Trẻ vị thành niên có nên nhịn ăn theo giờ? Rủi ro tăng trưởng

Nhiều học sinh THCS, THPT hiện nay tự ý áp dụng chế độ nhịn ăn theo giờ (nhịn ăn gián đoạn) để ép cân cấp tốc theo các video xu hướng trên mạng xã hội. Thói quen bỏ bữa sáng, kéo dài khung giờ nhịn đói từ 16 đến 18 tiếng mỗi ngày đang được chia sẻ rầm rộ như một biện pháp duy trì vóc dáng thon gọn.

Tuy nhiên, câu trả lời từ giới chuyên gia y tế là: Trẻ vị thành niên tuyệt đối không nên nhịn ăn theo giờ. Biện pháp này mang lại nhiều rủi ro nghiêm trọng cho quá trình tăng trưởng thể chất, làm rối loạn nội tiết tố và hình thành các bệnh lý tâm thần nguy hiểm về ăn uống.

Cơ chế sinh học bị phá vỡ khi trẻ nhịn ăn

Giai đoạn vị thành niên là thời kỳ tăng trưởng nhanh thứ hai của đời người, chỉ sau giai đoạn nhũ nhi ^[1]. Lúc này, cơ thể diễn ra hàng loạt thay đổi mạnh mẽ về thành phần cấu trúc, chức năng chuyển hóa, điều hòa hormone, sự hoàn thiện của các cơ quan và tích lũy nguồn dự trữ dưỡng chất thiết yếu ^[1].

Nghiên cứu từ các chuyên gia Đại học Kỹ thuật Munich, Bệnh viện LMU Munich và Viện Helmholtz Munich chỉ ra rằng việc nhịn ăn ở lứa tuổi thanh thiếu niên gây cản trở sự phát triển của các tế bào beta trong tuyến tụy ^[2]. Hậu quả là quá trình tổng hợp insulin bị ảnh hưởng tiêu cực, làm gia tăng nguy cơ mắc các rối loạn chuyển hóa sau này ^[2].

Việc ức chế con đường truyền tín hiệu nội bào mTOR do thiếu hụt năng lượng sẽ chặn đứng sự tăng sinh của tế bào beta ^[2]. Song song đó, tình trạng thiếu hụt glucose làm suy giảm chức năng nhận thức, gây mất cân bằng tâm lý và can thiệp tiêu cực vào quá trình hoàn thiện hệ thần kinh cũng như tính ổn định của hệ thống hormone ^[2]. Khi nhịn ăn kéo dài, cơ thể trẻ mất đi nguồn nguyên liệu xây dựng nền tảng chuyển hóa bền vững.

Mối liên hệ mật thiết với rối loạn hành vi ăn uống

Một trong những hệ lụy nhãn tiền nhất của nhịn ăn theo giờ ở thanh thiếu niên là sự khởi phát của các rối loạn ăn uống nguy hiểm. Bỏ đói cơ thể trong nhiều giờ liên tục dễ dẫn đến tình trạng mất kiểm soát cơn thèm ăn, thúc đẩy hành vi ăn vô độ rồi sau đó lại nhịn đói để bù đắp ^[3].

Nghiên cứu về Hành vi Sức khỏe Vị thành niên Canada công bố năm 2022 khảo sát trên 2.762 thanh thiếu niên và thanh niên trẻ ^[4]. Dữ liệu cho thấy tỷ lệ thực hành nhịn ăn gián đoạn trong 12 tháng qua lên tới 47,7% ở nữ giới, 38,4% ở nam giới và 52,0% ở nhóm người chuyển giới/đa dạng giới ^[4]. Phân tích hồi quy Poisson hiệu chỉnh xác nhận việc nhịn ăn gián đoạn trong 12 tháng và 30 ngày qua liên quan đáng kể về mặt thống kê đến bệnh lý rối loạn ăn uống trên tất cả các nhóm giới tính, thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm nữ giới ^[4].

Một nghiên cứu theo dõi dọc trong 3 năm học THCS trên 564 nữ sinh cho thấy hành vi nhịn ăn và tập thể dục bù trừ xuất hiện từ sớm và có xu hướng duy trì ổn định nếu không can thiệp kịp thời ^[3]. Các yếu tố tâm lý từ lớp 5 như mức độ trầm cảm và kỳ vọng về độ gầy đã dự báo trước xu hướng hình thành hành vi nhịn đói có hại này ở cấp THCS ^[3]. Một khảo sát dọc khác trong 2 năm trên 528 học sinh trung học (tuổi trung bình 15) cũng ghi nhận nữ sinh trải qua nhiều triệu chứng rối loạn ăn uống hơn nam sinh, đi kèm các vấn đề về phát triển bản sắc cá nhân và suy giảm khả năng tự kiểm soát ^[5]. Nhịn ăn gián đoạn thực chất kích hoạt các kiểu hình ăn uống sai lệch, làm trầm trọng thêm các bệnh lý chuyển hóa và tâm thần ^[2].

Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và suy giảm mật độ xương

Để đáp ứng khối lượng tăng trưởng vượt bậc và cường độ vận động thể chất, cơ thể trẻ vị thành niên cần lượng dưỡng chất dồi dào và liên tục ^[1]. Việc giới hạn khung giờ nạp thức ăn thường dẫn đến tình trạng giảm tổng năng lượng tiêu thụ không chủ đích, làm cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất.

Một tổng quan tài liệu năm 2021 về các nguy cơ dinh dưỡng ở vận động viên lứa tuổi vị thành niên khẳng định các hành vi ăn uống hạn chế dẫn đến thiếu hụt năng lượng tổng thể, thiếu hụt các chất đa lượng và vi chất dinh dưỡng ^[1]. Trẻ dễ gặp tình trạng mất nước, mất cân bằng điện giải và thay đổi bất thường trong thành phần cơ thể ^[1].

Tình trạng thiếu dinh dưỡng kéo dài trực tiếp dẫn tới hiện tượng rối loạn chu kỳ kinh nguyệt ở trẻ em gái và suy giảm mật độ khối lượng xương nghiêm trọng ^[1]. Hầu hết các rối loạn ăn uống bắt nguồn từ tuổi vị thành niên - giai đoạn giữ vai trò quyết định để tích lũy khối lượng xương đỉnh ^[6]. Việc không nạp đủ khoáng chất và hormone suy giảm trong giai đoạn này khiến hệ xương không đạt được độ chắc khỏe tối đa, gia tăng nguy cơ loãng xương sớm và chấn thương khi trưởng thành.

Tổn thương vĩnh viễn đến chiều cao và cấu trúc não bộ

Nhiều bậc phụ huynh và thanh thiếu niên lầm tưởng rằng có thể "nhịn ăn giảm cân trước rồi bồi bổ tăng chiều cao sau". Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm.

Theo nghiên cứu y khoa năm 2023 về các rối loạn ăn uống hạn chế ở trẻ em và vị thành niên nhỏ tuổi, biến chứng do hạn chế năng lượng gây ra ở nhóm tuổi này có thể mang tính chất không thể đảo ngược ^[7]. Việc thiếu hụt dinh dưỡng ở thời điểm quan trọng của quá trình tăng trưởng tuyến tính sẽ tác động tiêu cực đến chiều cao tối đa, sự hoàn thiện xương và quá trình trưởng thành của não bộ ^[7]. Khi các đĩa sụn tiếp hợp đóng lại sau tuổi dậy thì, mọi nỗ lực bù đắp dinh dưỡng để lấy lại chiều cao đã mất đều không còn hiệu quả.

Nghiên cứu năm 2024 về chứng Rối loạn né tránh/hạn chế tiếp nhận thức ăn (ARFID) cũng cảnh báo bệnh nhân hạn chế ăn uống trước hoặc trong giai đoạn dậy thì đối mặt với nguy cơ suy giảm vĩnh viễn tiềm năng phát triển ^[8]. Việc thiếu hụt dinh dưỡng làm lệch lạc biểu đồ tăng trưởng thực tế so với tiềm năng di truyền của trẻ ^[8]. Đáng chú ý, các chuyên gia nhấn mạnh khi trẻ bị suy dinh dưỡng nặng do nhịn ăn, việc phục hồi dinh dưỡng đột ngột đòi hỏi giám sát y tế chặt chẽ để phòng ngừa hội chứng nuôi ăn lại (refeeding syndrome) đe dọa tính mạng ^[7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Dù nhịn ăn gián đoạn được truyền thông ca tụng với nhiều lợi ích ở người trưởng thành thừa cân, các bằng chứng này không thể suy diễn áp dụng cho thanh thiếu niên [1, 5]. Đa số các thử nghiệm can thiệp nhịn ăn trước đây được tiến hành trên nhóm người lớn, trong khi cơ thể đang lớn của trẻ em có nhu cầu năng lượng và chuyển hóa hoàn toàn khác biệt [3, 5].

Các bằng chứng hiện có trên nhóm vị thành niên chủ yếu là nghiên cứu dịch tễ quan sát, nghiên cứu hồi cứu hoặc mô hình sinh học về chuyển hóa tế bào [1, 2, 4]. Do các rào cản về mặt đạo đức y học, giới khoa học không thể tiến hành thử nghiệm bắt ép trẻ vị thành niên nhịn đói kéo dài để đo lường mức độ tổn thương. Do đó, các cảnh báo hiện tại về tổn thương tế bào beta, suy giảm nhận thức hay ức chế xương dựa trên cơ chế sinh học vững chắc và các quan sát lâm sàng thực tế, đòi hỏi phụ huynh phải hết sức cảnh giác [1, 5].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Trẻ vị thành niên đang trong giai đoạn phát triển nhảy vọt (bứt phá chiều cao và hoàn thiện sinh lý dậy thì) [3, 5].
• Trẻ em gái và nữ thanh thiếu niên: Đây là nhóm có tỷ lệ thực hành nhịn ăn gián đoạn cao (47,7%) và có mối liên hệ nhất quán nhất với các bệnh lý rối loạn ăn uống, trầm cảm và suy giảm mật độ xương [2, 3, 8].
• Trẻ em tham gia hoạt động thể thao, vận động viên học sinh: Cơ thể nhóm này phải đáp ứng song song hai áp lực lớn là nhu cầu tăng trưởng thể chất và khối lượng tập luyện dày đặc, nguy cơ kiệt quệ năng lượng và rối loạn kinh nguyệt đặc biệt cao ^[1].
• Trẻ có dấu hiệu tự ti ngoại hình, kỳ vọng quá mức về độ gầy, hoặc có tiền sử lo âu, trầm cảm từ những năm cuối tiểu học [4, 8].
• Trẻ có các biểu hiện rối loạn ăn uống hạn chế, biếng ăn hoặc chậm tăng trưởng [5, 7].

Lời khuyên thiết lập lối sống lành mạnh cho tuổi dậy thì

Thay vì áp dụng các chế độ ăn cắt giảm thời gian ăn uống cực đoan, việc chăm sóc sức khỏe cho trẻ vị thành niên cần tập trung vào chất lượng bữa ăn và tính bền vững của lối sống:

• Duy trì nhịp sinh học ổn định: Không bỏ bữa, đặc biệt là bữa sáng. Phân bổ năng lượng đều đặn qua 3 bữa chính và các bữa phụ lành mạnh để giữ ổn định nồng độ đường huyết và insulin ^[2].
• Đảm bảo dinh dưỡng cân bằng: Chú trọng các nhóm thực phẩm giàu canxi, vitamin D, kẽm, sắt và protein chất lượng cao để hỗ trợ phát triển chiều cao, hoàn thiện khối cơ và xương đỉnh [3, 5, 6].
• Tạo thói quen ăn uống lành mạnh: Gia đình cần định hướng trẻ xây dựng mối quan hệ tích cực với thức ăn, xem thực phẩm là nguồn năng lượng nuôi dưỡng cơ thể thay vì công cụ để trừng phạt hoặc kiểm soát cân nặng [2, 3].
• Thận trọng khi trẻ thừa cân: Nếu trẻ thực sự có vấn đề về thừa cân hoặc béo phì, gia đình không tự ý cho con nhịn ăn theo các trào lưu trên mạng xã hội ^[2]. Cần đưa trẻ đến khám tại các chuyên khoa dinh dưỡng hoặc bác sĩ nhi khoa để được thiết lập biểu đồ tăng trưởng cá nhân hóa và có phác đồ can thiệp an toàn [5, 7].

Tuổi vị thành niên là giai đoạn "vàng" duy nhất trong đời để hoàn thiện tầm vóc và thể lực cho cả tương lai. Nhịn ăn gián đoạn không phải là giải pháp khoa học cho lứa tuổi học đường, mà là con đường ngắn dẫn đến thiếu hụt dưỡng chất, rối loạn tâm lý và đánh mất chiều cao tiềm năng vĩnh viễn. Việc khôi phục cân nặng chuẩn và nuôi dưỡng cơ thể đầy đủ cần được ưu tiên hàng đầu để bảo vệ tương lai lâu dài của trẻ.