Nhiều gia đình hiện nay lựa chọn cho con nhỏ ăn chay theo lối sống của cha mẹ nhưng luôn thường trực nỗi lo con bị còi cọc. Không ít phụ huynh băn khoăn liệu việc thiếu vắng thịt, cá trong bữa ăn hàng ngày có kìm hãm đà phát triển tầm vóc hay làm xương của trẻ yếu đi.

Các nghiên cứu theo dõi sự phát triển của trẻ nhỏ khẳng định chế độ ăn chay có sử dụng trứng và sữa (lacto-ovo-vegetarian) vẫn đảm bảo tốc độ tăng trưởng chiều cao bình thường. Trẻ ăn chế độ này không có sự khác biệt rõ rệt về tầm vóc so với những đứa trẻ ăn tạp truyền thống, miễn là nhận đủ các dưỡng chất thiết yếu [1], [2].

Vì sao trứng và sữa giúp bảo vệ tầm vóc của trẻ?

Chế độ ăn chay hoàn toàn (thuần chay) loại bỏ toàn bộ thực phẩm nguồn gốc động vật thường tiềm ẩn rủi ro thiếu chất nghiêm trọng như còi xương, loãng xương, thiếu máu và chậm phát triển chiều cao [3], [4]. Trẻ ăn thuần chay bắt buộc phải có chiến lược bổ sung vi chất liên tục và phức tạp, thậm chí được khuyến cáo không nên áp dụng trong những giai đoạn phát triển nhanh [3].

Ngược lại, chế độ ăn chay lacto-ovo cho phép trẻ sử dụng trứng và sữa. Đây là hai nguồn cung cấp dồi dào protein chất lượng cao, canxi, phốt pho, vitamin D và vitamin B12 [4]. Những dưỡng chất này đóng vai trò quyết định trong việc hình thành mô cơ bắp, nhân đôi tế bào sụn và khoáng hóa xương, giúp xương dài ra thuận lợi [4]. Trừ sắt có nguy cơ bị thiếu hụt, sữa và trứng bù đắp hầu như toàn bộ điểm yếu dinh dưỡng mà chế độ thực vật đơn thuần tạo ra [4].

Bằng chứng chiều cao và cân nặng từ các nghiên cứu

Nhiều công trình đã so sánh trực tiếp thể chất giữa nhóm trẻ ăn chay có trứng sữa và trẻ ăn thịt cá. Một nghiên cứu công bố năm 2008 tại Đài Loan đã đánh giá khẩu phần và thể trạng của 21 trẻ mầm non ăn chay (chủ yếu là lacto-ovo) so với 28 trẻ ăn tạp [1]. Kết quả cho thấy chiều cao, cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI), tỷ số cân nặng theo chiều cao (WHI) và độ dày nếp gấp da cơ tam đầu của hai nhóm hoàn toàn tương đương nhau [1]. Trẻ mầm non ăn chay vẫn có sự phát triển thể chất bình thường [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2001 tại Hồng Kông thực hiện trên 51 trẻ ăn chay lacto-ovo trong độ tuổi từ 4 đến 14 tuổi cũng đưa ra kết luận tương tự [2]. Trẻ ăn chay tiêu thụ lượng đạm bình quân đạt 1,6 g/kg cân nặng mỗi ngày, đáp ứng tốt nhu cầu khuyến nghị dinh dưỡng [2]. Thể trạng tăng trưởng của những đứa trẻ này không hề thua kém quần thể trẻ em ăn thịt cá thông thường [2]. Nhìn chung, sự phát triển trước tuổi dậy thì của trẻ ăn chay có trứng sữa ít nhất là tốt tương đương với trẻ ăn tạp [5].

Mật độ xương của trẻ có bị ảnh hưởng?

Bên cạnh chiều cao, mật độ khoáng xương (BMD) là thước đo quan trọng để đánh giá sức khỏe bộ xương lâu dài. Ở nghiên cứu năm 2001 tại Hồng Kông, các chuyên gia đã tiến hành đo mật độ khoáng xương vùng cột sống thắt lưng (L2 - L4) của 51 trẻ ăn chay lacto-ovo từ 4 đến 14 tuổi [2]. Dữ liệu ghi nhận mật độ xương của nhóm trẻ ăn chay hoàn toàn bình thường, không hề bị suy giảm so với dân số ăn thịt thông thường [2].

Mặc dù vậy, vấn đề hấp thu canxi vẫn cần được chú ý. Nghiên cứu năm 2008 ghi nhận cả nhóm trẻ ăn chay lẫn ăn tạp đều có mức tiêu thụ canxi trung bình dưới 75% nhu cầu khuyến nghị [1]. Tình trạng thiếu canxi trong khẩu phần ăn hàng ngày của cả hai nhóm đều tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu tới sức khỏe xương, đặc biệt là giai đoạn mẫu giáo đang lớn nhanh [1]. Trẻ ăn trứng sữa có lợi thế nạp canxi từ sữa, nhưng cha mẹ vẫn phải chủ động tính toán lượng dùng mỗi ngày [4], [1].

Lợi ích chuyển hóa và những giới hạn cần lưu tâm

Chế độ ăn chay lacto-ovo mang lại nhiều điểm tích cực cho sức khỏe nội tại của trẻ nhỏ. Khẩu phần của trẻ thường có hàm lượng chất béo thấp hơn (20-23%), giàu chất xơ hơn (5,8-8,7 g/ngày) và có tỷ lệ axit béo không bão hòa trên bão hòa tốt hơn (1,0-1,1) so với chế độ ăn tạp thông thường [2]. Trẻ ăn chay cũng có mức nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết thanh thấp hơn đáng kể so với trẻ ăn tạp [1]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2023 trên 72 trẻ trước tuổi dậy thì chỉ ra trẻ ăn chay lacto-ovo duy trì được cân bằng oxy hóa - chống oxy hóa trong huyết thanh rất tốt [6].

Dù vậy, chế độ này vẫn có những mặt trái nếu xây dựng thiếu cân đối. Tại nghiên cứu ở Hồng Kông, các chuyên gia ghi nhận tỷ lệ trẻ béo phì ở nhóm ăn chay khá cao, gồm 25% ở bé trai (6 trẻ) và 15% ở bé gái (4 trẻ), cùng với 3 bé trai bị tăng lipid máu [2]. Việc cắt giảm thịt đôi khi khiến trẻ ăn nhiều tinh bột, đường hoặc đồ ăn chế biến sẵn [2], [5]. Hơn nữa, mức dự trữ sắt (ferritin huyết thanh) ở trẻ ăn chay thường thấp hơn nhóm ăn thịt [1]. Nghiên cứu năm 2001 ghi nhận 2 trẻ bị thiếu sắt và 2 trẻ bị thiếu máu [2].

Hiểu lầm: Cứ ăn chay là thiếu chất hoặc ngược lại, ăn chay luôn tự nhiên tốt

Một định kiến phổ biến là cho rằng trẻ không ăn thịt chắc chắn sẽ bị suy dinh dưỡng. Thực tế cho thấy trẻ ăn chay lacto-ovo hoàn toàn có thể hấp thu đủ năng lượng (trung bình 1600 kcal/ngày) và protein cần thiết để phát triển [2]. Nồng độ vitamin B12 và folate trong máu của trẻ ăn trứng sữa vẫn duy trì trong ngưỡng bình thường [2]. Thiếu máu hay thiếu hụt vi chất cũng là nguy cơ tồn tại ở cả những đứa trẻ ăn tạp nếu ăn uống thiếu đa dạng [5].

Ngược lại, suy nghĩ "thực phẩm chay luôn mặc định tốt cho sức khỏe" cũng rất sai lầm [5]. Nguy cơ lớn nhất hiện nay là nhiều phụ huynh lạm dụng các sản phẩm chay chế biến sẵn tiện lợi vốn nghèo nàn về giá trị sinh học [5]. Một chế độ ăn chay thiếu phong phú, chứa nhiều dầu mỡ và thiếu vận động thể chất vẫn có thể dẫn đến béo phì hoặc rối loạn chuyển hóa [2], [5].

Nhóm trẻ cần thận trọng tối đa khi ăn chay

Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 2 tuổi là nhóm đối tượng có nhu cầu năng lượng, vi chất rất cao phục vụ quá trình biệt hóa não bộ và xương cốt [3], [4]. Với nhóm này, các hiệp hội nhi khoa khuyến cáo cần đo lường chiều cao, cân nặng định kỳ đều đặn suốt 2 năm đầu đời [4]. Cha mẹ không được tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt hay loại bỏ thịt cá của trẻ nhỏ mà không có hướng dẫn từ chuyên gia y tế [3], [4].

Trẻ có tiền sử nhẹ cân khi sinh, trẻ mắc các bệnh lý đường tiêu hóa làm giảm hấp thu dinh dưỡng hoặc trẻ đang bị thiếu máu cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng trước khi ăn chay [4], [7]. Các xét nghiệm kiểm tra dự trữ sắt, ferritin và nồng độ vi chất cần được tiến hành định kỳ trong các giai đoạn nhạy cảm để can thiệp kịp thời [3], [1].

Áp dụng thực đơn lacto-ovo an toàn cho trẻ

Để trẻ tăng trưởng chiều cao tối ưu với thực đơn chay có trứng sữa, cha mẹ cần thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Đảm bảo nguồn đạm và canxi: Tận dụng tối đa trứng và các chế phẩm từ sữa như sữa chua, phô mai trong các bữa chính và bữa phụ để cung cấp đủ axit amin thiết yếu cùng canxi [4].
  • Chủ động bù đắp lượng sắt: Nguồn sắt từ thực vật (sắt non-heme) khó hấp thu hơn sắt từ thịt cá [4]. Bổ sung các loại đậu, rau lá xanh đậm, đồng thời kết hợp thực phẩm giàu vitamin C trong bữa ăn để tăng tỷ lệ hấp thu chất sắt [1].
  • Hạn chế đồ chế biến sẵn: Tránh xa thực phẩm đóng hộp nhiều muối, đường, chất béo chuyển hóa; ưu tiên thực phẩm tươi sống nguyên bản [5].
  • Theo dõi định kỳ: Cân nặng và chiều cao của trẻ cần được đánh giá định kỳ theo biểu đồ tăng trưởng chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm tra công thức máu nếu thấy trẻ có dấu hiệu mệt mỏi, xanh xao [3], [4].

Chế độ ăn chay có trứng và sữa hoàn toàn có thể giúp trẻ nhỏ phát triển chiều cao, cân nặng và mật độ xương tương đương trẻ ăn tạp [1], [2]. Yếu tố quyết định không nằm ở việc bữa ăn có thịt hay không, mà phụ thuộc vào việc cha mẹ có cung cấp đủ năng lượng, vi chất và duy trì sự cân bằng dinh dưỡng hay không [4], [5].