Nước ép nhàu hỗ trợ đau xương khớp: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Đau nhức xương khớp, đặc biệt là thoái hóa khớp gối, là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người trung niên và cao tuổi. Để tìm kiếm sự nhẹ nhõm, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng hoặc các loại nước ép thảo mộc tự nhiên. Trong số đó, nước ép từ quả nhàu (Morinda citrifolia) hay các chế phẩm từ cây nhàu thường được đồn thổi như một loại thần dược có thể đẩy lùi cơn đau khớp cấp tốc.

Tuy nhiên, liệu nước ép nhàu có thực sự đem lại hiệu quả giảm đau viêm khớp gối như lời đồn? Khi đối chiếu với các bằng chứng khoa học thực nghiệm, câu trả lời đòi hỏi người tiêu dùng phải hết sức tỉnh táo và thận trọng. Dữ liệu nghiên cứu trực tiếp về hiệu quả giảm đau khớp từ nước ép nhàu trên người hiện rất hạn chế và còn nhiều khoảng trống cần tiếp tục làm rõ ^[1].

Cơ chế chống viêm và thoái hóa khớp dưới góc nhìn sinh học

Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, các bộ phận của cây nhàu như rễ, lá, quả và hạt đã được sử dụng từ lâu đời ^[2]. Tổng quan nghiên cứu ghi nhận chiết xuất từ cây nhàu chứa nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như chống viêm, giảm đau thụ cảm thần kinh, chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch ^[2], ^[1]. Các cơ chế tiềm năng này là nền tảng khiến nhàu được kỳ vọng hỗ trợ bệnh lý xương khớp.

Về cơ chế tế bào, phản ứng viêm và sự gia tăng các gốc oxy hóa tự do là nguyên nhân chính thúc đẩy quá trình mòn sụn khớp. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích chi tiết tác động của chiết xuất lá nhàu giàu hợp chất scopoletin và epicatechin lên mô sụn ^[3]. Khi sụn được nuôi cấy trong điều kiện có chất gây viêm Interleukin-1beta, chiết xuất lá nhàu cùng hai hoạt chất scopoletin và epicatechin đã ức chế sự phóng thích glycosaminoglycan và nitric oxide ra khỏi sụn khớp ^[3]. Điều này cho thấy tiềm năng làm chậm quá trình phân hủy mô đệm sụn ở cấp độ phân tử ^[3].

Bằng chứng tiền lâm sàng: Nghiên cứu trên động vật nói gì?

Để đánh giá tổn thương khớp tương tự thoái hóa khớp gối ở người, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật ^[3]. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã gây viêm thoái hóa khớp gối phải ở động vật bằng cách tiêm monosodium iodoacetate vào trong bao khớp ^[3]. Nhóm động vật thí nghiệm sau đó được bổ sung chiết xuất từ lá nhàu liên tục trong vòng 28 ngày để theo dõi diễn tiến mô học và sinh hóa ^[3].

Kết quả sau 28 ngày can thiệp cho thấy chiết xuất lá nhàu làm giảm nồng độ trong huyết thanh và mức độ biểu hiện mRNA tại mô khớp của các dấu ấn sinh học thoái hóa sụn khớp, enzyme aggrecanase và collagenase ^[3]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng nồng độ dấu ấn tạo xương PINP, cải thiện cấu trúc sụn khớp và mật độ tế bào sụn ^[3]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất lá nhàu giúp cải thiện sự hình thành và sửa chữa xương, bảo vệ cấu trúc xương dưới sụn, duy trì tính toàn vẹn của mô và tăng tổng hợp sụn thông qua việc ức chế viêm, giảm sản sinh nitric oxide, giảm thoái hóa mô do enzyme protease và giảm stress oxy hóa ^[3].

Mặc dù vậy, cần nhấn mạnh rằng nghiên cứu này được thực hiện trên chiết xuất lá nhàu chứ không phải nước ép quả nhàu thương phẩm ^[3]. Hơn nữa, đây là kết quả trên mô hình động vật và mẫu cấy sụn biệt lập, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên bệnh nhân thoái hóa khớp gối ở người ^[3].

Thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người

Nước ép quả nhàu thường được quảng bá rầm rộ dựa trên các hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa tổng thể ^[2], ^[4]. Chẳng hạn, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm chứng minh nước ép nhàu có khả năng ức chế hiện tượng peroxy hóa lipid và dọn dẹp các gốc anion superoxide ^[4]. Trên chuột cống già, uống nước ép quả nhàu với liều 5 ml/kg thể trọng (ở các nồng độ 5%, 10% và 20%) hai lần mỗi ngày trong 60 ngày giúp giảm chất chỉ điểm viêm IL-6, giảm peroxy hóa lipid và ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm như NF-kappaB ^[5].

Dù các kết quả sinh học này rất hứa hẹn, nhưng giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu các thử nghiệm lâm sàng được thiết kế chặt chẽ và có quy mô đủ lớn trên bệnh nhân viêm khớp ^[1]. Một tổng quan năm 2019 nhấn mạnh rằng mặc dù dịch chiết thô từ nhàu cho thấy lợi ích tiềm năng trên nhiều mô hình bệnh lý, việc tiến hành thêm các nghiên cứu dược lý, độc tính và đặc biệt là các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với thiết kế chuẩn mực là điều bắt buộc để xác nhận giá trị điều trị ^[1]. Hiện tại, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp khẳng định nước ép nhàu giúp cải thiện rõ rệt chức năng vận động hay chữa khỏi đau viêm khớp gối ở người vẫn chưa đủ mạnh ^[2], ^[1].

Cảnh giác nguy cơ độc tính đối với gan từ quả nhàu

Một hiểu lầm hết sức phổ biến của người bệnh là xem mọi sản phẩm từ cây cỏ tự nhiên đều an toàn tuyệt đối. Thực tế y khoa hoàn toàn trái ngược. Trong khi lá nhàu được báo cáo là không chứa độc tính và có thể dùng như rau ăn thì quả nhàu lại tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu lạm dụng lâu dài ^[3], ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá độc tính mãn tính đã so sánh dịch chiết nước từ lá và quả nhàu trên chuột cái trong thời gian 6 tháng ^[6]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả nhàu ở liều cao 2 mg/ml trong nước uống gây ra các dấu hiệu nhiễm độc mãn tính nghiêm trọng ^[6]. Chuột thí nghiệm xuất hiện hoại tử tế bào gan, giảm chiều dài gan, tăng men gan AST (aspartate aminotransferase), giảm albumin huyết thanh và tỷ lệ tử vong lên tới 40% trong vòng 3 tháng đầu ^[6]. Độc tính trên gan này có thể liên quan đến các hợp chất anthraquinone tập trung nhiều ở vỏ và hạt quả nhàu ^[6].

Đáng chú ý, các tổn thương gan trên động vật này phù hợp với 6 báo cáo ca lâm sàng tổn thương gan ở người có liên quan đến việc uống nước ép quả nhàu kéo dài ^[6]. Ngược lại, chiết xuất từ lá nhàu ở cả hai mức liều thử nghiệm đều không ghi nhận bất kỳ độc tính nào ^[6]. Một tổng quan năm 2017 cũng đưa ra khuyến cáo: dù cây nhàu được sử dụng rộng rãi trong dân gian, việc sử dụng cần phải hết sức thận trọng và chỉ nên dùng sau khi đã có đầy đủ nghiên cứu về cơ chế và độc tính ^[2].

Những ai nên thận trọng hoặc tránh dùng nước ép nhàu?

Từ các cảnh báo khoa học về nguy cơ tổn thương gan, người tiêu dùng cần đặc biệt cẩn giác trước khi đưa nước ép nhàu vào chế độ sinh hoạt hàng ngày ^[6]:

• Người có tiền sử viêm gan, suy gan, xơ gan hoặc men gan cao: Tuyệt đối không tự ý uống nước ép quả nhàu đậm đặc hoặc sử dụng kéo dài để tránh làm trầm trọng thêm tổn thương tế bào gan ^[6].
• Người đang điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua gan: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa vì các hoạt chất trong quả nhàu có thể làm tăng gánh nặng thải trừ hoặc tương tác bất lợi với thuốc điều trị ^[2], ^[6].
• Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu an toàn lâm sàng trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này hiện chưa được thiết lập đầy đủ; do đó không nên tự ý sử dụng ^[2], ^[1].
• Người mắc bệnh viêm thoái hóa khớp gối nặng: Không được tự ý ngưng các phác đồ điều trị nội khoa hoặc vật lý trị liệu do bác sĩ chỉ định để chuyển sang dùng nước ép thảo mộc nhằm tránh nguy cơ biến dạng khớp và tàn phế ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn đang gặp phải các cơn đau nhức khớp gối và muốn tìm hiểu về thảo mộc nhàu, hãy tiếp cận với góc nhìn thận trọng và đúng mực:

• Không thần thánh hóa công dụng: Nước ép nhàu chỉ có thể được xem xét như một nguồn bổ sung chất chống oxy hóa hỗ trợ nói chung, hoàn toàn không phải là thuốc giảm đau đặc trị hay giải pháp thay thế phác đồ y khoa ^[2], ^[1].
• Ưu tiên kiểm tra chất lượng sản phẩm: Nếu sử dụng các sản phẩm từ nhàu, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định hàm lượng an toàn và được cơ quan y tế cấp phép lưu hành ^[2].
• Lắng nghe cơ thể và kiểm tra định kỳ: Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ quả nhàu, nếu nhận thấy các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, chán ăn, vàng da, vàng mắt hoặc nước tiểu sẫm màu, cần dừng lại ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan ^[6].
• Xây dựng lối sống lành mạnh cho khớp: Kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải trọng lên khớp gối, duy trì các bài tập thể dục nhẹ nhàng như đạp xe, bơi lội, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng giàu rau củ quả đã được chứng minh hiệu quả bảo vệ khớp an toàn và bền vững.

Tóm lại, dù cây nhàu chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng chống viêm và chống thoái hóa khớp trên động vật, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên bệnh nhân đau khớp gối vẫn còn rất hạn chế ^[3], ^[1]. Cùng với nguy cơ tổn thương gan khi dùng nước ép quả nhàu kéo dài ở liều cao, người bệnh cần sáng suốt trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào ^[6].