Trẻ bị viêm da cơ địa có cần kiêng thịt gà, bò, tôm cua?

Thấy con ngứa ngáy, da nổi mẩn đỏ rỉ dịch, nhiều cha mẹ vội vàng cắt bỏ hoàn toàn thịt gà, thịt bò, tôm, cua và trứng ra khỏi thực đơn vì nghĩ do dị ứng thức ăn. Việc kiêng khem ngặt nghèo này diễn ra phổ biến nhưng phần lớn lại dựa trên truyền miệng hoặc suy đoán cảm tính.

Câu trả lời từ y khoa là: Trẻ bị viêm da cơ địa không bắt buộc phải kiêng thịt gà, bò, tôm, cua nếu chưa có chẩn đoán xác định từ bác sĩ chuyên khoa ^[1]. Việc tự ý cắt giảm thực phẩm bừa bãi không giúp khỏi bệnh mà còn khiến trẻ đối mặt với nguy cơ suy dinh dưỡng và rối loạn miễn dịch nghiêm trọng [2, 5].

Cơ chế chàm thể tạng và mối liên hệ với thực phẩm

Viêm da cơ địa (chàm thể tạng) là bệnh lý viêm da mạn tính, hay tái phát, đặc trưng bởi tình trạng ngứa ngáy và tổn thương dạng chàm ^[2]. Căn nguyên của bệnh rất phức tạp, có tính đa yếu tố kết hợp giữa di truyền, miễn dịch và môi trường ^[2]. Tổn thương hàng rào bảo vệ da cùng tình trạng rối loạn hệ vi sinh vật và suy giảm dung nạp miễn dịch chính là yếu tố nền tảng dẫn đến sự xuất hiện đồng thời của viêm da cơ địa và dị ứng thức ăn ^[3].

Khoảng 60% trẻ khởi phát bệnh trong năm đầu đời, đây cũng là giai đoạn dị ứng thức ăn thường bắt đầu phát triển ^[2]. Tỷ lệ dị ứng thức ăn được ghi nhận trong các nghiên cứu lâm sàng về viêm da cơ địa dao động từ 20% đến 80% ^[2]. Một báo cáo năm 2018 chỉ ra khoảng 30% trẻ bị chàm thể tạng mức độ vừa đến nặng có kèm theo dị ứng thức ăn ^[4]. Phản ứng với thực phẩm có thể xuất hiện tức thì thông qua kháng thể IgE, hoặc khởi phát muộn dạng bùng phát chàm không qua IgE, hoặc kết hợp cả hai ^[4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Vai trò của chế độ ăn trong điều trị chàm thể tạng đã được nghiên cứu qua nhiều thử nghiệm khác nhau, ghi nhận hiệu quả khi có chẩn đoán chính xác nhưng không đồng đều ở mọi đối tượng [1, 8].

Một nghiên cứu mở không đối chứng năm 2009 thực hiện trên 62 trẻ bị viêm da cơ địa có nồng độ IgE đặc hiệu với trứng tăng cao ^[5]. Khi loại bỏ hoàn toàn trứng khỏi chế độ ăn, mức độ nghiêm trọng của bệnh ở nhóm trẻ này đã thuyên giảm rõ rệt ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn lớn là thiết kế mở, không có nhóm chứng đối đầu và chưa kiểm soát được các yếu tố kích hoạt từ môi trường khác ngoài thức ăn ^[5].

Cũng trong tài liệu năm 2009, Atherton cùng cộng sự đã thực hiện một thử nghiệm bắt chéo mù đôi, ghi nhận hai phần ba trẻ bị viêm da cơ địa cải thiện rõ rệt khi loại bỏ trứng và sữa ^[5]. Trong một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên 34 bệnh nhân, 17 trẻ dị ứng thức ăn được chẩn đoán chuẩn xác bằng nghiệm pháp thử thách thức ăn đường miệng mù đôi có đối chứng giả dược đã cải thiện triệu chứng vượt trội sau khi áp dụng chế độ ăn loại trừ dị nguyên, so với 12 trẻ không dị ứng và 5 trẻ dị ứng nhưng không kiêng cữ ^[5].

Mặt khác, một nghiên cứu năm 1999 trên 25 nhũ nhi bị viêm da cơ địa kèm dị ứng thức ăn và 13 nhũ nhi khỏe mạnh làm đối chứng đã phân tích tình trạng viêm ruột ^[6]. Trước can thiệp, nồng độ protein X bạch cầu ái toan (EPX) và protein cation bạch cầu ái toan (ECP) trong phân của nhóm bệnh cao hơn hẳn nhóm khỏe mạnh với p = 0,0003 và p < 0,0001 ^[6]. Sau khoảng 3 tháng áp dụng chế độ ăn loại trừ, nồng độ EPX và ECP giảm đáng kể ở những trẻ có đáp ứng lâm sàng thuận lợi (lần lượt p = 0,0027 và p = 0,004) ^[6].

Dù vậy, lợi ích của việc kiêng khem không áp dụng đại trà. Tổng quan hệ thống của Bath-Hextall cùng các cộng sự đánh giá các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy chỉ có bằng chứng ủng hộ việc kiêng trứng ở nhũ nhi nghi ngờ dị ứng trứng và có IgE đặc hiệu dương tính ^[7]. Các nghiên cứu trên nhóm bệnh nhân viêm da cơ địa không qua sàng lọc dị ứng đều không tìm thấy bất kỳ lợi ích nào từ chế độ ăn kiêng ^[7].

Lợi ích và mặt trái của việc loại trừ thực phẩm

Khi trẻ được xác định dị ứng thực phẩm qua thử thách đường miệng, việc loại bỏ chính xác dị nguyên giúp giảm diện tích da tổn thương, bớt ngứa, giảm mất ngủ và hạn chế dùng thuốc kháng histamin, với tỷ lệ cải thiện triệu chứng ghi nhận khoảng 60% đến 80% ^[8].

Ngược lại, kiêng khem thiếu căn cứ mang lại nhiều rủi ro lớn. Hướng dẫn năm 2009 của các hiệp hội Dị ứng Đức nhấn mạnh việc kiêng khem đặc biệt ở trẻ nhỏ tiềm ẩn nguy cơ suy dinh dưỡng và gây thêm căng thẳng tâm lý ^[1]. Đáng ngại hơn, dữ liệu năm 2022 cảnh báo việc tự ý kiêng một món trẻ từng dung nạp tốt có thể làm mất khả năng dung nạp miễn dịch, dẫn đến phản ứng dị ứng cấp tính qua IgE khi ăn lại ^[8]. Thậm chí đã có trường hợp tử vong do phản ứng quá mẫn qua IgE khi ăn lại sữa sau một thời gian dài kiêng khem ngặt nghèo để trị chàm ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều phụ huynh cho rằng viêm da cơ địa hoàn toàn do dị ứng thức ăn gây ra nên chỉ cần kiêng ăn là da sẽ tự lành. Thực tế, nhiều người bệnh và gia đình đã nghi ngờ sai lệch vai trò của thức ăn, dẫn đến vòng xoáy xét nghiệm tràn lan, thay đổi thực đơn vô lý mà bỏ bê khâu điều trị da cốt lõi ^[3].

Một sai lầm khác là dựa hoàn toàn vào xét nghiệm máu hoặc lẩy da để bắt trẻ kiêng tôm cua, gà, bò. Các chỉ số IgE đặc hiệu hay test lẩy da thường không tương quan chính xác với phản ứng lâm sàng trên thực tế ^[1]. Nghiệm pháp thử thách thức ăn đường miệng mù đôi có đối chứng giả dược mới là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán phản ứng phụ thuộc thức ăn ^[1].

Đối tượng nào cần thận trọng?

Trẻ mắc chàm thể tạng mức độ vừa đến nặng, tổn thương da dai dẳng dù đã điều trị bôi ngoài da đúng cách là nhóm cần được đánh giá dị ứng [3, 7]. Trẻ từng có biểu hiện sưng môi, nổi mày đay cấp tính ngay sau khi ăn một món cụ thể cũng cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám ^[4].

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cắt giảm nhóm đạm quan trọng đối với trẻ nhỏ, trẻ đang trong giai đoạn phát triển chiều cao và cân nặng ^[1]. Nếu có bệnh nền hoặc nghi ngờ phản ứng nặng, mọi can thiệp dinh dưỡng đều phải do bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn và theo dõi ^[4].

Áp dụng thực tế an toàn cho trẻ

Điều trị bôi ngoài da và dưỡng ẩm phục hồi hàng rào bảo vệ da luôn là bước chăm sóc nền tảng, thiết yếu hàng đầu trước khi nghĩ đến việc can thiệp chế độ ăn [5, 7]. Cha mẹ cần duy trì bôi kem dưỡng ẩm thường xuyên để kiểm soát triệu chứng chàm ^[8].

Nếu nghi ngờ một món như thịt bò, tôm cua làm da bé bùng phát, hãy ghi lại nhật ký ăn uống kèm thời điểm xuất hiện triệu chứng. Hướng dẫn từ các chuyên gia khuyến cáo cần thực hiện chế độ ăn loại trừ chẩn đoán trong thời gian ngắn, sau đó tiến hành thử thách cho ăn lại có giám sát để xác nhận [2, 5]. Do phản ứng viêm da có thể xuất hiện muộn sau 1 đến 2 ngày, cần theo dõi kỹ bề mặt da vào ngày hôm sau và thực hiện lại thử nghiệm nếu ngày đầu chưa thấy phản ứng ^[1]. Nếu xác định phải kiêng một thực phẩm, bắt buộc phải bổ sung nguồn thức ăn thay thế giàu năng lượng tương đương để đảm bảo trẻ phát triển thể chất [1, 2].

Viêm da cơ địa là bệnh lý viêm mạn tính của hàng rào bảo vệ da, không thể quy chụp hoàn toàn do đồ ăn gây ra [3, 4]. Việc kiêng thịt gà, bò, tôm cua chỉ có giá trị khi trẻ đã được làm xét nghiệm và chẩn đoán dị ứng xác thực từ bác sĩ chuyên khoa ^[1]. Cha mẹ không nên tự ý cắt giảm khẩu phần của trẻ, tránh gây thiếu hụt dưỡng chất và khiến bệnh tình thêm phức tạp [2, 4].