Nhiều bậc cha mẹ hiện nay lựa chọn cho con ăn theo chế độ thực dưỡng nghiêm ngặt với mong muốn giúp cơ thể trẻ thanh lọc và ngăn ngừa sớm các bệnh mãn tính. Chế độ ăn này thường tập trung vào ngũ cốc nguyên cám, rau củ, đồng thời cắt giảm triệt để đường ngọt và hạn chế tối đa dầu mỡ. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn thiếu hụt chất béo và năng lượng cho trẻ nhỏ đang tạo ra những rủi ro lớn đối với sự phát triển thể chất và não bộ.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy: Trẻ nhỏ không thể phát triển toàn diện nếu bị cắt giảm chất béo và nguồn năng lượng đậm độ cao. Việc áp dụng chế độ thực dưỡng hà khắc trong giai đoạn ăn dặm dẫn đến nguy cơ chậm tăng cân, suy dinh dưỡng thể thấp còi, teo cơ và suy giảm khả năng vận động.
Cơ chế sinh học: Vì sao trẻ bị teo cơ và chậm phát triển khi thiếu năng lượng?
Cơ thể trẻ nhỏ có tốc độ trao đổi chất rất nhanh nhưng dung tích dạ dày lại vô cùng giới hạn. Khi khẩu phần ăn thiếu hụt năng lượng và chất béo, cơ thể trẻ buộc phải kích hoạt các cơ chế bù trừ để sinh tồn [1]. Hiện tượng thiếu hụt năng lượng làm giảm cân bằng nitơ trong cơ thể và gây sụt giảm nồng độ hormone tăng trưởng IGF-1 [1].
Tình trạng thiếu hụt năng lượng còn trực tiếp làm giảm quá trình tổng hợp protein và thúc đẩy sự phân hủy protein của khối cơ bắp [1]. Khi năng lượng cung cấp không đủ, lượng protein quý giá hấp thu được từ thức ăn sẽ bị chuyển hóa thành năng lượng thay vì thực hiện nhiệm vụ xây dựng mô và tế bào [1]. Do đó, chế độ ăn thuần thực vật quá nhiều chất xơ nhưng nghèo chất béo sẽ làm trẻ nhanh no, hạn chế tổng lượng thức ăn nạp vào và nhanh chóng gây mất mô mỡ cùng khối cơ [2], [1].
Chậm tăng trưởng thể chất: Bằng chứng từ các nghiên cứu thuần tập
Tác động bất lợi của chế độ ăn thực dưỡng lên sự phát triển của trẻ đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô. Một nghiên cứu theo dõi dọc kết hợp tiến hành trên ba nhóm tuổi trẻ từ 4 đến 18 tháng tuổi ăn theo thực dưỡng so sánh với nhóm đối chứng đã chỉ ra tình trạng chậm lớn rõ rệt [3]. Hiện tượng suy giảm tăng trưởng này biểu hiện mạnh nhất ở nhóm trẻ từ 8 đến 14 tháng tuổi, nguyên nhân bắt nguồn từ khẩu phần ăn có đậm độ năng lượng thấp, thiếu hụt chất béo và protein [3].
Một nghiên cứu dịch tễ học quy mô quần thể tại Hà Lan trên trẻ em từ 0 đến 10 tuổi áp dụng thực dưỡng dựa trên ngũ cốc nguyên cám, đậu và rau xanh cũng xác nhận sự chậm phát triển thể chất diễn ra nghiêm trọng nhất trong giai đoạn từ 6 đến 18 tháng tuổi [2]. Nghiên cứu theo dõi dọc sau đó ở trẻ 4 đến 18 tháng tuổi ghi nhận tình trạng suy dinh dưỡng diện rộng về năng lượng, protein cùng nhiều dưỡng chất thiết yếu [2]. Hậu quả trực tiếp của sự thiếu hụt này là tình trạng chậm lớn, teo mỡ và teo cơ bắp rõ rệt ở trẻ nhỏ [2].
Tại một nghiên cứu cắt ngang trên 243 trẻ từ 0 đến 8 tuổi nuôi bằng thực dưỡng, các nhà khoa học nhận thấy sự lệch khỏi đường cong tăng trưởng chuẩn bắt đầu xảy ra ngay trong giai đoạn ăn dặm [4]. Trong giai đoạn từ 2 đến 4 tuổi, trẻ có sự bắt kịp một phần về cân nặng và chu vi vòng cánh tay nhưng chiều cao thì không thể phục hồi theo chuẩn [4]. Khi mở rộng nghiên cứu theo dõi dọc trong 6 tháng trên 53 trẻ thực dưỡng từ 4 đến 18 tháng tuổi và 57 trẻ đối chứng ăn đa dạng, dữ liệu cho thấy sự tăng trưởng chiều dài liên quan chặt chẽ với hàm lượng protein trong khẩu phần ăn [4]. Các phân tích khẳng định sự chậm phát triển chiều cao hoàn toàn xuất phát từ việc thiếu hụt dinh dưỡng đơn thuần chứ không do các yếu tố bệnh tật hay hoàn cảnh xã hội [4].
Chậm phát triển vận động và tổn thương hệ thần kinh
Chế độ ăn dặm khắt khe cắt giảm thực phẩm động vật và chất béo không chỉ đe dọa cân nặng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh của trẻ nhỏ. Tổng quan hệ thống năm 2022 trích xuất dữ liệu cho thấy nhóm trẻ thực dưỡng có sự phát triển vận động thô và ngôn ngữ chậm hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [5]. Điểm số phát triển vận động thô tổng thể của nhóm thực dưỡng ghi nhận ở mức rất thấp với điểm độ lệch chuẩn SD là -0.63 [5].
Khả năng giữ thăng bằng khi ngồi và kiểm soát đầu cổ của trẻ thực dưỡng kém hơn với chỉ số SD là -0.48 [5]. Kỹ năng tập đi bị ảnh hưởng nặng nề nhất với điểm số SD là -0.60, khiến trẻ ăn thực dưỡng biết đi độc lập chậm hơn trung bình 3 tháng so với trẻ ăn uống bình thường [5]. Những trẻ bị thiếu hụt khối lượng cơ bắp và mô mỡ có xu hướng vận động chậm chạp hơn hẳn [5]. Khả năng phát triển ngôn ngữ cũng ghi nhận mức điểm SD là -0.42 [5].
Nghiêm trọng hơn, tổng quan hệ thống năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 10 ca bệnh ở trẻ từ 8 đến 18 tháng tuổi cho thấy hậu quả thần kinh nặng nề bắt nguồn từ việc thiếu hụt vitamin B12 và vitamin D [5]. Các bệnh nhi này đều gặp tình trạng tổn thương não, mất myelin sợi thần kinh, thiếu máu và thấp còi trầm trọng [5]. Tình trạng thiếu máu do thiếu sắt cũng được ghi nhận làm suy giảm sự phát triển tâm thần vận động ở trẻ nhỏ ăn thực dưỡng [6].
Nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng tiềm ẩn
Các nghiên cứu huyết học đã bóc trần những lỗ hổng vi chất lớn khi trẻ bị ép theo chế độ thực dưỡng từ sớm. Dữ liệu xét nghiệm máu cho thấy nồng độ vitamin B12 ở trẻ thực dưỡng giảm xuống mức rất thấp, dẫn đến tụt giảm chỉ số hematocrit và số lượng hồng cầu, đồng thời thể tích trung bình hồng cầu và khối lượng huyết sắc tố trung bình tăng cao [3]. Tình trạng nồng độ folate tăng cao bất thường trong máu được xác định là hệ quả đi kèm của sự thiếu hụt vitamin B12 [3].
Tỷ lệ thiếu sắt ở nhóm trẻ thực dưỡng lên tới 15%, trong khi nhóm đối chứng ăn uống đa dạng hoàn toàn không ghi nhận trường hợp nào [3]. Chế độ ăn chay nghiêm ngặt hoặc thực dưỡng bị đánh giá là hoàn toàn không phù hợp cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ vì gây ra các bệnh lý nghiêm trọng như còi xương, loãng xương, thiếu máu và suy dinh dưỡng thể thấp còi [7]. Sữa mẹ của những người mẹ ăn theo thực dưỡng cũng bị suy giảm đáng kể hàm lượng vitamin B12, canxi và magiê, khiến trẻ bú mẹ không nhận đủ dưỡng chất [2].
Mặc dù có ý kiến cho rằng trẻ ăn chay có thể phát triển ổn định nếu được theo dõi cẩn thận, nhưng trẻ em áp dụng thực dưỡng vẫn luôn đối mặt với nguy cơ còi xương, thiếu máu thiếu sắt và chế độ ăn quá nhiều chất xơ gây cản trở việc nạp năng lượng trong những năm đầu đời [6]. Dù một số khiếm khuyết vận động do thiếu sắt có thể phục hồi và nghiên cứu theo dõi sau đó ghi nhận chỉ số thông minh ở mức khá ở trẻ lớn, việc thiếu hụt dinh dưỡng giai đoạn sơ sinh vẫn là mối nguy hiểm khó lường [6].
Giới hạn của việc điều chỉnh thực đơn thuần thực vật
Một số phụ huynh cho rằng chỉ cần khéo léo kết hợp các loại hạt và rau củ theo thực dưỡng là có thể bù đắp dinh dưỡng cho trẻ. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chứng minh điều ngược lại. Một nghiên cứu can thiệp thực hiện trên 27 trẻ từ 1 đến 2 tuổi bị thiếu hụt dinh dưỡng rõ rệt trong nhóm 53 trẻ thực dưỡng đã áp dụng chương trình tư vấn, gửi bản tin hướng dẫn và tham vấn chuyên gia thực dưỡng để tối ưu hóa khẩu phần thuần thực vật [8].
Kết quả cho thấy việc điều chỉnh chế độ ăn trong phạm vi các nguyên tắc thực dưỡng hiện hành hoàn toàn không mang lại bất kỳ sự cải thiện nào về lượng dinh dưỡng nạp vào, tốc độ tăng trưởng hay các chỉ số xét nghiệm máu của trẻ [8]. Trẻ chỉ có thể hồi phục thể chất khi được bổ sung các nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng ngoài thực dưỡng. Trong một nghiên cứu theo dõi trên 194 trẻ, những gia đình chủ động tăng cường cá béo hoặc các sản phẩm từ sữa đã giúp trẻ tăng trưởng chiều cao nhanh hơn rõ rệt so với những trẻ tiếp tục ăn thực dưỡng thuần túy [4].
Hiểu lầm phổ biến: Càng ít mỡ, không đường thì càng khỏe mạnh
Sai lầm phổ biến nhất của cha mẹ là áp đặt quan điểm dinh dưỡng của người lớn mắc bệnh chuyển hóa lên cơ thể non nớt của con nhỏ. Đường tự nhiên từ sữa, trái cây và chất béo là những nguồn cung cấp mật độ năng lượng quan trọng nhất cho sự phát triển của hệ thần kinh và các cơ quan trong những năm đầu đời. Khi cắt bỏ toàn bộ mỡ béo và chất ngọt, khẩu phần ăn chỉ còn lại tinh bột thô và chất xơ cồng kềnh [6], [1].
Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện để xử lý khối lượng lớn thức ăn dạng thô giàu xơ. Dung tích dạ dày bé khiến trẻ nhanh no giả tạo trước khi nhận đủ lượng calo cần thiết [1]. Thiếu năng lượng kéo dài sẽ làm cạn kiệt nguồn glycogen dự trữ, buộc cơ thể phải tiêu hao chính các mô cơ và mỡ dưới da để duy trì hoạt động của tim và não [2], [1]. Do đó, việc bài trừ chất béo một cách cực đoan không giúp trẻ "thanh lọc" mà chỉ dẫn tới suy kiệt thể chất âm thầm.
Những đối tượng cần tuyệt đối tránh chế độ ăn kiêng khắt khe
Trẻ sơ sinh và trẻ trong độ tuổi ăn dặm từ 4 đến 24 tháng tuổi là nhóm tuyệt đối không được áp dụng chế độ thực dưỡng hoặc ăn thuần chay nghiêm ngặt [3], [7]. Đây là giai đoạn các cơ quan nội tạng và não bộ phân chia tế bào với tốc độ cao nhất, đòi hỏi nguồn cung cấp axit béo, đạm hoàn chỉnh và vi chất liên tục [2], [5]. Bất kỳ sự thiếu hụt nào trong giai đoạn này cũng để lại khiếm khuyết khó phục hồi về tầm vóc và vận động [4], [5].
Phụ nữ đang cho con bú cũng không nên theo chế độ thực dưỡng hà khắc nếu không có sự giám sát y tế chặt chẽ. Khẩu phần ăn thiếu chất của mẹ sẽ làm suy giảm trực tiếp nồng độ canxi, magiê và vitamin B12 trong sữa mẹ, đẩy con vào nguy cơ tổn thương hệ thần kinh từ rất sớm [2], [5]. Trẻ có cân nặng khi sinh thấp càng cần được bảo vệ khỏi chế độ ăn này, bởi sự chậm phát triển ngôn ngữ ở trẻ thực dưỡng có mối tương quan chặt chẽ với tình trạng nhẹ cân lúc sinh [5].
Hướng dẫn xây dựng thực đơn đa dạng và bổ sung hợp lý
Để trẻ phát triển tối ưu về chiều cao, cân nặng và trí tuệ, các tổ chức nghiên cứu đã đưa ra những khuyến nghị cụ thể nhằm khắc phục nhược điểm của chế độ ăn giàu thực vật. Nếu gia đình có định hướng cho con ăn nhiều thực vật, việc bổ sung các thực phẩm từ sữa và trứng (chế độ ovo-lacto-vegetarian) có thể đảm bảo dinh dưỡng khá tốt, ngoại trừ vi chất sắt cần được theo dõi kỹ [7]. Khi trẻ áp dụng chế độ ăn có xu hướng thực vật, cha mẹ bắt buộc phải đưa trẻ đi cân đo theo dõi định kỳ trong suốt hai năm đầu đời [7].
Các nhà nghiên cứu dinh dưỡng khuyến cáo khẩu phần của trẻ cần được bổ sung cụ thể các thành phần sau:
- Chất béo bổ sung: Tối thiểu 20 đến 25 gam mỗi ngày từ dầu ăn hoặc các nguồn mỡ lành mạnh để tăng mật độ năng lượng cho bữa ăn [2], [8].
- Cá béo: Cung cấp tối thiểu 100 đến 150 gam mỗi tuần nhằm đảm bảo protein chất lượng cao và các axit béo cần thiết [2], [8].
- Sữa và các chế phẩm từ sữa: Tối thiểu 150 đến 250 gam mỗi ngày để bù đắp canxi, protein, riboflavin và vitamin B12 [2], [8].
- Kiểm soát đậm độ năng lượng: Thay vì tăng thể tích thức ăn gây quá tải dạ dày của trẻ, việc tăng cường đậm độ năng lượng thông qua dầu mỡ và thức ăn đậm đặc dinh dưỡng là giải pháp bắt buộc để ngăn ngừa suy dinh dưỡng thấp còi [1].
Chế độ ăn của trẻ nhỏ cần lấy sự cân bằng và đầy đủ làm nguyên tắc cốt lõi thay vì theo đuổi những trào lưu ăn uống cực đoan. Cắt giảm đường tinh luyện công nghiệp là điều tốt, nhưng cắt bỏ hoàn toàn chất béo và nguồn năng lượng lành mạnh sẽ tước đoạt cơ hội phát triển tối ưu của con trẻ. Khi xây dựng thực đơn cho trẻ, phụ huynh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo trẻ được cung cấp đầy đủ dưỡng chất trong từng giai đoạn phát triển vàng.
