Trẻ nhỏ uống kháng sinh có nên trộn chung vào sữa công thức?

Cho trẻ nhỏ uống thuốc luôn là cuộc chiến căng thẳng đối với các bậc phụ huynh, đặc biệt là khi bé phải sử dụng kháng sinh có vị đắng hoặc mùi khó chịu. Để tránh cảnh con quấy khóc, nôn trớ, nhiều cha mẹ thường chọn giải pháp tiện lợi là hòa tan bột thuốc hoặc siro kháng sinh trực tiếp vào bình sữa công thức cho trẻ bú.

Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng cho trẻ nhỏ. Việc trộn lẫn kháng sinh vào sữa công thức có thể làm giảm khả năng hấp thu của dược chất do tương tác với các thành phần trong sữa, đồng thời dẫn đến nguy cơ trẻ không nhận đủ liều thuốc cần thiết nếu bỏ dở cữ bú.

Vì sao không nên tùy tiện pha thuốc vào sữa?

Sữa công thức là nguồn dinh dưỡng phức tạp chứa hàm lượng lớn chất béo, protein và các khoáng chất vi lượng. Khi thuốc được đưa vào môi trường này, quá trình hòa tan và giải phóng hoạt chất có thể bị biến đổi sâu sắc. Một nghiên cứu công bố năm 2022 chỉ ra rằng sữa công thức chứa hỗn hợp các chất béo trung tính chuỗi trung bình và chuỗi dài có khả năng hòa tan một số nhóm thuốc tan trong dầu, ví dụ như praziquantel hoặc một loại kháng sinh nhóm riminophenazine ^[1]. Sự thay đổi thành phần lipid liên tục trong quá trình tiêu hóa tạo ra môi trường hòa tan động, làm thay đổi mức độ hấp thu so với khi uống với nước lọc thông thường ^[1].

Bên cạnh tương tác lipid, sự tương tác giữa các thành phần bổ sung trong sữa công thức và thuốc cũng có thể ảnh hưởng nặng nề đến sinh khả dụng. Báo cáo ca lâm sàng năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một bé gái sơ sinh mắc suy giáp bẩm sinh bị suy giảm kiểm soát hormone rõ rệt khi đổi sang dùng sữa công thức làm đặc bằng kẹo cao su đậu carob (carob-bean gum) ^[2]. Chỉ số TSH của bệnh nhi tăng vọt từ mức bình thường 2,72 microIU/mL lên 31,1 microIU/mL rồi 44,8 microIU/mL dù đã tăng liều thuốc L-thyroxine ^[2]. Sau khi ngừng loại sữa công thức này 14 ngày, nồng độ TSH đã giảm mạnh xuống còn 0,38 microIU/mL ^[2]. Trường hợp này cho thấy một số chất trong sữa công thức hoàn toàn có thể cản trở sự hấp thu dược chất qua đường tiêu hóa ^[2].

Rủi ro trẻ bú không hết bình và thiếu hụt liều điều trị

Vấn đề lớn nhất khi trộn kháng sinh vào bình sữa là lượng sữa trẻ thực tế tiêu thụ. Trẻ ốm thường chán ăn, mệt mỏi và rất dễ bỏ dở cữ bú giữa chừng. Nếu kháng sinh bị phân tán đều trong 100–150 ml sữa nhưng trẻ chỉ bú được một nửa hoặc một phần ba, phụ huynh sẽ không thể xác định chính xác lượng kháng sinh thực tế đã vào cơ thể bé.

Việc uống thiếu liều là dạng sai sót dùng thuốc đặc biệt nguy hiểm ở bệnh nhi. Một nghiên cứu năm 2010 thực hiện trên 433 trẻ sinh non tại một trung tâm y tế đại học ở Đài Loan với 3459 đơn thuốc cho thấy sai sót về liều lượng là loại lỗi phổ biến nhất ở bệnh nhi sơ sinh ^[3]. Tùy thuộc vào nguồn tài liệu tham khảo, tỷ lệ đơn thuốc kháng sinh tuân thủ đúng cả liều lượng lẫn khoảng cách dùng thuốc dao động từ 36,88% đến 87,54%, nghĩa là một tỷ lệ đáng kể đơn thuốc không tuân thủ khuyến cáo chuẩn ^[3]. Nếu phụ huynh tự ý pha thuốc vào sữa làm hụt liều, tình trạng sai lệch liều điều trị càng trở nên nghiêm trọng hơn.

Việc dùng kháng sinh dưới mức khuyến cáo không chỉ khiến bệnh nhiễm trùng dai dẳng mà còn thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc. Trong nghiên cứu đánh giá việc tuân thủ dùng kháng sinh cotrimoxazole điều trị viêm phổi ở 400 trẻ em từ 2 tháng đến 5 tuổi, các nhà khoa học nhận thấy mức độ tuân thủ liên quan mật thiết đến sự khó khăn khi cho trẻ uống thuốc theo báo cáo của người chăm sóc ^[4]. Đáng chú ý, ở nhóm người chăm sóc dùng thìa đong 5 ml, có tới 38% trường hợp cho trẻ uống thiếu liều ít nhất 30% ^[4]. Nếu phụ huynh tiếp tục pha thuốc vào cả bình sữa đầy, tỷ lệ thiếu hụt liều lượng sẽ còn lớn hơn rất nhiều khi trẻ không bú hết.

Bằng chứng khoa học về dạng bào chế và việc tuân thủ

Nghiên cứu lâm sàng năm 1995 tại Ai Cập trên 400 trẻ em mắc viêm phổi đã so sánh 4 dạng phân liều kháng sinh: siro kèm cốc đong 10 ml, siro kèm thìa đong 5 ml, viên nén và gói bột đơn liều ^[4]. Kết quả vào ngày điều trị thứ tư cho thấy, 82% trẻ dùng siro vẫn duy trì uống thuốc, cao hơn đáng kể so với mức 71% ở nhóm dùng gói bột và 55% ở nhóm dùng viên nén (p < 0,01) ^[4]. Nghiên cứu kết luận dạng siro kèm cốc đong có kích thước phù hợp đem lại xác suất tuân thủ điều trị cao nhất ^[4].

Đồng thuận với kết quả trên, một nghiên cứu năm 2022 về việc tuân thủ kháng sinh tại phòng khám ngoại trú nhi khoa cũng chỉ ra rằng việc sử dụng dạng bào chế siro có thể giúp giảm thiểu tình trạng bỏ dở liệu trình điều trị ^[5]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng việc giảm bớt số lượng thuốc hỗ trợ không cần thiết và duy trì tần suất uống kháng sinh ở mức 1 lần hoặc tối đa 2 lần mỗi ngày giúp cải thiện rõ rệt mức độ tuân thủ điều trị của bệnh nhi ^[5]. Ngược lại, các yếu tố như độ tuổi, giới tính của trẻ hay trình độ học vấn của người chăm sóc không tác động đến sự tuân thủ ^[5].

Bên cạnh đó, việc thao tác với sữa công thức không đúng quy chuẩn cũng rất phổ biến. Nghiên cứu thực hành cho trẻ ăn năm 1999 của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) trên hơn 1.000 bà mẹ cho thấy có tới 33% pha sữa bằng nước máy ấm và 48% hâm nóng bình sữa trong lò vi sóng ^[6]. Việc bảo quản sữa công thức đã pha ở nhiệt độ môi trường làm gia tăng tỷ lệ tiêu chảy ở trẻ lớn ^[6]. Điều này cho thấy nếu phụ huynh pha chung thuốc vào sữa rồi để lâu ở nhiệt độ phòng khi trẻ bú chậm, nguy cơ nhiễm khuẩn tiêu hóa từ chính bình sữa cũng tăng theo.

Hiểu lầm thường gặp khi cho trẻ dùng kháng sinh

Nhiều cha mẹ tin rằng sữa sẽ "bọc" lấy vị đắng của thuốc, giúp bé dễ uống hơn mà không làm giảm tác dụng. Đây là quan niệm sai lầm vì các ion kim loại và dưỡng chất trong sữa có thể kết tủa hoặc cản trở thuốc hấp thu qua niêm mạc ruột. Ngoài ra, trẻ có thể nhận biết được vị lạ trong sữa, dẫn đến phản ứng sợ hãi và từ chối luôn cả việc bú sữa công thức trong những cữ ăn sau đó.

Một hiểu lầm khác là có thể hòa thuốc vào sữa rồi để dành cho bé bú rải rác nhiều lần trong ngày. Nghiên cứu năm 1999 đã cảnh báo việc giữ sữa công thức ở nhiệt độ môi trường làm tăng nguy cơ tiêu chảy ^[6]. Hơn nữa, việc tiếp xúc lâu với môi trường nước và sữa có thể làm phân hủy các hoạt chất kháng sinh kém bền, khiến nồng độ thuốc suy giảm trước khi đi vào cơ thể trẻ.

Cần lưu ý thêm rằng trẻ nuôi bằng sữa công thức vốn có tần suất mắc bệnh nhiễm trùng cần dùng kháng sinh cao hơn. Nghiên cứu thuần tập năm 2019 theo dõi 40.258 trẻ sơ sinh 5 tháng tuổi đến khi 24 tháng tuổi tại Ý ghi nhận tổng cộng 60.932 đơn thuốc kháng sinh được kê ^[7]. So với trẻ bú mẹ hoàn toàn, trẻ bú mẹ kết hợp sữa công thức nhận thêm 106 đơn thuốc kháng sinh trên 1000 trẻ/năm (HR hiệu chỉnh 1,09; KTC 95% 1,05–1,12), trong khi trẻ bú sữa công thức hoàn toàn nhận thêm 138 đơn thuốc trên 1000 trẻ/năm (HR hiệu chỉnh 1,12; KTC 95% 1,08–1,16) ^[7]. Do trẻ dùng sữa công thức có nguy cơ phải điều trị kháng sinh cao hơn, cha mẹ càng cần nắm vững nguyên tắc dùng thuốc chuẩn xác.

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Trẻ sơ sinh và trẻ sinh non: Đối tượng này có chức năng gan, thận chưa hoàn thiện và độ nhạy cảm cao với liều lượng. Bất kỳ sai lệch nào về liều do bú không hết sữa đều ảnh hưởng lớn đến kết quả điều trị ^[3].
• Trẻ mắc bệnh mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc: Trẻ đang điều trị các bệnh lý phối hợp như suy giáp bẩm sinh cần tuyệt đối tránh pha thuốc cùng sữa do nguy cơ cản trở hấp thu dược chất nghiêm trọng ^[2].
• Trẻ biếng ăn hoặc đang mệt mỏi, quấy khóc: Những trẻ này có nguy cơ rất cao bỏ dở bình sữa, dẫn đến việc dùng thiếu liều kháng sinh từ 30% trở lên ^[4].

Hướng dẫn cho trẻ uống kháng sinh an toàn và đúng cách

• Không trộn thuốc vào cả bình sữa đầy: Luôn cho trẻ uống thuốc riêng biệt với cữ bú sữa công thức. Khoảng cách an toàn thông thường giữa uống kháng sinh và uống sữa là từ 1 đến 2 giờ, trừ khi có chỉ định cụ thể khác từ bác sĩ.
• Giải pháp thìa nhỏ nếu bắt buộc phải pha: Trong trường hợp bé quá khó uống siro nguyên chất và bác sĩ cho phép dùng cùng lượng nhỏ chất lỏng, cha mẹ chỉ nên hòa thuốc vào một lượng sữa cực nhỏ (khoảng 5 ml, tương đương một thìa con) và cho trẻ uống hết ngay trước khi bắt đầu cữ bú chính.
• Sử dụng dụng cụ đo lường chuẩn: Ưu tiên dùng xilanh uống thuốc hoặc cốc đong có vạch chia rõ ràng đi kèm lọ siro thuốc, tránh dùng thìa ăn thông thường vì nguy cơ đong thiếu liều lên tới 38% ^[4].
• Giữ tần suất uống tối giản: Nên trao đổi với bác sĩ để lựa chọn các loại kháng sinh có tần suất dùng 1 đến 2 lần mỗi ngày nhằm tối ưu hóa khả năng tuân thủ điều trị của gia đình ^[5].

Kháng sinh là vũ khí quan trọng để điều trị nhiễm khuẩn nhưng cần được sử dụng chính xác về liều lượng và thời gian. Tuyệt đối không tự ý hòa kháng sinh vào bình sữa công thức của trẻ nhỏ khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Phụ huynh hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên khoa để được tư vấn dạng thuốc phù hợp nhất cho lứa tuổi của con.