Nhiều bậc cha mẹ tin rằng chỉ cần cho con ăn vài chiếc kẹo ngọt hay uống một lon nước ngọt, trẻ sẽ ngay lập tức trở nên nghịch ngợm, chạy nhảy không ngừng và mất tập trung. Niềm tin về việc đường kích thích sự hiếu động quá mức đã tồn tại qua nhiều thế hệ và trở thành lời giải thích quen thuộc mỗi khi con trẻ quấy khóc hoặc quá phấn khích. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực tế lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác về mối liên hệ giữa đường và hành vi của trẻ.
Câu trả lời ngắn gọn từ giới nghiên cứu là: đường không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra hội chứng tăng động ở trẻ em [1]. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng nghiêm ngặt đều không tìm thấy tác động tiêu cực đáng kể của đường lên hành vi của đại đa số trẻ nhỏ [1]. Dẫu vậy, việc tiêu thụ thực phẩm ngọt quá mức vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe gián tiếp thông qua giấc ngủ và các thành phần đi kèm [2].
Giả thuyết dopamine và cơ chế thần kinh đằng sau vị ngọt
Để hiểu nguồn gốc của quan niệm này, các nhà khoa học đã nghiên cứu sâu vào cách bộ não phản ứng với vị ngọt. Khi trẻ ăn đường, não bộ sẽ kích hoạt hệ thống tưởng thưởng và tạo ra cảm giác thích thú tạm thời. Một tổng quan khoa học năm 2013 chỉ ra rằng chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) có thể liên quan đến sự gián đoạn dẫn truyền tín hiệu dopamine, cụ thể là sự suy giảm các thụ thể dopamine D2 tại các vùng não chịu trách nhiệm về tưởng thưởng [3].
Mô hình suy giảm tín hiệu qua trung gian dopamine này cũng từng được ghi nhận trong các hội chứng thiếu hụt phần thưởng liên quan đến nghiện thức ăn hoặc chất kích thích, cũng như ở người béo phì [3]. Nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng việc tiêu thụ quá mức đường kéo dài có thể làm biến đổi dẫn truyền tín hiệu dopamine ở hệ viền não, từ đó góp phần gây ra các triệu chứng tương tự như ADHD [3]. Dù vậy, cơ chế sinh học phân tử này vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn để xác định rõ mối quan hệ nhân quả trên người [3].
Hiện nay, theo số liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, ADHD ảnh hưởng đến gần 10% trẻ em từ 4 đến 17 tuổi, tương đương 5,4 triệu trẻ, trong đó một nửa đang phải điều trị bằng thuốc [3]. Các biểu hiện đặc trưng bao gồm hiếu động quá mức, thiếu chú ý, khó tập trung, dễ phân tâm, hay phạm sai sót do bất cẩn, bốc đồng và nói nhiều [3]. Dù triệu chứng rất rõ ràng, việc đổ lỗi hoàn toàn cho lượng đường nạp vào hàng ngày là một nhận định thiếu căn cứ thực nghiệm vững chắc [1].
Các thử nghiệm lâm sàng: Đường không làm thay đổi hành vi
Trái ngược với suy nghĩ phổ biến, các nghiên cứu thực nghiệm có đối chứng giả dược đã bác bỏ quan điểm đường gây ra hành vi tăng động. Điển hình là một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1994 nhằm đánh giá xem đường sucrose hoặc chất tạo ngọt aspartame có kích hoạt hành vi hiếu động ở trẻ em hay không [1]. Nhóm nghiên cứu đã theo dõi các trẻ lứa tuổi đi học được cha mẹ cho là nhạy cảm với đường, cùng với một nhóm trẻ mẫu giáo [1].
Chế độ ăn của trẻ được kiểm soát nghiêm ngặt với hàm lượng đường sucrose, aspartame hoặc saccharin vượt quá mức tiêu thụ trung bình hàng ngày [1]. Kết quả đo lường nhận thức và hành vi cho thấy cả sucrose lẫn aspartame đều không gây tác động tiêu cực đến hành vi của trẻ [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng đường không phải là nguyên nhân chính dẫn đến sự hiếu động thái quá [1]. Kết luận này cũng hoàn toàn trùng khớp với phân tích gộp kinh điển năm 1995 trên Tạp chí Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (JAMA), khẳng định đường không có tác động làm biến đổi hành vi của trẻ [2].
Một nghiên cứu khác từ năm 1986 đã đối chiếu thói quen ăn uống của 32 bé trai mắc chứng tăng động từ 7 đến 12 tuổi với 26 trẻ đối chứng bình thường [4]. Dựa trên nhật ký ăn uống 3 ngày và các buổi phỏng vấn tần suất thực phẩm, các nhà khoa học không tìm thấy bất kỳ sự khác biệt nào về thành phần dinh dưỡng giữa hai nhóm trẻ [4]. Đáng chú ý, các bài kiểm tra hành vi trong phòng quan sát về tính bốc đồng, khả năng chú ý và hoạt động vận động cũng cho thấy chế độ ăn kiêng đường không tạo ra sự khác biệt rõ rệt so với nhóm ăn uống bình thường [4].
Tương tự, nghiên cứu năm 1989 theo dõi 24 bé trai mầm non mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADDH) và 27 bé trai bình thường thông qua nhật ký ăn uống kéo dài 21 ngày [5]. Khi phân tích dữ liệu 14 ngày cuối cùng, các tác giả nhận thấy lượng dinh dưỡng tổng thể giữa hai nhóm hoàn toàn tương đương nhau [5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng phát hiện có 5 trẻ ADDH và 3 trẻ không ADDH có mối tương quan đáng kể giữa hành vi hàng ngày và lượng đường tiêu thụ [5]. Điều này cho thấy các tương tác giữa dinh dưỡng và hành vi chỉ mang tính cơ địa nhạy cảm cá biệt ở một số ít trẻ, chứ không phải là quy luật chung cho toàn bộ trẻ em [5].
Dữ liệu từ các nghiên cứu đoàn hệ và đồ uống có đường
Mặc dù các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn cho thấy đường không trực tiếp gây tăng động, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn lại ghi nhận một số mối tương quan đáng chú ý. Một nghiên cứu đoàn hệ ALSPAC năm 2009 tại Anh đã theo dõi chế độ ăn nhiều đồ ăn vặt chế biến sẵn ở trẻ 4,5 tuổi và đánh giá hành vi lúc 7 tuổi [6]. Kết quả ban đầu cho thấy trẻ có vấn đề hành vi lúc 4 tuổi có tỷ lệ tiêu thụ nhiều thức ăn vặt cao hơn từ 30% đến 65% sau 6 tháng [6].
Tuy nhiên, mối liên hệ này đã suy giảm rõ rệt sau khi các nhà nghiên cứu hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu trong gia đình và chế độ ăn trước đó [6]. Trẻ ăn nhiều đồ ăn vặt ở giai đoạn 4,5 tuổi có nguy cơ cao hơn một chút trong việc lọt vào nhóm 33% điểm tăng động cao nhất ở tuổi lên 7, nhưng mối liên hệ này chỉ ở mức khiêm tốn [6].
Gần đây hơn, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 tại Trung Quốc trên 6.541 học sinh từ 6 đến 12 tuổi đã xem xét thói quen uống đồ uống có đường (SSB) [7]. Kết quả từ bảng hỏi của giáo viên và phụ huynh cho thấy những trẻ uống đồ uống có đường từ 2 lần trở lên mỗi tuần có chỉ số tăng động cao hơn có ý nghĩa thống kê so với trẻ không uống [7]. Mối liên hệ này biểu hiện rõ rệt hơn ở các bé gái và những trẻ lớn tuổi hơn [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra lượng tiêu thụ đồ uống có đường trung bình trong cộng đồng lên tới 8 ounce mỗi ngày, chiếm từ 3% đến 10% tổng năng lượng khẩu phần toàn cầu [7].
Dữ liệu cắt ngang khác cũng ghi nhận nguy cơ hiếu động và thiếu chú ý có xu hướng gia tăng song hành cùng lượng đồ uống có đường tiêu thụ [2]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những nghiên cứu cắt ngang chỉ phản ánh mối tương quan thống kê chứ không thể chứng minh việc uống nước ngọt là nguyên nhân trực tiếp sinh ra chứng tăng động [2], [7].
"Kẻ giấu mặt": Thiếu ngủ và chất kích thích caffeine
Nếu đường không phải là thủ phạm trực tiếp, điều gì khiến trẻ uống nước ngọt thường có biểu hiện bồn chồn và mất tập trung? Một nghiên cứu năm 2018 chỉ ra rằng mối liên hệ này phần lớn bắt nguồn từ tác động của đường lên giấc ngủ và sự hiện diện của caffeine trong đồ uống [2]. Tiêu thụ nhiều đồ uống ngọt đã được chứng minh là làm suy giảm thời lượng và chất lượng giấc ngủ của trẻ nhỏ [2].
Theo khảo sát Sleep in America năm 2014, có tới gần 1/3 số trẻ em từ 6 đến 11 tuổi tại Mỹ chỉ ngủ từ 8 giờ trở xuống mỗi đêm, không đạt mức khuyến nghị từ 9 đến 11 giờ của Tổ chức Giấc ngủ Quốc gia [2]. Việc ngủ không đủ giấc là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng cáu gắt, giảm khả năng chú ý và các hành vi bốc đồng vào ban ngày [2]. Ngoài ra, thời lượng ngủ ngắn còn có mối liên hệ chặt chẽ với việc gia tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) [2].
Mặt khác, caffeine có trong các loại nước giải khát là yếu tố tác động trực tiếp lên hệ thần kinh [2]. Khoảng ba phần tư trẻ nhỏ trong một nghiên cứu được ghi nhận có tiêu thụ caffeine, và lượng caffeine nạp vào tỷ lệ nghịch với số giờ ngủ trung bình [2]. Chất kích thích này không chỉ gây rối loạn giấc ngủ mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực lên hệ tim mạch của trẻ [2]. Dù lượng tiêu thụ nước ngọt có gas chứa caffeine đã giảm qua các năm, xu hướng trẻ em sử dụng các loại đồ uống cà phê và nước tăng lực chứa hàm lượng lớn cả đường lẫn caffeine lại đang gia tăng [2].
Hiểu lầm phổ biến và hiệu ứng tâm lý từ phụ huynh
Một lý do lớn khiến quan niệm "ăn đường gây tăng động" bám rễ sâu trong đời sống là hiệu ứng kỳ vọng tâm lý của cha mẹ [2]. Nhiều phụ huynh có niềm tin định kiến rằng đường sẽ khiến con mình trở nên mất kiểm soát [2]. Do đó, khi trẻ tham gia các bữa tiệc sinh nhật hay liên hoan, phụ huynh thường chú ý nhiều hơn đến các hành vi chạy nhảy của con và ngay lập tức quy kết nguyên nhân là do bánh kẹo [2].
Trên thực tế, chính không khí náo nhiệt, sự hiện diện của đông đảo bạn bè và các hoạt động vui chơi sôi nổi mới là tác nhân kích thích sự hưng phấn của trẻ. Một nghiên cứu năm 2011 trên 107 học sinh tiểu học tại Hàn Quốc ghi nhận có 8,4% học sinh thuộc nhóm có nguy cơ cao mắc ADHD [8]. Kết quả cho thấy lượng đường đơn từ các món ăn vặt ở nhóm trẻ bình thường là 58,4 gram, trong khi ở nhóm có nguy cơ ADHD là 50,2 gram [8]. Mức tiêu thụ này chiếm 12,5% tổng năng lượng từ thức ăn vặt hàng ngày, vượt ngưỡng 10% theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [8].
Nghiên cứu kết luận rằng không có mối liên hệ đáng kể nào giữa tổng lượng đường đơn từ đồ ăn vặt và sự phát triển của chứng ADHD [8]. Ngược lại, những trẻ tiêu thụ ít đường tự nhiên từ trái cây hoặc có lượng vitamin C thấp hơn nhu cầu khuyến nghị mới là nhóm có nguy cơ ADHD cao hơn [8]. Điều này phản ánh rằng chất lượng dinh dưỡng tổng thể kém mới là vấn đề cần quan tâm, thay vì chỉ chăm chú vào lượng đường [8].
Ai nên thận trọng với lượng đường tiêu thụ?
Dù đường không gây ra chứng tăng động, việc kiểm soát thực phẩm ngọt vẫn là nguyên tắc dinh dưỡng vô cùng thiết yếu đối với một số nhóm trẻ [2], [7]. Trẻ em đã được chẩn đoán mắc ADHD hoặc có biểu hiện nhạy cảm hành vi cá biệt cần được theo dõi sát sao chế độ ăn uống [5], [3]. Bố mẹ nên ghi lại nhật ký thực phẩm để phát hiện xem cơ thể trẻ có phản ứng bất thường với loại thức ăn hay đồ uống ngọt cụ thể nào hay không [5].
Nhóm trẻ thường xuyên gặp vấn đề về giấc ngủ, khó ngủ hoặc ngủ ít hơn mức khuyến nghị 9 đến 11 giờ mỗi đêm cần tuyệt đối tránh xa đồ uống ngọt và nước ngọt có chứa caffeine [2]. Trẻ có nguy cơ thừa cân, béo phì hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch cũng cần hạn chế tối đa các loại đồ uống có đường nhằm bảo vệ sức khỏe chuyển hóa [2], [7].
Phụ huynh có con em thuộc các nhóm đối tượng này nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn khoa học, không nên tự ý cắt giảm thực phẩm cực đoan làm ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.
Lời khuyên áp dụng thực đơn cân bằng cho trẻ
Để giúp trẻ phát triển khỏe mạnh mà không tạo ra áp lực tâm lý tiêu cực, phụ huynh nên áp dụng các biện pháp kiểm soát chế độ ăn một cách khoa học:
Thứ nhất, kiểm soát chặt chẽ đồ uống có đường và chất kích thích. Cần hạn chế cho trẻ uống nước ngọt có gas, nước tăng lực và các loại trà sữa hay cà phê chứa caffeine [2]. Thay vào đó, hãy khuyến khích trẻ uống nước lọc để duy trì thể trạng thoải mái và khỏe khoắn [2].
Thứ hai, lựa chọn nguồn đường tự nhiên thay vì đường bổ sung. Thay vì bánh kẹo công nghiệp, cha mẹ nên bổ sung đường cho trẻ thông qua các loại trái cây tươi giàu vitamin C và khoáng chất [8]. Nghiên cứu cho thấy việc thiếu hụt vitamin C và ít ăn trái cây có thể liên quan bất lợi đến hành vi của trẻ [8].
Thứ ba, thiết lập thời điểm ăn uống hợp lý. Tránh cho trẻ ăn đồ ngọt hoặc uống nước có đường vào buổi tối gần giờ đi ngủ nhằm ngăn ngừa tình trạng rút ngắn thời gian ngủ [2]. Đảm bảo trẻ duy trì thời lượng ngủ từ 9 đến 11 giờ mỗi đêm theo tiêu chuẩn khuyến nghị [2].
Tóm lại, kẹo ngọt không phải là nguyên nhân biến một đứa trẻ ngoan ngoãn trở nên tăng động [1]. Sự hiếu động ở trẻ thường xuất phát từ tâm lý lứa tuổi, môi trường vui chơi phấn khích hoặc do thiếu ngủ kéo dài [2]. Cha mẹ hãy nhìn nhận vấn đề một cách bình tĩnh, duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập trung vào giấc ngủ chất lượng cho con thay vì quá lo sợ từng chiếc kẹo ngọt.
