Dawley bị gây đái tháo đường bằng alloxan đã đánh giá tác động của nước ép nhàu đơn độc hoặc kết hợp cùng insulin trong 4 tuần ^[6]. Động vật được chia thành 4 nhóm (5 con mỗi nhóm): nhóm đối chứng, nhóm uống nước ép nhàu, nhóm dùng insulin cố định (0,6 đơn vị/kg/ngày) và nhóm kết hợp cả hai ^[6].

Kết quả cho thấy ở nhóm chỉ uống nước ép nhàu, đường huyết có giảm nhưng không đạt mức bình thường (15,4 ± 1,5 mmol/L) ^[6]. Tuy nhiên, nhóm kết hợp nước ép nhàu cùng insulin đạt mức đường huyết lúc đói là 8,0 ± 0,8 mmol/L, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với khi dùng insulin đơn độc (12,9 ± 1,6 mmol/L) hay nước ép nhàu đơn độc ^[6]. Nghiên cứu kết luận nước ép nhàu có tác dụng hiệp đồng cộng hưởng với insulin trên mô hình động vật ^[6].

Năm 2023, một nghiên cứu khác tiến hành trên 32 chuột cống Wistar đực nhằm kiểm tra tác động mạn tính của nước ép nhàu pha loãng (tỷ lệ 2:1, liều 2 mL/kg/ngày trong 60 ngày) trên chuột bị đái tháo đường type 1 do tiêm STZ ^[7]. Việc mắc đái tháo đường làm suy giảm 39% hiệu suất thể lực của chuột khi chạy bộ đến kiệt sức ^[7]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung nước ép nhàu trong 60 ngày không chỉ làm giảm tình trạng tăng đường huyết mà còn cải thiện thời gian chạy đến khi kiệt sức và khối lượng công vận động ở chuột đái tháo đường ^[7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng hợp chỉ ra dịch ép quả nhàu tươi lên men trong 3 tuần giúp giảm đường huyết và hỗ trợ lành vết thương ở chuột đái tháo đường ^[1]. Thời gian lên men dài hơn (6 đến 10 tuần) cũng cho thấy hiệu quả làm giảm glucose máu và ngăn ngừa thoái hóa gan, với kết quả được ghi nhận tương đương thuốc glibenclamide ở chuột ^[1]. Dịch rỉ từ quả chín lên men 2 tuần giúp ức chế tăng cân, cải thiện dung nạp glucose và tính nhạy cảm insulin ở chuột đực béo phì do ăn nhiều chất béo ^[1]. Bột quả nhàu lên men bằng đậu tương và các chủng vi khuẩn Bacillus cũng làm giảm glucose lúc đói, HbA1c, triglyceride và LDL-cholesterol trên chuột KK-Ay/TaJcl ^[1].

Tại nghiên cứu năm 2017 trên chuột nhắt đực C57BL/6 ăn chế độ giàu chất béo kèm nước ép nhàu lên men trong 12 tuần, các nhà khoa học nhận thấy sự ức chế tăng cân, cải thiện dung nạp glucose và giảm đường huyết lúc đói ^[5]. Thử nghiệm can thiệp siRNA trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người HepG2 cho thấy nước ép nhàu kết hợp ức chế FoxO1 làm giảm hơn 80% biểu hiện mRNA của hai enzyme PEPCK và G6P ^[5].

Nghiên cứu lâm sàng trên người còn rất hạn chế

Mặc dù thử nghiệm trên chuột rất phong phú, số lượng nghiên cứu trên người lại vô cùng ít ỏi ^[8], ^[2]. Một trong những thử nghiệm lâm sàng hiếm hoi được công bố năm 2018 nhằm kiểm tra ảnh hưởng của nước ép nhàu trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 ^[3].

Nghiên cứu được tiến hành trên 20 bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã qua chế độ ăn giảm carbohydrate và dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin nhưng không cải thiện thêm ^[3]. Bệnh nhân được cho uống nước ép quả nhàu với liều 2 mL/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 8 tuần liên tục ^[3]. Đường huyết lúc đói được theo dõi hàng sáng, các mẫu máu xét nghiệm HbA1c, C-peptide, hs-CRP và lipid máu được lấy trước, sau 4 tuần và sau 8 tuần ^[3].

Kết quả sau 8 tuần cho thấy nước ép nhàu giúp giảm có ý nghĩa mức đường huyết trung bình buổi sáng ở một số bệnh nhân tăng đường huyết, nhưng không gây hạ đường huyết quá mức ở người có đường huyết bình thường ^[3]. Chỉ số HbA1c trung bình giảm có ý nghĩa thống kê (p = 0,033) ^[3]. Chỉ số viêm hs-CRP giảm rõ rệt ở những người có mức ban đầu cao (> 2 mg/L, p = 0,01), và C-peptide tăng sau 4 tuần ở phân nhóm có mức ban đầu thấp (< 3 mcg/L, p = 0,004, gồm 11 bệnh nhân) ^[3]. Nghiên cứu kết luận nước ép nhàu có tiềm năng điều hòa đường huyết và là thực phẩm bổ sung phù hợp cho chế độ ăn ^[3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Qua các dữ liệu trên, lợi ích tiềm năng của nhàu thể hiện ở khả năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ giảm nhẹ đường huyết lúc đói, giảm HbA1c và giảm phản ứng viêm ^[4], ^[3], ^[5]. Nhàu cũng cho thấy đặc tính chống oxy hóa trong các thử nghiệm khác trên vận động viên hoặc người hút thuốc lá ^[8].

Tuy nhiên, giới hạn khoa học hiện tại là rất lớn. Các tổng quan nghiên cứu nhấn mạnh rằng số lượng thử nghiệm lâm sàng còn quá khan hiếm ^[8], ^[2]. Nghiên cứu năm 2018 chỉ có 20 người tham gia, không có nhóm đối chứng dùng giả dược mù đôi ^[3]. Kết quả sinh học trên loài gặm nhấm không thể chuyển giao trực tiếp thành kết luận điều trị cho cơ thể người phức tạp ^[2]. Vì vậy, giá trị thực tiễn của các phát hiện từ dược lý học thực nghiệm đối với lâm sàng hiện vẫn chưa rõ ràng ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp về trái nhàu

Hiểu lầm lớn nhất là xem trái nhàu như vị thuốc có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc insulin. Cần làm rõ rằng trong nghiên cứu năm 2008, dùng riêng nước ép nhàu không thể đưa đường huyết chuột về mức bình thường; hiệu quả tốt nhất đạt được là khi phối hợp với insulin ^[6]. Nhàu hoàn toàn không có khả năng thay thế chỉ định y khoa.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nhàu là thảo mộc tự nhiên nên uống bao nhiêu cũng được. Nhiều người tự ngâm quả nhàu với rượu, đường hoặc uống nước cốt cô đặc không kiểm soát liều lượng. Việc lạm dụng không những không làm tăng hiệu quả mà còn gây áp lực đào thải lên gan và thận, nhất là ở người có bệnh nền suy giảm chức năng các cơ quan này.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc kê đơn (như insulin, metformin hay sulfonylurea) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng nước ép nhàu ^[6], ^[3]. Do nhàu có tính chất hỗ trợ hạ đường huyết, việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi đáp ứng của cơ thể với thuốc ^[6], ^[3].

Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc tổn thương chức năng gan cần đặc biệt cẩn trọng. Mặc dù các nghiên cứu độc tính sơ bộ đánh giá nước ép nhàu an toàn và không gây độc thận ở liều thử nghiệm trên chuột ^[7], ^[2], người suy giảm chức năng lọc vẫn có nguy cơ rối loạn điện giải khi nạp các loại dịch chiết thảo dược không rõ hàm lượng khoáng chất.

Hiện tại, chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; các nghiên cứu hạ đường huyết hiện có chỉ tập trung trên người trưởng thành hoặc mô hình chuột ^[6], ^[7], ^[3]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng dịch chiết quả nhàu liều đậm đặc.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế

Nếu muốn bổ sung nhàu vào thực đơn hỗ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên xem đây là một loại thực phẩm bổ sung trong chế độ ăn chứ không phải thuốc chữa bệnh ^[3].

Nghiên cứu trên người sử dụng nước ép quả nhàu nguyên chất với liều lượng 2 mL cho mỗi kg thể trọng mỗi ngày trong 8 tuần ^[3]. Tuy nhiên, liều lượng thích hợp cho từng cá nhân cần có sự tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ phụ trách. Nên chọn các sản phẩm nước ép nhàu lên men tự nhiên có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, không pha trộn đường hay chất tạo ngọt làm tăng tải đường huyết ^[1]. Không sử dụng các chế phẩm ngâm rượu đậm độ cồn vì cồn làm rối loạn chuyển hóa đường máu và tổn thương tế bào gan.

Người bệnh cần duy trì thói quen đo đường huyết mao mạch định kỳ để theo dõi phản ứng cơ thể khi bắt đầu dùng bất kỳ loại nước ép thảo mộc nào ^[3]. Lối sống cân bằng với chế độ ăn kiểm soát carbohydrate và tập luyện thể chất đều đặn vẫn là nền tảng cốt lõi không thể thay thế ^[7], ^[3].

Trái nhàu chứa nhiều hợp chất sinh học có triển vọng trong việc hỗ trợ điều hòa đường huyết và cải thiện chuyển hóa ^[4], ^[3]. Dẫu vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không thần thánh hóa công dụng của loại quả này khi các bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn sơ khởi ^[2]. Mọi quyết định can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ đái tháo đường luôn cần sự đồng hành và đồng thuận từ bác sĩ điều trị.