5 nhóm người cần cẩn thận trước khi theo chế độ Địa Trung Hải

Chế độ ăn Địa Trung Hải từ lâu được ca ngợi là chuẩn mực ăn uống lành mạnh nhờ tập trung vào rau củ quả, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, dầu ô liu và các loại hạt hạch. Nhiều người tin rằng việc chuyển sang lối sống này có thể phòng ngừa bách bệnh và áp dụng được cho bất kỳ ai.

Tuy nhiên, chế độ ăn này không phải công thức vạn năng cho mọi tình trạng sức khỏe. Dù đem lại nhiều giá trị phòng ngừa, một số nhóm người có bệnh lý nền—đặc biệt là bệnh thận mạn tính hoặc các vấn đề rối loạn chuyển hóa phức tạp—cần hết sức thận trọng và phải cá nhân hóa thực đơn thay vì áp dụng nguyên bản.

Bệnh thận mạn: Lợi ích phòng ngừa khác với điều trị

Nhiều bằng chứng dịch tễ xác nhận chế độ ăn Địa Trung Hải giúp bảo vệ chức năng thận ở người khỏe mạnh. Một đánh giá tổng quan năm 2019 ghi nhận các mô hình ăn uống lành mạnh, bao gồm chế độ Địa Trung Hải và DASH, có liên quan đến việc giảm nguy cơ gặp các biến cố thận bất lợi ở cộng đồng ^[1].

Tuy vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng lợi ích phòng bệnh không đồng nghĩa với khả năng bảo vệ khi thận đã suy yếu. Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng mặc dù chế độ Địa Trung Hải có thể cải thiện hoặc ngăn ngừa nhiều bệnh mạn tính và giảm tử vong do tim mạch ở dân số chung, nhưng hiện chưa có bằng chứng cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải nguyên bản giúp bảo vệ thận ở người đã mắc bệnh thận mạn (CKD) ^[2]. Bệnh thận mạn tính chiếm khoảng 10% dân số chung và đang có xu hướng gia tăng do béo phì, đái tháo đường và tăng huyết áp ^[2].

Nguyên nhân nằm ở thành phần dinh dưỡng. Thực đơn Địa Trung Hải truyền thống chứa hàm lượng cao các loại hạt, đậu và ngũ cốc nguyên hạt—những thực phẩm rất giàu phốt pho và kali, đồng thời cung cấp lượng đạm thực vật lớn. Với quả thận bị suy giảm chức năng lọc, lượng khoáng chất và đạm dư thừa này có thể tạo gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng.

Cơ chế tác động và giải pháp điều chỉnh: Thực đơn MedRen

Để giải quyết mâu thuẫn này, các nhà nghiên cứu đã phát triển chế độ ăn Địa Trung Hải hiệu chỉnh dành riêng cho người bệnh thận (MedRen). Nghiên cứu năm 2023 nhấn mạnh chế độ MedRen được thiết kế nhằm cắt giảm định lượng nhu cầu khuyến nghị (RDA) đối với đạm, muối và phốt pho ^[2]. Cụ thể, thực đơn này cung cấp 0,8 g đạm/kg thể trọng, 6 g muối và dưới 800 mg phốt pho mỗi ngày ^[2].

Thực đơn ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc thực vật giàu kiềm, chất xơ và axit béo chưa bão hòa hơn thực phẩm động vật ^[2]. Các nhà khoa học đánh giá mô hình MedRen có thể triển khai dễ dàng ở các giai đoạn bệnh thận mạn nhẹ đến trung bình, giúp người bệnh tuân thủ tốt và đạt cân bằng chuyển hóa, đồng thời khuyến nghị đây nên là bước can thiệp dinh dưỡng ban đầu cho bệnh thận mạn giai đoạn 3 ^[2].

Bên cạnh đó, việc kiểm soát đạm cũng phát huy hiệu quả ở nhóm bệnh nhân phức tạp. Một nghiên cứu năm 2022 khảo sát tác động của chế độ ăn dạng Địa Trung Hải kiểm soát đạm (MCPD) trên 82 bệnh nhân suy thận giai đoạn 3-4, chia thành nhóm 31 người không ung thư và 51 người mắc ung thư ^[3]. Kết quả cho thấy chế độ MCPD mang lại cải thiện tích cực cho tất cả các chỉ số nghiên cứu, nâng cao chất lượng cuộc sống mà không gây suy dinh dưỡng hay tổn thương thận cấp (AKI) ^[3].

Bằng chứng bảo vệ thận ở người cao tuổi và dự phòng sớm

Đối với người chưa suy giảm chức năng thận nặng, việc áp dụng lối sống Địa Trung Hải cho thấy hiệu quả dự phòng rõ nét. Một nghiên cứu theo dõi 6 năm tại Tehran trên 1.212 người trưởng thành (30-71 tuổi, 51% nam giới) cho thấy tỷ lệ mắc bệnh thận mạn là 19% ^[4]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm tuân thủ chế độ Địa Trung Hải cao nhất có nguy cơ mắc bệnh thận mạn thấp hơn 51% so với nhóm thấp nhất (OR = 0,49; KTC 95%: 0,30-0,82) ^[4]. Ngay cả khi hiệu chỉnh thêm tốc độ lọc cầu thận (eGFR) ban đầu, tỷ lệ này vẫn giảm 47% (OR = 0,53; KTC 95%: 0,31-0,91) ^[4].

Tương tự, nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Tây Ban Nha trên 975 người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) theo dõi từ 2008-2010 đến 2015 đã ghi nhận 104 trường hợp suy giảm chức năng thận (eGFR giảm từ 1 mL/phút/1,73 m² mỗi năm trở lên) ^[5]. So với nhóm tuân thủ thấp theo thang điểm MEDAS, người tuân thủ cao có nguy cơ suy giảm chức năng thận thấp hơn đáng kể (OR = 0,52; KTC 95%: 0,29-0,95) ^[5].

Dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu đánh giá vai trò phòng ngừa trên người chưa suy thận nặng. Điều này tái khẳng định chế độ ăn nguyên bản chỉ an toàn khi thận còn làm việc bình thường.

Nhóm bệnh tim mạch kèm đái tháo đường và béo phì

Những người có tiền sử bệnh tim mạch kèm theo rối loạn chuyển hóa phức tạp như đái tháo đường týp 2 và béo phì cần có chiến lược tiếp cận phù hợp. Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên CORDIOPREV trên 1.002 bệnh nhân bệnh tim vành đã so sánh chế độ ăn Địa Trung Hải (35% chất béo, 22% MUFA, dưới 50% carbohydrate) với chế độ ăn ít béo (28% chất béo, 12% MUFA, trên 55% carbohydrate) sau 5 năm theo dõi ^[6].

Nghiên cứu ghi nhận chức năng thận (eGFR) đều giảm theo thời gian ở cả hai nhóm can thiệp, nhưng chế độ Địa Trung Hải giúp làm chậm mức suy giảm eGFR tốt hơn chế độ ít béo ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 (p = 0,040) và trên toàn bộ quần thể (p = 0,033), trong khi không có sự khác biệt ở nhóm không mắc đái tháo đường ^[6].

Phân tích chuyên sâu hơn công bố năm 2024 từ thử nghiệm CORDIOPREV trên 1.002 bệnh nhân (eGFR ban đầu từ 30 mL/phút/1,73 m² trở lên) cho thấy bệnh nhân vừa béo phì vừa mắc đái tháo đường có mức lọc cầu thận ban đầu thấp nhất và tỷ lệ albumin/creatinine niệu (uACR) cao nhất ^[7]. Ở nhóm đối tượng có nhiều biến chứng chuyển hóa này, chế độ Địa Trung Hải làm giảm tốc độ suy giảm eGFR (p = 0,014) và giảm uACR (p = 0,024) vượt trội so với chế độ ăn ít béo ^[7]. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả này, tỷ lệ các nhóm chất (chất béo bão hòa, carbohydrate) phải được tính toán nghiêm ngặt theo phác đồ nghiên cứu chứ không thể ăn tự do.

Năm nhóm người cần thận trọng khi áp dụng

Dựa trên các dữ liệu khoa học, việc áp dụng chế độ Địa Trung Hải không có sự điều chỉnh chuyên biệt có thể gây bất lợi cho 5 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, người mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn 3 trở lên: Chế độ ăn Địa Trung Hải nguyên bản chứa lượng phốt pho và protein chưa được kiểm soát, thiếu bằng chứng bảo vệ thận nếu không giảm định lượng đạm xuống 0,8 g/kg thể trọng và phốt pho dưới 800 mg/ngày ^[2].

Thứ hai, bệnh nhân ung thư có kèm suy thận: Nhóm này đối mặt nguy cơ kép giữa suy dinh dưỡng do ung thư và tổn thương thận; việc nạp đạm cần được kiểm soát theo mô hình MCPD để tránh làm xấu đi chức năng thận mà vẫn ngăn ngừa suy mòn cơ bắp ^[3].

Thứ ba, người có tiền sử dị ứng hạt hạch hoặc hải sản: Thực đơn Địa Trung Hải dựa nhiều vào cá, hạt óc chó, hạnh nhân và dầu thực vật; nhóm cơ địa dị ứng nếu tùy tiện áp dụng mà không tìm giải pháp thay thế sẽ đối mặt nguy cơ sốc phản vệ hoặc viêm dị ứng cấp tính.

Thứ tư, người rối loạn chuyển hóa mỡ máu và tim mạch có bệnh nền đái tháo đường, béo phì: Mặc dù chế độ Địa Trung Hải giàu MUFA có lợi cho việc kiểm soát eGFR và uACR, tỷ lệ chất béo chiếm tới 35% khẩu phần [7, 8]. Nếu tiêu thụ sai loại chất béo hoặc ăn quá mức năng lượng, nguy cơ rối loạn lipid máu và tăng cân sẽ gia tăng.

Thứ năm, người suy giảm chức năng thận chưa phụ thuộc lọc máu nhưng có nhiều bệnh lý chuyển hóa kèm theo: Khảo sát trên 99 người bệnh thận mạn giai đoạn 3-5 không lọc máu (tuổi trung bình 73,2) cho thấy mức độ tuân thủ lối sống Địa Trung Hải nhìn chung ở mức trung bình đến thấp (điểm MEDLIFE trung bình 11,33) ^[8]. Nghiên cứu này ghi nhận việc ăn vặt quá hai lần mỗi tuần liên quan đến tăng HbA1c (r = 0,29) và LDL-cholesterol (r = 0,41) ^[8]. Điều này cho thấy nếu không kiểm soát việc ăn vặt và hàm lượng đường, các chỉ số chuyển hóa tim mạch ở bệnh nhân thận sẽ xấu đi.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong thực tế

Để khai thác tối đa lợi ích mà không gây hại cho sức khỏe, người có bệnh nền cần nắm rõ các nguyên tắc điều chỉnh.

Thực hiện cắt giảm muối và đường trong sinh hoạt: Hạn chế đồ uống có đường giúp kiểm soát huyết áp tâm trương tốt hơn, trong khi ăn uống điều độ giúp ổn định đường huyết lúc đói ^[8]. Nên duy trì lượng muối tiêu thụ ở mức 6 g mỗi ngày nếu đang theo dõi các vấn đề về thận ^[2].

Điều chỉnh tỷ lệ đạm và khoáng chất: Nếu được chẩn đoán suy giảm chức năng lọc cầu thận, cần giảm lượng tiêu thụ thịt đỏ, ưu tiên đạm thực vật nhưng phải kiểm soát không vượt quá 0,8 g/kg cân nặng mỗi ngày, đồng thời hạn chế các nguồn nạp phốt pho vượt quá 800 mg mỗi ngày ^[2].

Tham vấn chuyên gia dinh dưỡng: Mọi điều chỉnh chế độ ăn khi đã có tiền sử bệnh thận mạn, tim mạch kết hợp đái tháo đường hoặc ung thư cần có sự đồng hành của bác sĩ điều trị để xét nghiệm định kỳ eGFR, creatinin huyết thanh và uACR [7, 8].

Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe cộng đồng nhưng cần được hiểu đúng và áp dụng linh hoạt. Việc lắng nghe cơ thể, hiểu rõ bệnh nền và điều chỉnh khẩu phần phù hợp với chức năng chuyển hóa là chìa khóa giúp bảo vệ sức khỏe an toàn, bền vững.