Nhiều gia đình Việt có thói quen quây quần uống trà xanh, trà đen sau bữa ăn. Thấy trẻ nhỏ thích thú đòi nếm thử, không ít phụ huynh sẵn sàng chia cho con một ngụm mà không nghĩ ngợi nhiều. Liệu thói quen tưởng chừng vô hại này có thực sự an toàn cho sự phát triển của con nhỏ?

Câu trả lời ngắn gọn theo y khoa: Trẻ em, đặc biệt là nhóm dưới 5 tuổi, không nên uống trà. Hai thành phần phổ biến trong các loại trà truyền thống là caffeine và polyphenol (như tannin) tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn giấc ngủ, thay đổi hành vi và ức chế khả năng hấp thu các vi chất quan trọng, đặc biệt là sắt [1, 2, 7].

Cơ chế tác động: Thần kinh nhạy cảm và rào cản hấp thu vi chất

Caffeine là một chất kích thích hệ thần kinh trung ương tự nhiên. Khi đi vào cơ thể, chất này nhanh chóng được hấp thu vào máu và tác động lên não bộ. Với người trưởng thành, một lượng caffeine nhỏ có thể giúp tỉnh táo; nhưng với cơ thể trẻ em vốn có kích thước nhỏ và hệ thần kinh chưa hoàn thiện, cùng một liều lượng ấy có thể gây ra những phản ứng quá mức như bồn chồn, tăng động hoặc mất ngủ [2, 7].

Bên cạnh caffeine, các hợp chất nhóm tannin có sẵn trong trà là tác nhân chính gây cản trở hấp thu sắt. Cụ thể, các hợp chất này có xu hướng liên kết với sắt không phải dạng heme (non-heme iron - loại sắt chủ yếu có trong nguồn gốc thực vật hoặc viên uống bổ sung dạng muối sắt), tạo thành phức hợp khó tan trong đường ruột [1]. Điều này ngăn cản ruột non thẩm thấu sắt vào máu, lâu dần làm cạn kiệt nguồn dự trữ ferritin trong cơ thể [1, 3, 4].

Nghiên cứu khoa học: Caffeine ảnh hưởng giấc ngủ và hành vi của trẻ

Để tìm hiểu tác động của caffeine đối với lứa tuổi học đường, một nghiên cứu tại Úc công bố năm 2017 đã theo dõi 309 trẻ em trong độ tuổi từ 8 đến 12 tuổi (độ tuổi trung bình là 10,6 ± 1,3 tuổi; trong đó 48% là bé trai) cùng phụ huynh thông qua các bảng hỏi tiêu chuẩn hóa [2].

Kết quả thu nhận được cho thấy 87% trẻ em trong mẫu có sử dụng caffeine với lượng tiêu thụ trung bình là 10,2 ± 17,4 mg/ngày, dao động từ 0 đến 151 mg/ngày [2]. Điều đáng chú ý là cà phê và trà chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng lượng caffeine mà trẻ nạp vào (41%), theo sát là các loại nước ngọt có ga (40%) [2].

Phân tích số liệu cho thấy mức tiêu thụ caffeine có mối liên hệ đáng kể với thói quen sinh hoạt giờ ngủ (r = 0,152), tình trạng mệt mỏi vào buổi sáng (r = 0,129), giấc ngủ chập chờn bồn chồn (r = 0,113) và các vấn đề về hành vi nội tâm hóa (r = 0,128) [2]. Mô hình đường dẫn chỉ ra rằng mức tiêu thụ caffeine làm tăng tình trạng mệt mỏi buổi sáng (hệ số beta = 0,111; P = 0,050), và sự mệt mỏi này tiếp tục liên kết thuận với các hành vi nội tâm hóa bất thường (beta = 0,432; P < 0,001) [2]. Nghiên cứu đưa ra giới hạn rằng đây là khảo sát cắt ngang dựa trên bảng hỏi báo cáo, nhưng đã khẳng định rõ: dù liều lượng tiêu thụ nhỏ so với tiêu chuẩn người lớn, caffeine từ trà và nước ngọt vẫn đủ sức gây rối loạn giấc ngủ và ảnh hưởng xấu đến hành vi của trẻ nhỏ [2].

Thậm chí ở lứa tuổi nhũ nhi bú mẹ, lượng caffeine từ nước chè hoặc cà phê mà người mẹ uống trong thời gian cho con bú cũng có thể truyền qua sữa mẹ, gây chứng hiếu động quá mức và khó ngủ ở trẻ sơ sinh [3]. Vì vậy, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến cáo phụ nữ nên hạn chế đồ uống chứa caffeine trong giai đoạn mang thai và nuôi con bằng sữa mẹ [3].

Nghiên cứu khoa học: Uống trà và nguy cơ thiếu máu thiếu sắt ở học sinh

Ảnh hưởng của thói quen uống trà đến tình trạng dự trữ sắt ở trẻ em đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo dịch tễ học trường học.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2005 tại Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến hành khảo sát trên 1.014 học sinh từ 12 đến 13 tuổi (gồm 504 nam và 510 nữ) tại 9 trường tiểu học ở ba thành phố lớn (Istanbul, Ankara và Izmir) nhằm kiểm tra tỷ lệ thiếu sắt (xác định khi nồng độ ferritin huyết thanh < 15 microg/L) [4]. Tỷ lệ thiếu sắt ghi nhận là 17,5% ở nhóm trẻ nam và 20,8% ở trẻ nữ [4]. Đáng chú ý, tình trạng thiếu sắt cao hơn hẳn ở các bé trai thuộc nhóm kinh tế xã hội thấp, đồng thời nhóm này có nồng độ sắt huyết thanh, ferritin, độ bão hòa transferrin, thể tích hồng cầu trung bình (MCV) và lượng huyết sắc tố trung bình (MCH) thấp hơn rõ rệt so với nhóm có điều kiện kinh tế khá giả [4]. Khi phân tích khẩu phần ăn, các nhà nghiên cứu phát hiện nhóm nam sinh có mức kinh tế thấp tiêu thụ trà thường xuyên hơn nhiều, đồng thời ăn ít trái cây có múi, ít thịt đỏ và cá [4].

Tiếp tục làm rõ vấn đề này, một nghiên cứu khác vào năm 2007 tại Istanbul trên 504 học sinh tiểu học ở hai khu vực có mức kinh tế xã hội khác nhau cho thấy: tỷ lệ thiếu sắt (ferritin < 15 microg/L) ở khu vực khó khăn cao gấp đôi khu vực khá giả hơn (42% so với 21,2%) [5]. Các chỉ số huyết học như ferritin, MCV, MCH (P < 0,001) và MCHC (P = 0,016) ở học sinh vùng kinh tế thấp đều sụt giảm rõ rệt [5]. Nhóm trẻ này có tần suất uống trà, nước ngọt có ga và các sản phẩm từ sữa nhiều hơn đáng kể, trong khi việc ăn thịt đỏ và trái cây có múi lại ít hơn hẳn [5]. Sự kết hợp giữa chế độ ăn ít chất sắt dễ hấp thu và tiêu thụ nhiều đồ uống ức chế như trà là nguyên nhân then chốt dẫn đến chênh lệch này [5].

Các tổng quan y văn cũng chỉ ra rằng tác động tiêu cực của trà lên nồng độ ferritin huyết thanh hoặc huyết sắc tố (haemoglobin) biểu hiện rất rõ ở các nhóm dân số có nguy cơ cao thiếu sắt như trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ [6]. Đánh giá trên 16 công trình nghiên cứu (trong đó 6 nghiên cứu thực hiện trên nhóm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ) cho thấy việc tiêu thụ trà liên kết nghịch với mức dự trữ sắt ở những quần thể có nền tảng dinh dưỡng nghèo chất sắt [6].

Ở mức độ ca lâm sàng thực tế, một báo cáo công bố năm 2016 đã mô tả trường hợp bệnh nhân bị thiếu máu thiếu sắt nặng do thói quen uống trà xanh quá mức [7]. Nồng độ huyết sắc tố của người bệnh chỉ tăng trở lại sau khi dừng hoàn toàn việc uống trà; và khi uống trà trở lại trong giai đoạn đang bổ sung sắt qua đường uống, tình trạng thiếu máu lập tức tái phát [7]. Tương tự, một báo cáo khác năm 1995 ghi nhận trường hợp một phụ nữ trẻ bị thiếu máu thiếu sắt không đáp ứng với phác đồ uống thuốc sắt cho đến khi chấm dứt thói quen uống nhiều trà [1].

Hiểu lầm thường gặp của cha mẹ về việc cho con uống trà

Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng trà thảo mộc hoặc trà xanh tự nhiên lành tính, không có hại như các loại nước ngọt công nghiệp. Thực tế, trà xanh chứa hàm lượng tannin và caffeine đáng kể, cả hai yếu tố này đều tác động tiêu cực đến thể trạng còn non nớt của trẻ [2, 5].

Một quan niệm sai lầm khác là nghĩ rằng việc uống trà chỉ ảnh hưởng nhất thời, uống một vài ngụm loãng sẽ không đáng ngại. Tuy nhiên, nếu việc nhấp ngụm diễn ra ngay sát hoặc trong bữa ăn, các phân tử tannin sẽ gắn ngay với vi chất sắt có trong bữa ăn đó, ngăn cản hoàn toàn cơ hội hấp thu của cơ thể [6, 8]. Nghiên cứu năm 2024 tại Kenya trên 160 phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ cho thấy việc uống trà trong vòng 1 giờ trước hoặc sau bữa ăn, kết hợp với thời gian hãm trà lâu trên 5 phút, làm tăng nguy cơ thiếu sắt lên gấp 7,28 lần (tỷ số chênh hiệu chỉnh AOR = 7,282; khoảng tin cậy 95%: 3,580 - 14,812) [8]. Điều này chứng minh nồng độ và thời điểm uống trà đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong chuyển hóa dinh dưỡng.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng y khoa hiện có, những đối tượng sau tuyệt đối không nên dùng trà hoặc cần có sự giám sát y tế chặt chẽ:

Trẻ em dưới 5 tuổi: Đây là giai đoạn các cơ quan thần kinh và thể chất phát triển vượt bậc, nhu cầu tích lũy vi chất rất cao. Trẻ trong nhóm này không được khuyến cáo tiêu thụ trà hay đồ uống chứa caffeine để tránh nguy cơ rối loạn phát triển và thiếu máu [1, 2].

Trẻ em đang được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt hoặc đang phải uống bù sắt: Trà sẽ làm triệt tiêu hiệu quả của các viên uống bổ sung sắt không heme dạng muối sắt thông thường [1].

Trẻ nhỏ có biểu hiện rối loạn giấc ngủ, khó ngủ, bồn chồn hoặc mệt mỏi kéo dài vào ban ngày [2].

Phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú: WHO khuyến cáo hạn chế trà và cà phê để tránh cản trở hấp thu sắt cũng như ngăn caffeine truyền qua sữa mẹ sang con [3].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và đồ uống thay thế an toàn

Để đảm bảo sức khỏe tối ưu cho sự phát triển của trẻ nhỏ, cha mẹ nên thực hiện các điều chỉnh khoa học trong sinh hoạt thường nhật:

Lựa chọn nguồn nước uống lành mạnh: Nước lọc tinh khiết luôn là ưu tiên số một cho nhu cầu bù nước hàng ngày của trẻ [3]. Đối với trẻ em cần bổ sung năng lượng và dưỡng chất, sữa tươi hoặc sữa hạt là lựa chọn phù hợp.

Đảm bảo bữa ăn giàu dưỡng chất: Bổ sung đều đặn các nguồn thực phẩm từ động vật như thịt đỏ, gia cầm, cá và trứng [2, 4]. Theo WHO, các sản phẩm từ động vật là nguồn cung cấp dồi dào sắt, kẽm, canxi và vitamin nhóm B mà lại chứa rất ít các chất phản dinh dưỡng (anti-nutrients) [3]. Để tăng cường hấp thu sắt từ thực phẩm, hãy cho trẻ ăn kèm trái cây giàu vitamin C như cam, quýt, bưởi trong bữa ăn [3, 4].

Thời điểm nếu có sử dụng cho trẻ lớn: Với trẻ lớn hơn (trên 12 tuổi) nếu thỉnh thoảng có sử dụng các loại trà nhẹ, cần tuân thủ nguyên tắc không uống cùng bữa ăn. Nên giữ khoảng cách ít nhất 1 giờ trước hoặc sau khi ăn để không làm ức chế hấp thu dưỡng chất [8]. Hạn chế tối đa thời gian hãm nước trà quá đặc và không uống vào buổi chiều tối để bảo vệ giấc ngủ ban đêm [6, 7].

Trẻ em có hệ thần kinh và nhu cầu chuyển hóa vi chất hoàn toàn khác với người trưởng thành. Việc bảo vệ con khỏi những đồ uống chứa caffeine và chất cản trở hấp thu vi chất như trà là bước đi cần thiết để bé có giấc ngủ sâu và nguồn dưỡng chất dồi dào. Trước khi bổ sung bất kỳ thức uống bổ dưỡng hay vi chất nào cho con khi có bệnh lý nghi ngờ, phụ huynh hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa nhi.