Trẻ biếng ăn kèm đổ mồ hôi trộm ban đêm là dấu hiệu bệnh gì?

Nỗi lo con biếng ăn và ướt đẫm mồ hôi mỗi đêm

Nhiều bậc phụ huynh thường than phiền rằng con mình dù trời mát mẻ hay phòng bật điều hòa vẫn thức dậy với mái tóc ướt sũng, lưng áo đẫm mồ hôi, đi kèm với đó là bữa ăn kéo dài hàng tiếng đồng hồ vì trẻ ngậm thức ăn, không chịu nuốt. Tình trạng này kéo dài khiến cân nặng của trẻ chững lại, đêm ngủ trằn trọc, quấy khóc, khiến cả gia đình luôn trong trạng thái căng thẳng.

Trên thực tế, biếng ăn và đổ mồ hôi trộm ban đêm không phải là những hiện tượng ngẫu nhiên hay một thói quen xấu đơn thuần của trẻ nhỏ. Dưới góc độ y khoa, sự kết hợp giữa rối loạn ăn uống và bất thường trong giấc ngủ thường là dấu hiệu cảnh báo cơ thể trẻ đang đối mặt với sự thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng quan trọng. Các vi chất này đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa thần kinh thực vật, thiết lập nhịp sinh học và kích thích cảm giác ngon miệng.

Cơ chế tác động của vi chất đối với khẩu vị và giấc ngủ

Cơ thể trẻ em đang trong giai đoạn phát triển nhanh chóng, đòi hỏi nguồn cung cấp vitamin và khoáng chất đầy đủ để hoàn thiện hệ thống cơ quan. Khi các vi chất cần thiết bị thiếu hụt, nhiều chu trình sinh hóa và dẫn truyền thần kinh sẽ bị gián đoạn.

Đầu tiên, cảm giác thèm ăn của trẻ chịu sự chi phối chặt chẽ của các thụ thể thần kinh và quá trình chuyển hóa chất trong cơ thể. Thiếu hụt vitamin D làm thay đổi chuyển hóa tế bào, tác động tiêu cực đến trương lực cơ và nhu động đường tiêu hóa, khiến trẻ dễ bị đầy bụng, giảm cảm giác ngon miệng và dẫn đến tình trạng từ chối thức ăn.

Bên cạnh đó, giấc ngủ và phản xạ tiết mồ hôi được điều hòa bởi hệ thần kinh thực vật cùng nhịp sinh học tự nhiên. Một số vitamin nhóm B, đặc biệt là vitamin B12, tham gia cấu tạo bao myelin của tế bào thần kinh và duy trì tính ổn định của hệ thần kinh tự chủ. Khi thiếu hụt vi chất, hệ thần kinh thực vật bị kích thích quá mức, dẫn đến hiện tượng giãn mạch ngoại vi và kích thích tuyến mồ hôi bài tiết ồ ạt trong lúc trẻ ngủ say. Đồng thời, sự thiếu hụt vitamin D cũng cản trở quá trình tổng hợp melatonin – hormone điều hòa giấc ngủ, khiến trẻ khó đi vào giấc ngủ, ngủ chập chờn và dễ tỉnh giấc giữa đêm.

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa vitamin D và chứng biếng ăn

Mối liên hệ giữa tình trạng thiếu vitamin D và chứng chán ăn ở trẻ em đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng.

Tại Sulaymaniyah, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại thành phố y tế Faruk từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2018 đã đánh giá tác động của vitamin D đối với sự phát triển chứng biếng ăn ở trẻ suy dinh dưỡng nhẹ không rõ nguyên nhân ^[1]. Nghiên cứu này theo dõi 39 trẻ suy dinh dưỡng nhẹ bị chán ăn trên 3 tháng và đối chứng với 156 trẻ khỏe mạnh chỉ mắc các bệnh nhẹ thông thường ^[1]. Kết quả kiểm tra nồng độ 25-hydroxy vitamin D trong huyết thanh cho thấy, trong nhóm 39 trẻ biếng ăn, có 20 trẻ bị thiếu vitamin D và 6 trẻ rơi vào mức không đủ vitamin D ^[1]. Ở nhóm đối chứng có khẩu vị bình thường, chỉ có 16 trẻ bị thiếu vitamin D và 38 trẻ không đủ vitamin D ^[1].

Phân tích hồi quy logistic nhị phân trong nghiên cứu này khẳng định mối liên quan có ý nghĩa thống kê rất lớn giữa tình trạng thiếu vitamin D và chứng biếng ăn kèm suy dinh dưỡng ở trẻ nhỏ, với tỷ số chênh OR lên tới 9,808 (khoảng tin cậy 95%: 4,089 - 23,523; p = 0,0001) ^[1]. Ngược lại, mức độ không đủ vitamin D không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[1]. Nghiên cứu cũng định nghĩa biếng ăn là tình trạng suy giảm cảm giác muốn ăn đối với tất cả các loại thức ăn, và khi tình trạng chán ăn kéo dài sẽ dẫn tới chậm tăng cân ^[1].

Vitamin D làm suy giảm chất lượng giấc ngủ như thế nào?

Không chỉ ảnh hưởng đến việc ăn uống, sự thiếu hụt vitamin D còn trực tiếp can thiệp vào cấu trúc giấc ngủ của trẻ, dẫn đến những rối loạn ban đêm.

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu của các tác giả Al-Shawwa và cộng sự được tổng hợp trong một bài tổng quan hệ thống năm 2022 đã xem xét mối quan hệ giữa cấu trúc giấc ngủ và tình trạng vitamin D ở 39 bệnh nhân từ 2 đến 17 tuổi (độ tuổi trung bình 6,6 tuổi; 46% là nữ) tại một bệnh viện nhi tuyến ba trong thời gian 1 năm ^[2]. Những trẻ này được đo đa ký giấc ngủ qua đêm trong phòng thí nghiệm và xét nghiệm nồng độ 25(OH)D trong vòng 120 ngày, loại trừ các trường hợp ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn hoặc ngưng thở trung ương ^[2]. Kết quả cho thấy 20 trẻ (chiếm 51%) bị thiếu vitamin D với nồng độ 25(OH)D dưới 30 ng/mL ^[2].

Nhóm trẻ thiếu vitamin D này có tổng thời gian ngủ ít hơn đáng kể so với nhóm đủ vitamin D (420,3 ± 61,7 phút so với 470,3 ± 35,6 phút; p = 0,004) và hiệu quả giấc ngủ kém hơn (84,5 ± 9,5% so với 91,9 ± 5,6%; p = 0,015) ^[2]. Ngoài ra, trẻ thiếu vitamin D có giờ đi ngủ vào các ngày trong tuần muộn hơn (21:02 ± 1:01 giờ so với 20:19 ± 0:55 giờ; p = 0,037) và giờ đi ngủ cuối tuần cũng muộn hơn (21:42 ± 0:59 giờ so với 20:47 ± 1:08 giờ; p = 0,016) ^[2]. Các dữ liệu này gợi ý rằng thiếu vitamin D ở trẻ em có liên quan đến việc giảm thời lượng ngủ, giảm chất lượng giấc ngủ và làm lệch nhịp sinh học ^[2].

Một nghiên cứu khác do Sung và cộng sự tiến hành trên 618 trẻ từ 10 đến 12 tuổi, gồm 111 trẻ mắc chứng buồn ngủ ban ngày quá mức và 507 trẻ đối chứng khỏe mạnh ^[2]. Các tác giả ghi nhận những trẻ có nồng độ vitamin D thấp dưới 20 ng/mL có nguy cơ mắc chứng buồn ngủ ban ngày cao hơn với tỷ số OR hiệu chỉnh là 1,73 (khoảng tin cậy 95%: 1,06 - 2,81; p = 0,028) ^[2]. Nồng độ vitamin D thấp là yếu tố đóng góp mạnh nhất vào chứng buồn ngủ ban ngày, đồng thời thiếu vitamin D có mối liên hệ chặt chẽ với thời lượng ngủ ngắn hơn và hiệu quả giấc ngủ kém hơn sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi và chỉ số khối cơ thể (BMI) ^[2].

Chưa dừng lại ở đó, thiếu vitamin D và vitamin B12 còn làm trầm trọng thêm các rối loạn bài tiết nước tiểu về đêm ở trẻ. Một nghiên cứu mô tả phân tích tại Bệnh viện Nhi thuộc Đại học Cairo trên 288 trẻ bị đái dầm ban đêm nguyên phát ghi nhận có 48,3% trẻ không đủ vitamin D (n = 139) và 31,3% trẻ thiếu vitamin D (n = 90), trong khi thiếu vitamin B12 xuất hiện ở 25% số trẻ (n = 72) ^[3]. Nồng độ vitamin D dưới ngưỡng 13,7 ng/ml được xác định là mốc dự đoán trẻ không thể có những đêm khô ráo ^[3]. Một nghiên cứu năm 2025 trên 150 bệnh nhân nhi đái dầm ban đêm nguyên phát cũng phát hiện chỉ có 14% trẻ không bị thiếu vitamin, trong khi tỷ lệ thiếu hụt vitamin B12 lên tới 78,6% và giảm vitamin D là 41,3% ^[4]. Khi được bổ sung vitamin đơn thuần, có tới 77,6% trẻ đã kiểm soát thành công tình trạng đái dầm mà không cần dùng đến thuốc đặc trị ^[4].

Đổ mồ hôi trộm ban đêm và dấu hiệu thiếu vitamin B12, vitamin C

Bên cạnh vitamin D, tình trạng đổ mồ hôi trộm ban đêm ướt đẫm người còn có thể liên quan mật thiết đến sự suy giảm của vitamin B12 và vitamin C.

Nghiên cứu công bố năm 2014 đã nhấn mạnh rằng thiếu hụt vitamin B12 có thể gây ra hàng loạt hội chứng thần kinh, trong đó có rối loạn chức năng thần kinh tự chủ ^[5]. Báo cáo ghi nhận ba trường hợp lâm sàng bị đổ mồ hôi đêm ướt đẫm do thiếu hụt vitamin B12, và cả ba bệnh nhân này đều đáp ứng phục hồi ngoạn mục sau khi được điều trị bổ sung vitamin B12 ^[5].

Ngoài ra, chế độ ăn uống kiêng khem hoặc quá chọn lọc thức ăn có thể đẩy trẻ vào tình trạng thiếu vitamin C trầm trọng. Một báo cáo năm 2019 đã mô tả ba trường hợp mắc bệnh scorbut ở trẻ em trước đó khỏe mạnh, nhập viện vì đau chân và từ chối đi lại ^[6]. Các triệu chứng đã bắt đầu từ nhiều tháng trước đó và tiến triển âm thầm ^[6]. Hai trong số các bệnh nhi có biểu hiện tăng sản nướu răng và xuất huyết dưới da, một trường hợp khác ghi nhận có triệu chứng đổ mồ hôi trộm ban đêm và chảy máu nướu răng trong vài tuần trước khi nhập viện ^[6].

Đáng chú ý, hai trong ba trẻ này đồng thời bị thiếu hụt vitamin D và tất cả đều bị thiếu máu hồng cầu nhỏ ^[6]. Xét nghiệm sàng lọc dinh dưỡng cho thấy nồng độ acid ascorbic (vitamin C) rất thấp hoặc không thể phát hiện được ^[6]. Khi được bổ sung vitamin C, tình trạng lâm sàng của các bệnh nhi đã cải thiện nhanh chóng ^[6]. Các tác giả nhấn mạnh rằng chế độ ăn chọn lọc thức ăn là yếu tố nguy cơ duy nhất dẫn đến tình trạng này ^[6].

Đánh giá lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu khoa học

Các bằng chứng khoa học nêu trên mang lại cái nhìn sâu sắc cho cha mẹ, giúp nhận diện sớm các rối loạn dinh dưỡng thông qua các biểu hiện tưởng chừng đơn giản như biếng ăn, khó ngủ hay đổ mồ hôi trộm. Việc phát hiện sớm sự thiếu hụt vi chất giúp trẻ tránh được nguy cơ suy dinh dưỡng mạn tính, rối loạn nhịp sinh học và các tổn thương thần kinh thực vật.

Tuy nhiên, phụ huynh cũng cần hiểu rõ giới hạn của các nghiên cứu hiện có. Phần lớn các công trình như nghiên cứu tại Iraq hay Ai Cập đều được thiết kế dưới dạng nghiên cứu cắt ngang [2, 4]. Thiết kế này chỉ ra mối liên quan chặt chẽ giữa nồng độ vi chất thấp với tình trạng biếng ăn hay rối loạn ban đêm, nhưng chưa thể khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả một chiều. Ngoài ra, một số nghiên cứu có cỡ mẫu tương đối nhỏ hoặc thực hiện hồi cứu trên các nhóm trẻ đến khám tại các bệnh viện chuyên khoa, do đó kết quả không thể khái quát hóa cho tất cả trẻ em bình thường [1, 3, 5].

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ

Hiểu lầm phổ biến nhất của các bậc phụ huynh là cho rằng trẻ đổ mồ hôi trộm đơn thuần là do "nóng trong người" theo quan niệm dân gian. Từ suy nghĩ này, nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược, nước mát hoặc bài thuốc truyền miệng cho trẻ uống mà không đưa trẻ đi kiểm tra y tế. Việc này có thể làm chậm trễ quá trình chẩn đoán các tình trạng thiếu hụt vi chất nghiêm trọng như vitamin D hay vitamin B12 [2, 3].

Một sai lầm nguy hiểm khác là phụ huynh tự ý mua các chế phẩm bổ sung vitamin tổng hợp hoặc canxi liều cao về cho trẻ uống khi thấy con biếng ăn. Việc bổ sung dư thừa vi chất mà không có chỉ định từ bác sĩ có thể dẫn đến quá liều, gây lắng đọng canxi tại thận và tổn thương các cơ quan nội tạng. Hơn nữa, việc ép buộc trẻ ăn bằng các biện pháp tâm lý tiêu cực khi chưa giải quyết được nguyên nhân gốc rễ là sự thiếu hụt vi chất chỉ khiến tình trạng biếng ăn trở nên tồi tệ hơn ^[1].

Đối tượng cần thận trọng và cách xử trí khoa học

Những đối tượng trẻ cần được đặc biệt lưu tâm bao gồm: trẻ có chế độ ăn uống cực đoan, chỉ ăn một vài món cố định (chế độ ăn chọn lọc), trẻ ít được tiếp xúc với ánh nắng mặt trời tự nhiên, trẻ sinh non hoặc trẻ có dấu hiệu chậm tăng cân kéo dài trên 3 tháng [1, 2].

Để chăm sóc và phòng ngừa thiếu hụt vi chất cho trẻ một cách an toàn, cha mẹ nên áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

• Đa dạng hóa bữa ăn hằng ngày: Cung cấp đầy đủ các nhóm thực phẩm. Khuyến khích trẻ ăn các thực phẩm giàu vitamin D (cá béo, trứng, sữa), vitamin B12 (thịt đỏ, gia cầm, hải sản) và vitamin C tươi mới (trái cây họ cam quýt, ớt chuông, rau xanh) để phòng ngừa bệnh scorbut do ăn uống chọn lọc ^[6].
• Kết hợp chế biến khoa học: Vì vitamin D tan trong chất béo, cha mẹ nên bổ sung một lượng dầu mỡ lành mạnh vừa đủ vào khẩu phần ăn của trẻ để tăng khả năng hấp thu. Đối với rau quả giàu vitamin C, nên hạn chế nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài để tránh làm hao hụt lượng vitamin.
• Thiết lập vệ sinh giấc ngủ: Giữ phòng ngủ của trẻ luôn thoáng mát, nhiệt độ ổn định, mặc quần áo thấm hút mồ hôi tốt từ chất liệu cotton tự nhiên. Cho trẻ đi ngủ đúng giờ, tránh tiếp xúc với màn hình điện tử trước giờ ngủ để hỗ trợ thiết lập nhịp sinh học bình thường ^[2].
• Đưa trẻ đi khám chuyên khoa: Khi trẻ biếng ăn kéo dài trên vài tuần kèm theo mồ hôi trộm đầm đìa, ngủ giật mình hoặc có thêm triệu chứng đau chân, chảy máu nướu răng, cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện để được xét nghiệm máu, đánh giá vi chất và nhận phác đồ điều trị chuẩn xác [1, 2, 3].

Tóm lại, hiện tượng biếng ăn đi kèm đổ mồ hôi trộm ban đêm là tấm gương phản chiếu sức khỏe dinh dưỡng và hệ thần kinh của trẻ. Thay vì lo lắng thái quá hoặc tự ý dùng thuốc, cha mẹ hãy xây dựng cho con một chế độ ăn cân bằng, lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi để giúp trẻ phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần.