Nhiều bậc phụ huynh thường đau đầu mỗi bữa ăn khi con liên tục từ chối rau xanh hoặc ngúng nguẩy bỏ bữa. Để khắc phục, không ít mẹ bỉm sữa truyền tai nhau cách cắt tỉa hoa quả, tạo hình nhân vật hoạt hình hoặc bày biện đĩa ăn thật nhiều màu sắc bắt mắt.
Liệu việc kỳ công trang trí đĩa ăn nhiều màu sắc có thực sự giúp trẻ ăn nhiều hơn? Các bằng chứng khoa học cho thấy thị giác đóng vai trò rất lớn trong việc khơi gợi hứng thú ăn uống, nhưng việc chỉ tăng thêm màu sắc món ăn chưa chắc đã làm tăng lượng thực phẩm trẻ ăn vào.
Thị giác điều khiển cơn thèm ăn của trẻ như thế nào?
Thói quen ăn uống của trẻ em chịu tác động mạnh mẽ từ cả yếu tố di truyền lẫn môi trường sống xung quanh [1]. Trẻ nhỏ thường có cơ chế tự nhiên e dè trước các món ăn mới lạ, gọi là hội chứng sợ thức ăn mới (food neophobia) [2]. Khi đối diện với một món ăn lạ lẫm, thị giác chính là giác quan đầu tiên gửi tín hiệu đến não bộ để hình thành cảm xúc tiếp nhận hay từ chối [3].
Nghiên cứu chỉ ra rằng một trong những lý do chính khiến trẻ từ chối đồ ăn xuất phát từ cảm giác không ngon miệng và không thích màu sắc của món ăn đó [4]. Hoạt động chế biến và nấu nướng thường làm thay đổi màu sắc, mùi vị cùng cấu trúc ban đầu của thực phẩm [4]. Do đó, các tín hiệu thị giác bên ngoài như màu sắc của đĩa đựng, cách bài trí hình khối hay hình ảnh món ăn có thể kích hoạt các phản ứng cảm xúc tích cực, tạo bước đệm để trẻ sẵn lòng thử món ăn hơn [3].
Bằng chứng khoa học về màu sắc và thị giác tác động đến trẻ
Để tìm hiểu sự ảnh hưởng của yếu tố thị giác lên hành vi ăn uống của trẻ, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các thử nghiệm thực tế với kết quả rất đáng chú ý.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 đã khảo sát 420 trẻ em trong độ tuổi từ 9 đến 12 để đánh giá tác động của tín hiệu thị giác đối với sự sẵn lòng ăn và yêu cầu mua rau củ [3]. Các nhà khoa học xem xét cả tín hiệu bên trong (đặc tính của rau củ) lẫn tín hiệu bên ngoài (màu sắc và hình dạng của đĩa ăn) [3]. Kết quả cho thấy màu sắc và hình dạng chiếc đĩa ảnh hưởng rõ rệt đến hành vi và cảm xúc liên quan đến ăn uống của trẻ [3]. Đáng chú ý, các bé trai thường yêu thích đĩa màu xanh dương và hình tam giác, trong khi các bé gái lại có xu hướng thích đĩa màu hồng, giúp gợi mở nhiều cảm xúc tích cực hơn [3]. Dù trẻ mắc chứng sợ thức ăn mới ban đầu có cảm giác ác cảm, sự khó chịu này hoàn toàn có thể giảm bớt nhờ việc tăng cường sức hấp dẫn thị giác và gắn kết cảm xúc [3].
Trước đó, một nghiên cứu kéo dài 4 tuần vào năm 2018 trên 70 trẻ từ 3 đến 6 tuổi tại các căng tin trường học đã tìm hiểu về hiệu quả của việc tiếp xúc thị giác đơn thuần với rau củ [5]. Trẻ được can thiệp trong 2 tuần bằng cách sử dụng các tấm lót bàn ăn in hình rau củ [5]. Kết quả chỉ ra rằng việc tiếp xúc bằng mắt với hình ảnh rau củ giúp gia tăng lượng tiêu thụ cả những loại rau được nhìn thấy lẫn loại rau không xuất hiện trong hình ảnh can thiệp [5].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2018 này cũng phát hiện một điểm bất ngờ: việc tiếp xúc với nhiều loại rau củ đa dạng màu sắc không mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với cách tiếp xúc hình ảnh cổ điển theo một kiểu trình bày nhất định [5]. Điều này chứng minh rằng việc cố gắng nhồi nhét quá nhiều màu sắc lên đĩa chưa hẳn đã thúc đẩy trẻ ăn nhiều hơn. Thay vào đó, việc giúp trẻ quen mắt và dễ dàng nhận diện, phân loại thực phẩm mới là yếu tố tạo ra tác động lớn hơn [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Việc chăm chút hình thức bữa ăn rõ ràng mang lại giá trị nhất định trong việc giảm bớt phản xạ sợ hãi ban đầu của trẻ trước các món ăn mới [3]. Các kích thích thị giác như màu đĩa hay tranh ảnh minh họa thực phẩm giúp trẻ cởi mở hơn, sẵn sàng nếm thử rau củ và xây dựng thái độ tích cực với thực phẩm lành mạnh [3], [5].
Mặc dù vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại những ranh giới nhất định. Nghiên cứu năm 2024 chủ yếu dùng bảng câu hỏi tự điền để đo lường mức độ sẵn lòng và cảm xúc của trẻ từ 9 đến 12 tuổi chứ không trực tiếp cân đo lượng thức ăn trẻ nuốt vào dạ dày [3]. Trong khi đó, thử nghiệm năm 2018 dù đo lường lượng ăn thực tế nhưng chỉ tập trung ở nhóm trẻ nhỏ 3 đến 6 tuổi với cỡ mẫu khiêm tốn gồm 70 em [5]. Hơn nữa, việc tiếp xúc nhiều màu sắc khác nhau không đem lại hiệu quả cao hơn việc nhìn các hình ảnh đơn giản, quen thuộc [5]. Do đó, màu sắc hay tạo hình món ăn chỉ đóng vai trò hỗ trợ khởi đầu, không phải là "chiếc đũa thần" quyết định lượng dinh dưỡng trẻ nạp vào.
Những hiểu lầm thường gặp khi dọn bữa ăn cho trẻ
Nhiều cha mẹ lầm tưởng rằng chỉ cần đĩa ăn rực rỡ sắc màu thì con sẽ tự động ăn nhiều hơn. Trên thực tế, nếu trẻ quá nhạy cảm về mặt giác quan, một đĩa thức ăn quá nhiều màu sắc và hỗn độn các loại kết cấu đôi khi có thể phản tác dụng, khiến trẻ cảm thấy choáng ngợp hoặc từ chối do không thích màu sắc biến đổi sau nấu nướng [1], [4].
Một sai lầm rất phổ biến khác là ép trẻ phải ăn hết sạch phần cơm trên đĩa. Nhiều phụ huynh khi bỏ công trang trí đẹp mắt thường có xu hướng bắt con phải ăn hết để không uổng phí công sức [1]. Việc thúc ép trẻ ăn hết phần có thể gây cản trở sự phát triển của các tín hiệu thèm ăn tự nhiên của chính đứa trẻ [1]. Điều này đặc biệt nguy hại đối với những trẻ có tình trạng thừa cân hoặc béo phì nhưng lại kén ăn [1]. Thay vì ép buộc, trẻ cần được cho tiếp xúc lặp đi lặp lại nhiều lần với hương vị và kết cấu của món ăn mới để dần dần chấp nhận món ăn từng bị từ chối trước đó [1].
Những nhóm trẻ nào cần cha mẹ đặc biệt thận trọng?
Không phải đứa trẻ nào biếng ăn hay kén ăn cũng áp dụng được cùng một công thức trang trí đĩa thức ăn.
Trẻ thừa cân hoặc béo phì nhưng kén ăn là nhóm cần lưu tâm đầu tiên [1]. Trong một khảo sát trên 203 trẻ từ 4 đến 8 tuổi bị thừa cân béo phì, sự quản lý của cha mẹ đối với nhóm trẻ kén ăn thường lỏng lẻo hơn, trong khi áp lực ép ăn và quyền tự quyết của trẻ lại cao hơn [1]. Đối với nhóm này, cha mẹ đặt ra quy định hạn chế phù hợp lại giúp tăng lượng tiêu thụ rau và trái cây của trẻ [1].
Trẻ chậm lớn, thiếu vi chất cũng cần được theo dõi kỹ lưỡng. Nghiên cứu cho thấy trẻ kén ăn có nguy cơ bị chỉ số khối cơ thể (BMI) theo tuổi thấp, và nguy cơ này tăng lên khi tình trạng kén ăn kéo dài [4]. Trẻ có thói quen chọn ăn hạn chế thường có chất lượng khẩu phần vi chất dinh dưỡng thấp hơn, và hành vi từ chối một số nhóm thực phẩm có liên quan đến việc thấp còi ở nhóm trẻ 4 đến 5 tuổi [4].
Ngoài ra, kén ăn ở trẻ nhỏ còn có mối liên hệ mật thiết với các vấn đề về cảm xúc, hành vi như phàn nàn về thể chất hoặc khó khăn về chú ý [6], [7]. Đặc biệt, đối với những trẻ có bệnh lý nền như rối loạn mỡ máu kèm theo kén ăn, việc điều chỉnh chế độ ăn uống lành mạnh đòi hỏi sự tư vấn và hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì chỉ tự ý điều chỉnh hình thức bữa ăn tại nhà [8].
Gợi ý cách áp dụng trang trí và bài trí bữa ăn tại nhà
Để kích thích trẻ ăn ngon miệng một cách khoa học mà không tốn quá nhiều công sức vô ích, phụ huynh có thể tham khảo một số giải pháp thực tế:
Về dụng cụ ăn uống, cha mẹ có thể chọn đĩa ăn phù hợp với sở thích của trẻ, chẳng hạn bé trai có xu hướng chuộng đĩa màu xanh dương hoặc hình tam giác, còn bé gái dễ mở lòng hơn với các đĩa màu hồng [3]. Đĩa ăn có màu sắc yêu thích giúp trẻ có tâm lý vui vẻ, thoải mái trước khi bắt đầu bữa ăn [3].
Về cách làm quen thực phẩm, hãy bắt đầu bằng việc cho trẻ nhìn hình ảnh các loại rau củ đơn giản thông qua tranh ảnh, tấm lót bàn ăn trước các bữa [5]. Điều này giúp trẻ dễ dàng phân loại, ghi nhớ và giảm bớt tâm lý sợ hãi trước khi món ăn thực sự xuất hiện trên bàn [5]. Khi đưa món ăn mới vào thực đơn, cha mẹ cần kiên nhẫn giới thiệu lặp lại nhiều lần để trẻ làm quen với hương vị và cấu trúc món ăn, thay vì bỏ cuộc ngay sau lần đầu trẻ từ chối [1].
Màu sắc của đĩa đựng và sự hấp dẫn thị giác là công cụ hỗ trợ tuyệt vời giúp kích hoạt cảm xúc tích cực và giảm bớt nỗi sợ thực phẩm mới ở trẻ nhỏ. Tuy nhiên, sự kiên nhẫn cho trẻ làm quen nhiều lần cùng không khí bữa ăn không áp lực mới chính là chìa khóa bền vững giúp con phát triển thói quen ăn uống lành mạnh. Khi trẻ có dấu hiệu suy dinh dưỡng hoặc mắc các bệnh lý chuyển hóa kèm kén ăn kéo dài, phụ huynh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ can thiệp phù hợp.
