Vào những buổi sáng mùa đông buốt giá, hình ảnh quen thuộc tại các cổng trường là những đứa trẻ được phụ huynh bọc kín trong nhiều lớp áo dày cộp, khăn len quấn kín cổ nhưng đôi chân lại chỉ mang một đôi tất mỏng manh. Nhiều bậc cha mẹ băn khoăn vì sao dù đã mặc cho con rất ấm, thậm chí nhiều áo len và áo khoác, trẻ vẫn liên tục húng hắng ho, chảy mũi và nhanh chóng chuyển biến thành viêm phế quản hay viêm phổi sau mỗi đợt gió mùa.

Câu trả lời nằm ở nguyên tắc bảo vệ các vùng cơ thể trọng yếu nhưng lại dễ bị bỏ quên: vùng ngực và bàn chân. Đây là hai khu vực có cơ chế điều hòa nhiệt và giải phẫu đặc thù, dễ bị thất thoát nhiệt độ nếu tiếp xúc với gió lạnh ẩm. Giữ ấm đúng cách cho ngực và bàn chân không đơn thuần là đắp thật nhiều vải lên người trẻ, mà là duy trì mức nhiệt độ sinh lý ổn định để hàng rào miễn dịch đường hô hấp hoạt động hiệu quả nhất.

Vì sao ngực và bàn chân là hai "cửa ngõ" dễ nhiễm lạnh?

Lồng ngực là nơi chứa toàn bộ hệ hô hấp gồm khí quản, phế quản và hai lá phổi. Khi trẻ di chuyển trên xe máy đến trường vào sáng sớm, ngực là vị trí trực tiếp hứng trọn luồng gió lạnh ngược chiều. Không khí lạnh xâm nhập qua các khe hở của cúc áo hay khóa kéo sẽ làm hạ nhiệt độ bề mặt da vùng ngực, từ đó gây co mạch cục bộ và làm suy giảm khả năng phòng vệ của lớp biểu mô đường thở.

Trong khi đó, bàn chân nằm ở vị trí ngoại vi xa tim nhất của cơ thể, lớp mỡ dưới da tại đây tương đối mỏng và mạng lưới mạch máu nông phân bố dày đặc. Khi bàn chân tiếp xúc với mặt sàn lớp học lạnh ngắt hoặc đế giày ẩm ướt, nhiệt lượng cơ thể sẽ bị truyền ra môi trường bên ngoài rất nhanh. Sự sụt giảm nhiệt độ tại bàn chân sẽ kích hoạt phản xạ thần kinh giao cảm, gây co thắt các mao mạch ngoại biên nhằm bảo tồn nhiệt cho các cơ quan nội tạng.

Hiện tượng co thắt mạch máu do lạnh ẩm kéo dài không chỉ khiến chân trẻ bị lạnh buốt mà còn có thể gây ra bệnh cước (perniosis) [1]. Tình trạng này là phản ứng viêm mạch máu do lạnh, khiến các ngón chân bị sưng đỏ, phù nề, xuất hiện các mảng tím sẫm và đau nhức do thiếu oxy mô cục bộ và tổn thương thành mạch [1]. Ngoài ra, việc giảm tuần hoàn ngoại vi cũng kích hoạt phản ứng co mạch thứ phát tại niêm mạc mũi họng, tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh đường hô hấp nhân lên.

Không khí lạnh và cơ chế bùng phát viêm phế quản

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ vi khuẩn hay virus mới trực tiếp gây viêm phế quản, còn nhiệt độ thời tiết chỉ là yếu tố phụ. Tuy nhiên, các bằng chứng y học chỉ ra rằng nhiệt độ thấp là chất xúc tác sinh học mạnh mẽ khiến niêm mạc đường thở bị kích thích và suy yếu. Khi hít phải không khí lạnh hoặc khi cơ thể bị mất nhiệt qua ngực và bàn chân, đường dẫn khí phản ứng bằng cách tăng co thắt và tăng tiết chất nhầy [2].

Nhiệt độ môi trường giảm sâu thường kích hoạt phản ứng viêm, thu hút sự thâm nhiễm của các yếu tố gây viêm và làm tăng tiết dịch nhầy trong lòng phế quản [2]. Lớp dịch nhầy đặc quánh tích tụ cản trở sự chuyển động của các biểu mô có lông chuyển – vốn là "chiếc chổi quét" tự nhiên giúp tống bụi bẩn và vi sinh vật ra khỏi đường thở. Hậu quả là đường phế quản bị tắc nghẽn, dẫn đến các cơn ho dữ dội, thở rít và làm bùng phát các đợt cấp của bệnh hen phế quản hoặc viêm phế quản co thắt [2].

Bên cạnh đó, các tổn thương phản ứng viêm này làm suy yếu lớp hàng rào bảo vệ tự nhiên, khiến đường thở của trẻ dễ bị nhiễm trùng thứ phát do vi khuẩn và virus sau khi phơi nhiễm với đợt lạnh [2]. Sự kết hợp giữa phản xạ co thắt cơ trơn phế quản và tình trạng viêm nhiễm dịch tiết là nguyên nhân chính khiến nhiều trẻ nhỏ phải nhập viện vì viêm tiểu phế quản và viêm phế quản cấp trong mùa đông.

Nghiên cứu chỉ ra mối đe dọa từ các đợt rét đột ngột

Tác động tiêu cực của các đợt không khí lạnh lên sức khỏe hô hấp của trẻ em đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2015 tại Bệnh viện Phụ sản và Nhi đồng Quảng Châu (Trung Quốc) đã phân tích dữ liệu khám ngoại trú các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp ở trẻ em trong giai đoạn từ ngày 1/1/2012 đến ngày 31/12/2013 [3]. Các nhà khoa học đã sử dụng mô hình phi tuyến trễ phân phối để đánh giá tác động của sự thay đổi nhiệt độ giữa hai ngày liên tiếp [3].

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự sụt giảm nhiệt độ lớn giữa các ngày liên tiếp làm gia tăng đáng kể nguy cơ trẻ phải đi khám vì nhiễm trùng đường hô hấp, với ảnh hưởng kéo dài tới khoảng 10 ngày [3]. Đáng chú ý, tác động tối đa của đợt giảm nhiệt độ sâu (-8,8 °C) được ghi nhận đạt đỉnh vào khoảng thời gian trễ từ 2 đến 3 ngày sau đó [3]. Sự sụt giảm nhiệt độ đột ngột này làm tăng số ca khám bệnh ở cả nhiễm trùng đường hô hấp trên và nhiễm trùng đường hô hấp dưới [3].

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng năm 2010 trên toàn cầu ước tính có khoảng 11,9 triệu đợt nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp tính nặng và 3,0 triệu đợt rất nặng cần nhập viện ở trẻ nhỏ [3]. Đồng thời, viêm phổi liên quan đến nhiễm trùng hô hấp là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ dưới 5 tuổi tại các quốc gia đang phát triển [3]. Nghiên cứu này có giới hạn là chỉ thu thập dữ liệu tại một bệnh viện duy nhất ở khu vực cận nhiệt đới, do đó mô hình phơi nhiễm có thể khác biệt so với các vùng có khí hậu hàn đới.

Tiếp nối các bằng chứng trên, một nghiên cứu công bố năm 2025 tại Tô Châu (Trung Quốc) đã định lượng gánh nặng của các ca nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV) nhập viện ở trẻ em dưới tác động của nhiệt độ và độ ẩm [4]. Kết quả chỉ ra rằng có tới 55,23% số ca nhiễm RSV là do điều kiện nhiệt độ lạnh gây ra, và 12,02% là do điều kiện ẩm ướt [4]. Các nhà nghiên cứu cũng dẫn chứng nghiên cứu trước đó về bệnh cúm cho thấy 68% số ca nhập viện vì cúm ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Trung Quốc có liên quan đến ngưỡng nhiệt độ nhạy cảm từ 2,5 °C đến 16,1 °C [4].

Một điểm đáng chú ý khác là virus RSV có độ ổn định và tồn tại tốt hơn ở điều kiện độ ẩm tương đối từ 80% đến 90% so với môi trường cực kỳ ẩm ướt 99% [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu tại Tô Châu có giới hạn là dữ liệu khí tượng được lấy từ các trạm đo cố định thay vì đánh giá phơi nhiễm cá nhân, dù sai số này ít ảnh hưởng lớn đến kết quả chuỗi thời gian [4]. Tại Thượng Hải, một nghiên cứu năm 2012 khi đánh giá đợt rét kéo dài 20 ngày vào mùa đông năm 2008 cũng khẳng định rét đậm làm tăng đáng kể số lượt trẻ em đến khám vì hen suyễn so với các năm trước đó [2].

Bảo vệ bàn chân: Khoa học về độ cách nhiệt của giày dép

Giữ ấm cho đôi chân của trẻ nhỏ không chỉ đơn giản là xỏ một đôi tất mà đòi hỏi phải hiểu về các đặc tính cách nhiệt của vật liệu. Một nghiên cứu chuyên sâu về sinh lý học nhiệt năm 2004 đã sử dụng mô hình bàn chân nhiệt để đánh giá mức độ cách nhiệt của giày dép trong các điều kiện môi trường khác nhau [5]. Nghiên cứu cho thấy có mối tương quan chặt chẽ giữa cảm giác lạnh, cảm giác đau nhức và nhiệt độ bề mặt da bàn chân của các đối tượng thí nghiệm [5].

Khi nhiệt độ da bàn chân giảm xuống dưới ngưỡng thích nghi, cơ thể sẽ lập tức phát tín hiệu cảnh báo thông qua các cơn đau buốt cục bộ [5]. Việc lựa chọn giày dép có giá trị cách nhiệt phù hợp với nhiệt độ môi trường là biện pháp căn bản để ngăn chặn sự mất nhiệt nhanh chóng này [5]. Nghiên cứu đã chứng minh rằng nếu giày không đủ độ dày cách nhiệt ở phần đế hoặc chất liệu bị ẩm, nhiệt lượng từ bàn chân sẽ bị hút ra ngoài rất nhanh, khiến trẻ dễ bị buốt cóng dù phần thân trên được ủ ấm.

Hơn nữa, một nghiên cứu năm 2011 đo lường khả năng cách nhiệt của trang phục ở trẻ 3,5 tháng tuổi bằng mô hình búp bê nhiệt cho thấy việc điều chỉnh lớp áo phù hợp với nhiệt độ ngoài trời là rất khó khăn [6]. Các nhà khoa học quan sát thấy tình trạng mặc quá ấm khi trời mát và thiếu cách nhiệt khi trời quá lạnh [6]. Đáng lưu ý, ngay cả ở mức nhiệt -5 °C, nhiệt độ da trung bình của trẻ vẫn giảm dần chậm rãi khoảng 0,012 °C mỗi phút, và khi trang phục thiếu cách nhiệt, tốc độ hạ nhiệt da tăng lên tuyến tính khiến giấc ngủ của trẻ bị rút ngắn đáng kể [6].

Sai lầm phổ biến khi giữ ấm ngực và chân cho trẻ

Sai lầm thường gặp nhất của các phụ huynh là tư duy "càng dày càng tốt". Nhiều cha mẹ quấn cho con 4-5 lớp áo len và áo khoác dày cộp khi đến trường. Trẻ em vốn hiếu động, khi chạy nhảy chơi đùa trong giờ ra chơi, cơ thể sẽ tiết nhiều mồ hôi. Nếu lớp áo bên trong không thấm hút tốt, mồ hôi sẽ ứ đọng, thấm ngược vào da vùng ngực và nhanh chóng bị hạ nhiệt khi gặp gió, dẫn đến nhiễm lạnh ngược gây viêm phế quản.

Ở bàn chân, sai lầm phổ biến là mang cho trẻ 2-3 lớp tất chân chật chội rồi nhét vào đôi giày vừa khít. Việc đi tất quá chật làm cản trở tuần hoàn máu mao mạch ở các ngón chân, khiến máu ấm từ tim khó lưu thông đến đầu ngón, làm chân trẻ càng thêm lạnh và tăng nguy cơ co thắt mạch [1]. Ngoài ra, việc để trẻ đi tất chân bị ẩm do mồ hôi hoặc đi giày dầm mưa mà không thay mới cũng là nguyên nhân khiến chân bị mất nhiệt liên tục.

Nhiều người cũng chủ quan cho rằng chỉ những ngày rét kỷ lục dưới 10 °C mới nguy hiểm. Thực tế từ nghiên cứu năm 2025 chỉ ra phần lớn rủi ro nhiễm bệnh xảy ra trong điều kiện thời tiết lạnh vừa phải, bởi đây là những ngày chiếm đa số trong mùa đông và phụ huynh thường lơ là việc bảo vệ trẻ so với những ngày giá rét đỉnh điểm [4].

Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng khi trời trở rét?

Nhiệt độ hạ thấp ảnh hưởng đến mọi đối tượng, nhưng có những nhóm trẻ đặc biệt nhạy cảm trước sự thay đổi của thời tiết:

Thứ nhất là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, đặc biệt là nhóm trẻ dưới 1 tuổi [3]. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2022 gồm 26 nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ sơ sinh và trẻ dưới 1 tuổi có các yếu tố sinh lý, giải phẫu và hành vi khiến các em đặc biệt dễ bị tổn thương trước nhiệt độ cực đoan, trong đó nhiệt độ thấp tác động rõ rệt đến các đợt bùng phát bệnh hô hấp và tỷ lệ tử vong [7]. Nghiên cứu năm 2015 cũng khẳng định trẻ từ 0 đến 2 tuổi là nhóm dễ bị tổn hại nhất khi nhiệt độ sụt giảm [3].

Thứ hai là trẻ có tiền sử mắc các bệnh lý đường hô hấp mạn tính như hen phế quản, viêm tiểu phế quản tái diễn hoặc cơ địa dị ứng. Các đợt rét đậm đã được chứng minh là yếu tố khởi phát trực tiếp làm gia tăng đột biến các ca hen suyễn ở trẻ nhỏ do hiện tượng tăng thâm nhiễm viêm và tăng tiết đờm nhớt [2].

Thứ ba là những trẻ có cơ địa tuần hoàn ngoại vi kém, dễ bị tổn thương mạch máu da khi tiếp xúc với điều kiện lạnh ẩm, dẫn đến các tổn thương sưng đỏ dạng cước [1]. Phụ huynh của những nhóm trẻ này cần kiểm tra thân nhiệt thường xuyên và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi khi trẻ có các dấu hiệu thở khò khè, ho kéo dài hoặc sốt.

Hướng dẫn thực tế: Giữ ấm vùng ngực và bàn chân khoa học

Để bảo vệ đường thở của trẻ khi đi học mùa lạnh, cha mẹ nên áp dụng các giải pháp thực tế dựa trên nguyên lý khí động học và nhiệt học:

Bảo vệ vùng ngực bằng quy tắc ba lớp linh hoạt:

  • Lớp trong cùng: Chọn áo lót cotton mỏng, mềm mại, ôm vừa vặn cơ thể để thấm hút mồ hôi tốt và tạo cảm giác dễ chịu.
  • Lớp giữa: Một chiếc áo len mỏng hoặc áo nỉ để giữ lại lớp khí ấm do cơ thể phát ra.
  • Lớp ngoài cùng: Bắt buộc là áo khoác có chất liệu cản gió (như vải dù hoặc phao nhẹ). Khi trẻ ngồi trên xe máy, lớp cản gió này sẽ ngăn chặn luồng khí lạnh xộc thẳng vào ngực. Áo nên có khóa kéo cao cổ hoặc quàng thêm một chiếc khăn mỏng mềm che kín phần hõm ức để bảo vệ khí quản. Khi vào lớp ấm áp, giáo viên có thể dễ dàng cởi bớt lớp áo khoác ngoài nếu trẻ vận động toát mồ hôi.

Bảo vệ đôi bàn chân khô ráo và đủ ấm:

  • Chọn tất phù hợp: Nên cho trẻ đi tất làm từ chất liệu cotton pha len vừa phải, có độ co giãn tốt và không bó thắt cổ chân làm nghẽn mạch máu. Không nên mang 2 đôi tất dày cùng lúc.
  • Lựa chọn giày: Cho trẻ mang giày bít mũi có đế cao su dày dặn để ngăn cách nhiệt độ của bàn chân với mặt đất lạnh [5]. Đảm bảo giày còn khoảng trống cử động ngón chân thoải mái nhằm duy trì lưu thông máu [1].
  • Giữ khô tuyệt đối: Phụ huynh nên chuẩn bị sẵn 1-2 đôi tất dự phòng trong ba lô của trẻ. Nếu trẻ chạy nhảy toát mồ hôi chân hoặc dầm mưa làm ướt tất, trẻ có thể thay ngay để tránh hiện tượng mất nhiệt do ẩm ướt [4], [1].

Duy trì lối sống và môi trường phù hợp: Cần tập cho trẻ thói quen uống nước ấm vào mùa đông để làm dịu niêm mạc họng. Bàn học tại nhà nên trải thêm một tấm thảm nhỏ dưới chân để tránh trẻ đặt chân trần trực tiếp lên sàn gạch đá hoa buốt lạnh.

Việc giữ ấm ngực và bàn chân cho trẻ khi đi học mùa rét là lá chắn tự nhiên giúp ngăn ngừa viêm phế quản và các bệnh hô hấp lây lan qua không khí [4], [3]. Bằng cách phối hợp trang phục cản gió thông minh, giữ đôi chân khô ráo và lắng nghe phản ứng của cơ thể trẻ, cha mẹ hoàn toàn có thể giúp con đến trường an toàn, khỏe mạnh vượt qua những ngày đông giá buốt.