Sau khi sinh nở, nỗi lo lắng về việc không có đủ sữa cho con bú là áp lực tâm lý phổ biến đối với rất nhiều sản phụ. Để kích thích dòng sữa về nhanh và nhiều, không ít mẹ bỉm sữa truyền tai nhau tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc các loại trà thảo dược đóng gói sẵn. Trong số các thảo mộc được nhắc tới nhiều nhất hiện nay, trà tiểu hồi cần (anise) nổi lên như một bí quyết tự nhiên giúp "gọi sữa" dồi dào.
Thực tế, tiểu hồi cần đã được y học cổ truyền sử dụng từ rất lâu đời và một số thử nghiệm lâm sàng bước đầu ghi nhận khả năng hỗ trợ tiết sữa mẹ. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện đại trên quy mô lớn vẫn còn nhiều hạn chế, đòi hỏi người dùng phải có cái nhìn thận trọng và đúng mực.
Áp lực thiếu sữa và xu hướng tìm đến thảo dược tự nhiên
Cảm giác bất an khi thấy lượng sữa vắt ra ít hoặc ngực không căng tức thường khiến các bà mẹ rơi vào trạng thái căng thẳng tột độ. Thay vì tìm hiểu kỹ nguyên nhân sinh lý học của việc tạo sữa, phản xạ đầu tiên của nhiều người là tìm kiếm các giải pháp kích sữa cấp tốc [1]. Việc sử dụng các chất hỗ trợ tiết sữa, từ thực phẩm, thảo mộc cho đến tân dược, đang ngày càng trở nên phổ biến trên phạm vi toàn cầu [2].
Nhiều sản phụ lựa chọn thảo mộc vì tâm lý tin rằng những gì có nguồn gốc từ thiên nhiên đều an toàn tuyệt đối và không gây hại cho bé [1]. Một khảo sát thực tế tại Úc cho thấy có tới 60% phụ nữ đang hoặc từng cho con bú đã sử dụng ít nhất một loại chất kích sữa [3]. Đáng chú ý, có khoảng 1 trong 6 người đã bắt đầu dùng các sản phẩm này ngay từ tuần đầu tiên sau khi sinh [3].
Nguồn thông tin dẫn dắt các mẹ bỉm sữa tìm đến thảo dược lợi sữa phần lớn xuất phát từ internet và kinh nghiệm truyền miệng [3]. Tại Úc, 38% người được hỏi cho biết họ nghe theo lời khuyên trên mạng internet và 25% làm theo hướng dẫn của bạn bè [3]. Một khảo sát khác tại Lagos (Nigeria) trên 112 sản phụ cũng ghi nhận có 46,0% bà mẹ uống trà thảo mộc để tăng sữa [4]. Điều này phản ánh rõ nét thói quen tìm kiếm sự trợ giúp từ kinh nghiệm dân gian trước khi tham vấn nhân viên y tế [4].
Hoạt chất trong tiểu hồi cần và ghi chép từ y học cổ truyền
Tiểu hồi cần (tên khoa học là Pimpinella anisum) là loài thực vật có hoa thuộc họ Hoa tán, sở hữu mùi thơm ngọt đặc trưng [5]. Trong kho tàng y học cổ truyền Ba Tư, loài cây này được ghi danh là một trong những dược liệu mang lại tác dụng lợi sữa hàng đầu [6]. Các tài liệu cổ ghi nhận tiểu hồi cần cùng với cây thì là (Foeniculum vulgare) có khả năng kích thích hoạt động tiết sữa của người mẹ một cách tự nhiên [6].
Dưới góc nhìn hóa sinh hiện đại, các chiết xuất từ tiểu hồi cần rất giàu hợp chất phenolic và có hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ [5]. Một nghiên cứu phân tích đặc tính nguyên liệu đã ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa của các mẫu chiết xuất dao động từ 6,62 ± 1,71 đến 38,32 ± 3,85 microM Trolox/g trọng lượng khô tùy thuộc vào phương pháp xử lý nhiệt [5]. Những thành phần này không chỉ giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do các gốc tự do mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện đặc tính lý hóa của các sản phẩm thực phẩm [5].
Một khảo sát toàn cầu về các loài thực vật được sử dụng trong giai đoạn hậu sản đã thống kê từ 4.418 báo cáo sử dụng của 1.948 loài khác nhau [7]. Kết quả cho thấy tiểu hồi cần là loài thảo mộc được trích dẫn nhiều thứ ba trên toàn thế giới với 42 lần ghi nhận, xếp sau cây thì là với 81 lần và cỏ cà ri với 64 lần [7]. Tần suất xuất hiện dày đặc này khẳng định vị thế truyền thống vững chắc của tiểu hồi cần trong văn hóa chăm sóc sản phụ sau sinh [7].
Bằng chứng khoa học hiện đại: Thử nghiệm lâm sàng nói gì?
Mặc dù có bề dày lịch sử sử dụng, các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người nhằm đánh giá hiệu quả của tiểu hồi cần vẫn còn khá khiêm tốn [8]. Bước đột phá đáng chú ý nhất diễn ra vào năm 2023, khi một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện nhằm xác định tác động của trà thảo mộc tiểu hồi cần trên sản lượng sữa mẹ và mức tăng cân của trẻ sinh non [8]. Đây được coi là nghiên cứu đầu tiên trên thế giới khảo sát trực tiếp tác động này ở đối tượng con người [8].
Kết quả nghiên cứu năm 2023 ghi nhận việc người mẹ uống trà tiểu hồi cần thực sự giúp cải thiện thể tích sữa mẹ và không để lại các tác dụng phụ tiêu cực [8]. Các nhà nghiên cứu kết luận trà tiểu hồi cần là một giải pháp can thiệp có thể tiếp cận dễ dàng, chi phí rẻ và mang lại hiệu quả thiết thực trong việc nâng cao nguồn dinh dưỡng sữa mẹ cho trẻ sinh non [8].
Tuy nhiên, nghiên cứu trên cũng tồn tại một số giới hạn phương pháp luận không thể bỏ qua [8]. Đầu tiên, thời gian can thiệp bằng trà thảo mộc chỉ kéo dài tối đa 7 ngày, do sau thời điểm này trẻ sinh non thường được chuyển sang bú mẹ trực tiếp thay vì bú qua ống thông, khiến việc đo lường lượng sữa chính xác trở nên bất khả thi [8]. Thứ hai, nghiên cứu diễn ra trong giai đoạn đại dịch Covid-19 bùng phát, khiến việc chuẩn hóa chế độ ăn uống tại nhà của các bà mẹ gặp khó khăn, làm tăng nguy cơ lẫn lộn các yếu tố dinh dưỡng khác [8]. Ngoài ra, sự khác biệt sinh học tự nhiên về khả năng tiết sữa giữa các cá nhân cũng là yếu tố cần thận trọng khi diễn giải kết quả [8].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống của các bằng chứng hiện có
Bên cạnh khả năng kích thích lượng sữa, tiểu hồi cần còn được đánh giá cao nhờ những tác động sinh học tích cực đối với sức khỏe tổng thể [7]. Báo cáo tổng kết toàn cầu cho thấy ở 18 trên 20 loài thảo mộc được sử dụng nhiều nhất sau sinh (bao gồm cả tiểu hồi cần), tiềm năng điều hòa miễn dịch tích cực và kháng viêm vượt trội hơn hẳn so với những lo ngại về độ an toàn [7].
Mức độ dung nạp của tiểu hồi cần cũng được đánh giá là tương đối lành tính trong thực tế sử dụng [3]. Khảo sát tại Úc cho thấy nhóm phụ nữ dùng các loại thảo dược kích sữa chỉ ghi nhận tỷ lệ gặp tác dụng phụ trung bình khoảng 3% [3]. Con số này thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ hơn 23% người gặp nhiều tác dụng phụ khi sử dụng hoạt chất tân dược domperidone để kích sữa [3].
Dẫu vậy, ranh giới giữa kinh nghiệm truyền miệng và bằng chứng khoa học vững chắc vẫn còn một khoảng cách đáng kể [7]. Một đánh giá toàn diện năm 2021 đã thẳng thắn chỉ ra rằng các bằng chứng khoa học đã công bố hiện nay chưa đủ mạnh để ủng hộ tác dụng tăng tiết sữa cho hầu hết các loài thực vật được sử dụng phổ biến nhất [7]. Bản thân các sản phẩm thảo dược kích sữa lưu hành trên thị trường chỉ được phân loại là thực phẩm bổ sung, không trải qua quy trình đánh giá và phê duyệt nghiêm ngặt của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [1].
Hiểu lầm phổ biến của các mẹ bỉm sữa về thảo dược lợi sữa
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều phụ nữ sau sinh là coi trà thảo mộc như một "liều thuốc tiên" có thể giải quyết triệt để tình trạng thiếu sữa [1]. Việc tạo sữa là một quá trình sinh lý học phức tạp phụ thuộc vào nhiều yếu tố hormone và cơ chế cung cầu tự nhiên của cơ thể [1]. Khi sản phụ không nắm rõ sinh lý tiết sữa, họ rất dễ hoang mang và kỳ vọng phi thực tế vào các loại trà đóng gói [1].
Một hiểu lầm khác là đánh giá quá cao hiệu quả thực tế của thảo dược so với các biện pháp y tế hoặc điều chỉnh hành vi [3]. Trong khảo sát thực tế tại Úc, điểm đánh giá hiệu quả cảm nhận của người dùng đối với các loại thảo dược kích sữa chỉ dao động từ mức 2,0 đến 3,0 trên thang điểm 5 [3]. Mức điểm này khiêm tốn hơn đáng kể so với thuốc kê đơn domperidone (đạt 3,3 điểm) [3]. Điều này cho thấy nhiều người dùng thảo dược nhưng không nhận thấy sự thay đổi rõ rệt nào đối với lượng sữa vắt ra [3].
Nhiều sản phụ cũng lầm tưởng rằng cứ uống càng nhiều trà lợi sữa thì sữa sẽ càng về nhiều [1]. Thậm chí, việc lạm dụng trà thảo mộc đôi khi khiến người mẹ bỏ qua các biện pháp cốt lõi như cho con bú đúng khớp ngậm, da tiếp da, vắt sữa đều đặn hoặc uống đủ nước lọc [1]. Nghiên cứu định tính năm 2021 cho thấy phụ nữ thường tìm đến thảo dược khi họ cảm thấy cô độc, bất an và thiếu sự đồng hành, hỗ trợ chuyên môn thấu đáo từ nhân viên y tế [2].
Những đối tượng cần thận trọng khi dùng trà tiểu hồi cần
Mặc dù tiểu hồi cần được đánh giá là tương đối an toàn đối với người bình thường, nhưng không phải sản phụ nào cũng có thể tùy tiện sử dụng [7]. Dữ liệu an toàn chi tiết về việc sử dụng các loại thảo dược kích sữa trong thời kỳ cho con bú hiện vẫn còn rất hạn chế [1]. Do đó, sự thận trọng là yêu cầu bắt buộc trước khi đưa bất kỳ chất bổ sung nào vào cơ thể người mẹ [1].
Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Hoa tán (như cần tây, cà rốt, thì là) cần tuyệt đối tránh xa tiểu hồi cần để phòng ngừa nguy cơ sốc phản vệ hoặc dị ứng chéo. Sản phụ mắc các bệnh lý mãn tính, các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang phải điều trị bằng các loại thuốc kê đơn cần có sự đồng ý của bác sĩ trước khi dùng [1]. Bất kỳ dược chất nào người mẹ dung nạp cũng có khả năng đi vào sữa mẹ và tác động trực tiếp đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ [7].
Bên cạnh đó, việc sử dụng tiểu hồi cần cho sản phụ sinh non chỉ mới được kiểm nghiệm an toàn trong khung thời gian can thiệp ngắn hạn 7 ngày [8]. Chưa có nghiên cứu dài hạn nào đánh giá tác động tích lũy của loại thảo mộc này đối với sự phát triển của trẻ nhỏ khi người mẹ sử dụng liên tục trong nhiều tuần hay nhiều tháng [8]. Vì vậy, việc lạm dụng hoặc dùng kéo dài khi không có chỉ định chuyên môn là điều không nên thực hiện.
Cách tiếp cận đúng đắn và giải pháp kích sữa khoa học
Nếu sản phụ muốn trải nghiệm trà tiểu hồi cần như một thức uống hỗ trợ, việc lựa chọn sản phẩm cần hết sức cẩn trọng [1]. Nên ưu tiên các loại trà có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng thay vì mua các loại dược liệu trôi nổi trên mạng xã hội [1]. Trong quá trình sử dụng, cần tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn, không nên pha trà quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
Người mẹ nên uống một tách trà ấm trước cữ cho bú hoặc vắt sữa khoảng 30 phút để hỗ trợ tinh thần thư giãn. Khi uống, cần theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể mẹ cũng như các biểu hiện bất thường ở trẻ như phát ban da, rối loạn tiêu hóa, quấy khóc bất thường. Nếu ghi nhận bất kỳ dấu hiệu lạ nào, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
Điều quan trọng nhất là các bà mẹ không được quên nền tảng vững chắc của việc duy trì nguồn sữa mẹ dồi dào [1]. Việc cho bé bú mẹ thường xuyên, bú đúng khớp ngậm, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và ngủ đủ giấc mới chính là chìa khóa then chốt [1]. Trà thảo mộc nếu có tác dụng cũng chỉ đóng vai trò hỗ trợ tâm lý và bổ trợ một phần nhỏ trong toàn bộ quá trình nuôi con bằng sữa mẹ [1].
Trà tiểu hồi cần có cơ sở truyền thống lâu đời và được một số nghiên cứu ban đầu ủng hộ về khả năng hỗ trợ tiết sữa cũng như tính an toàn tương đối [7], [8]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện đại vẫn chưa đủ mạnh mẽ để xem đây là giải pháp thay thế cho các can thiệp y khoa chuẩn mực [7], [1]. Thay vì phụ thuộc vào thảo dược, sản phụ nên lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và chủ động tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia y tế khi gặp khó khăn trong việc nuôi con bằng sữa mẹ.