Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con bị ngứa ngáy, da nổi mẩn đỏ tái đi tái lại thường mang tâm lý lo lắng tột cùng. Nghe theo các hội nhóm mạng xã hội hoặc phương pháp thực dưỡng truyền tai, không ít cha mẹ vội vàng cắt bỏ toàn bộ thịt, cá, trứng, sữa khỏi khẩu phần của trẻ với hy vọng "thanh lọc" cơ thể để khỏi bệnh.
Tuy nhiên, việc tự ý kiêng khem đạm động vật mù quáng khi chưa có chỉ định y khoa không những không giúp chữa dứt điểm viêm da cơ địa mà còn đẩy trẻ vào nguy cơ suy dinh dưỡng nghiêm trọng. Dị ứng thức ăn và viêm da cơ địa có mối liên hệ nhất định nhưng chế độ ăn loại trừ chỉ phát huy hiệu quả ở một nhóm đối tượng cụ thể và phải có chẩn đoán xác định.
Bản chất của viêm da cơ địa và vai trò của thực phẩm
Viêm da cơ địa là một bệnh lý da viêm mạn tính hoặc tái phát mạn tính đặc trưng bởi các nốt sẩn ngứa ngáy, trầy xước, dày sừng do gãi nhiều và thường phân bố ở các vùng nếp gấp [1]. Bệnh lý này thường đi kèm với các tình trạng dị ứng cơ địa khác như hen phế quản hoặc viêm mũi dị ứng ở bản thân người bệnh hoặc các thành viên trong gia đình [1].
Nhiều yếu tố làm nặng bệnh và các tác nhân căn nguyên tiềm ẩn đã được xác định đối với bệnh viêm da cơ địa [1]. Dị ứng thức ăn đóng một vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của bệnh lý viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ [2]. Dưới góc độ định tính, khẩu phần ăn có thể được điều chỉnh nhằm loại bỏ những thực phẩm được cho là hoặc đã được chứng minh là có vai trò gây bệnh [1].
Tuy vậy, dị ứng thức ăn không phải là nguyên nhân duy nhất gây nên tình trạng bùng phát tổn thương da. Viêm da cơ địa chủ yếu bắt nguồn từ sự rối loạn hàng rào bảo vệ da kết hợp với phản ứng miễn dịch quá mẫn đối với nhiều tác nhân môi trường khác nhau. Nếu cha mẹ chỉ tập trung đổ lỗi cho đạm động vật và cắt bỏ nguồn dinh dưỡng thiết yếu này, gốc rễ của sự suy giảm hàng rào da vẫn không được khắc phục.
Những phát hiện từ các nghiên cứu loại trừ sữa và trứng kinh điển
Mối liên hệ giữa chế độ ăn loại bỏ thực phẩm dị ứng và mức độ nghiêm trọng của viêm da đã được y học nghiên cứu từ nhiều thập kỷ trước. Việc loại trừ trứng và sữa khỏi chế độ ăn của trẻ trong vài tháng đầu đời đã được chứng minh là làm giảm đáng kể mức độ nghiêm trọng của bệnh chàm ở trẻ em trong độ tuổi từ 2 đến 8 tuổi [2].
Một nghiên cứu năm 1982 đã tiến hành đánh giá hiệu quả của việc kiêng sữa hoặc trứng trên 59 trẻ em bị viêm da cơ địa nặng [2]. Các nhà nghiên cứu khai thác bệnh sử chi tiết của cá nhân và gia đình, xác định nồng độ kháng thể IgE toàn phần, IgE đặc hiệu và làm xét nghiệm trong da [2]. Sau đó, tất cả các dị nguyên nghi ngờ liên quan đến căn nguyên viêm da cơ địa đều bị loại bỏ khỏi chế độ ăn [2]. Kết quả cho thấy có 80% trường hợp ghi nhận cải thiện lâm sàng sau khi can thiệp chế độ ăn loại trừ [2].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra nhóm trẻ nhỏ tuổi đáp ứng tốt nhất với việc kiêng khem, trong khi mức độ nghiêm trọng ban đầu của bệnh chàm không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng này [2]. Đáng chú ý, không có mối liên quan nào giữa tiền sử dị ứng của gia đình với mức độ đáp ứng ăn kiêng [2]. Đồng thời, nồng độ IgE toàn phần và IgE đặc hiệu cũng không cho thấy sự khác biệt đáng kể khi so sánh giữa các nhóm có đáp ứng điều trị [2].
Bên cạnh đó, việc kết hợp điều trị dinh dưỡng với các can thiệp khác cũng được ghi nhận. Một nghiên cứu năm 1994 đã theo dõi 18 bệnh nhân viêm da cơ địa được áp dụng chế độ ăn loại trừ không có sữa bò và trứng, đồng thời phối hợp thuốc điều trị gồm ketotifen và sodium cromoglycate trong vòng hai tháng [3]. Sự kết hợp giữa chế độ ăn và dùng thuốc đã mang lại kết quả giảm mạnh các triệu chứng lâm sàng ở trẻ [3].
Chế độ ăn loại trừ: Không phải lúc nào cũng dễ dàng và hiệu quả dài hạn
Dù mang lại tín hiệu tích cực trong một số can thiệp ngắn hạn, việc duy trì một chế độ ăn kiêng ngặt nghèo trong đời sống thực tế thường gặp rất nhiều trở ngại. Một nghiên cứu năm 1983 đã đặt 29 trẻ em bị viêm da cơ địa mạn tính vào một quy trình thử nghiệm chế độ ăn loại trừ [4]. Trẻ duy trì chế độ ăn bình thường trong 2 tuần, tiếp theo là 2 tuần ăn kiêng loại trừ, sau đó các loại thực phẩm được giới thiệu lại với tốc độ một món mới sau mỗi 2 ngày nhằm tìm ra thực phẩm kích hoạt cơn chàm [4].
Kết quả thử nghiệm cho thấy có tới 16 trẻ (chiếm 55%) đã thất bại và không thể hoàn thành chế độ ăn loại trừ [4]. Trong số 16 trẻ bỏ cuộc, 8 trẻ cảm thấy chế độ ăn quá nghiêm ngặt và 8 trẻ không quay lại tái khám [4]. Chỉ có 13 trẻ (tương đương 45%) hoàn thành trọn vẹn quy trình [4].
Trong số 13 trẻ hoàn thành, đánh giá của phụ huynh ghi nhận 7 trẻ có cải thiện về tình trạng mất ngủ, ngứa ngáy và diện tích chàm [4]. Tuy nhiên, dưới đánh giá chuyên môn của bác sĩ da liễu, chỉ có 5 trẻ thực sự ghi nhận cải thiện lâm sàng [4]. Đáng lưu ý hơn cả, chỉ có duy nhất 2 trẻ xác định được chính xác loại thực phẩm kích hoạt đợt bùng phát chàm của mình [4]. Các tác giả rút ra kết luận rằng việc can thiệp chế độ ăn ở những trẻ lớn tuổi bị viêm da cơ địa mạn tính chỉ mang lại lợi ích điều trị lâu dài rất hạn chế [4].
Phản ứng với nhiều loại thực phẩm và khác biệt theo lứa tuổi
Cơ địa dị ứng ở trẻ nhỏ thường có diễn biến phức tạp chứ không đơn thuần chỉ phản ứng với một loại thức ăn riêng lẻ. Một nghiên cứu năm 1995 thực hiện trên 140 trẻ em đã phân tích vai trò của phản ứng quá mẫn thực phẩm trong cơ chế bệnh sinh của viêm da cơ địa thông qua các xét nghiệm lẩy da và đo nồng độ IgE đặc hiệu [5].
Dựa trên các thử nghiệm loại trừ và thử thách thức ăn, nghiên cứu ghi nhận phản ứng bệnh lý chỉ với một loại thực phẩm đơn lẻ (sữa bò) chỉ xuất hiện ở 10% trẻ em, trong khi có tới 90% trẻ phản ứng với nhiều loại thực phẩm khác nhau [5]. Kết quả điều trị khẳng định chế độ ăn loại trừ đạt thành công cao nhất ở nhóm trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 3 tuổi [5]. Ở những trẻ lớn hơn mắc viêm da cơ địa, chế độ ăn loại trừ không thể đứng đơn độc mà cần phải được kết hợp với các thuốc kháng histamin cùng các biện pháp điều trị da tại chỗ [5].
Để đánh giá mức độ giảm nhẹ triệu chứng khi loại bỏ các dị nguyên phổ biến, một thử nghiệm can thiệp mở năm 2009 đã tiến hành trên 100 trẻ em mắc viêm da cơ địa [1]. Các bệnh nhân được chọn không mắc bệnh lý toàn thân và không sử dụng corticosteroid đường toàn thân [1]. Trẻ được hướng dẫn tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn kiêng trong vòng 3 tuần, loại bỏ hoàn toàn sữa và các chế phẩm từ sữa, tất cả các loại hạt cùng thực phẩm chứa hạt, trứng và thực phẩm chứa trứng, cá biển, tôm, cà tím và đậu nành [1].
Nhằm đảm bảo cung cấp đầy đủ dinh dưỡng cho trẻ phát triển mà không làm trẻ kiệt sức, nghiên cứu đã cho phép trẻ được ăn thoải mái các thực phẩm thay thế bao gồm đậu đỗ (dal) và các sản phẩm từ đậu đỗ, cá rohu, thịt gà cùng các loại trái cây [1]. Sau 3 tuần can thiệp, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê về điểm số mức độ nghiêm trọng của bệnh [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng chế độ ăn loại trừ đã giúp làm thuyên giảm các dấu hiệu và triệu chứng bệnh ở một phân nhóm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị viêm da cơ địa [1].
Chế độ ăn kiêng cực đoan và xu hướng tự thuyên giảm tự nhiên
Nhiều bậc cha mẹ vì nóng lòng đã áp dụng các biện pháp ăn kiêng vô cùng khắt khe, cắt bỏ gần như toàn bộ nguồn đạm chỉ cho trẻ ăn cháo trắng hoặc rau củ theo lối thực dưỡng tiêu cực. Một nghiên cứu năm 1992 đã theo dõi 63 trẻ em bị viêm da cơ địa nặng được điều trị bằng chế độ ăn cực đoan loại bỏ tất cả chỉ giữ lại 6 loại thực phẩm trong thời gian 6 tuần [6].
Trong nhóm can thiệp này, có 9 trẻ (14%) đã bỏ dở chế độ ăn, 21 trẻ (33%) hoàn thành thời gian kiêng khem nhưng không thu được bất kỳ lợi ích nào, và 33 trẻ (52%) ghi nhận lợi ích đáng kể [6]. Tuy nhiên, một phát hiện bất ngờ là kết quả đánh giá sau 12 tháng hoàn toàn như nhau ở cả ba nhóm, bất kể trẻ có đáp ứng ban đầu với chế độ ăn hay không, bởi vì bệnh viêm da có xu hướng cải thiện rõ rệt theo thời gian ở toàn bộ các nhóm [6].
Cũng trong nghiên cứu này, 37 trẻ em bị viêm da cơ địa đặc biệt nặng đã được điều trị bằng phác đồ tránh dị nguyên phối hợp bao gồm nằm viện, nuôi dưỡng hoàn toàn bằng sữa công thức acid amin (công thức nguyên tố) trong thời gian trung bình 30 ngày, cùng với các biện pháp giảm thiểu tiếp xúc với thú cưng và mạt bụi nhà tại gia đình [6]. Sau theo dõi, có 10 trẻ (27%) không đáp ứng với phác đồ hoặc tái phát bệnh trong vòng 12 tháng, trong khi 27 trẻ (73%) duy trì được sự cải thiện bền vững [6]. Nghiên cứu chỉ ra chế độ ăn vài món hạn chế hoặc phác đồ tránh dị nguyên nghiêm ngặt có thể liên quan đến việc cải thiện chàm cơ địa khi các biện pháp điều trị quy ước đã thất bại [6].
Cảnh báo tình trạng kiêng khem sữa quá mức và không cần thiết
Thực tế lâm sàng hiện nay cho thấy nhiều trẻ bị bắt kiêng đạm động vật mà không có căn cứ xác đáng, dẫn tới nhiều hệ lụy cho sức khỏe. Một tổng quan năm 2004 trên cơ sở dữ liệu PubMed thu thập các nghiên cứu đến tháng 10 năm 2003 đã chỉ ra có 14 nghiên cứu tiến cứu đáp ứng tiêu chí đánh giá [7]. Sự đa dạng về thiết kế thử nghiệm, tiêu chuẩn chẩn đoán, loại can thiệp dinh dưỡng và thời gian quan sát đã ngăn cản việc thực hiện phân tích gộp [7].
Mặc dù việc loại trừ thực phẩm dị ứng được khẳng định có hiệu quả ở 13 trên 14 nghiên cứu, biện pháp này hữu ích nhất ở nhóm trẻ nhũ nhi, các bệnh nhân có nồng độ kháng thể IgE tăng cao và/hoặc nhạy cảm với nhiều loại thực phẩm, và đặc biệt là những người đã được chẩn đoán xác định dị ứng thức ăn [7]. Can thiệp dinh dưỡng dưới hình thức chế độ ăn loại trừ chỉ có hiệu quả đối với trẻ em mắc hội chứng chàm/viêm da cơ địa khi việc chẩn đoán xác định dị ứng thức ăn đã được thiết lập cụ thể [7]. Vì vậy, việc đánh giá chẩn đoán dị ứng thức ăn nên được thực hiện ở tất cả trẻ em bị chàm, đặc biệt là nhóm trẻ nhỏ và những trường hợp mắc bệnh thể nặng [7].
Sự lạm dụng chế độ kiêng khem được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu năm 2007 tiến hành trên 206 trẻ em bị viêm da cơ địa có độ tuổi trung bình 45,8 tháng (từ 4 đến 68 tháng tuổi) [8]. Tất cả trẻ đều trải qua các xét nghiệm RAST tìm kháng thể với casein, alpha-lactalbumin, beta-lactoglobulin, xét nghiệm lẩy da, xét nghiệm áp da và thử nghiệm kích thích đường miệng, sau đó được theo dõi ở các mốc 1, 3, 6 và 12 tháng [8]. Sau khi loại trừ 20 bệnh nhân, phân tích trên 186 trẻ còn lại cho thấy có 45 trẻ (chiếm 24,2%) đang áp dụng chế độ kiêng sữa bò và 141 trẻ duy trì chế độ ăn bình thường [8].
Thực tế kiểm tra cho thấy chỉ có đúng 4 bệnh nhân trong nhóm kiêng sữa (tương đương 8,9% nhóm này, và chỉ chiếm 2,2% tổng số 186 trẻ) là thực sự bị dị ứng sữa bò [8]. Ở những trẻ còn lại không bị dị ứng, việc cho trẻ uống sữa trở lại không hề làm bệnh viêm da cơ địa nặng thêm trong suốt quá trình theo dõi [8]. Không có đứa trẻ nào trong nhóm ăn bình thường bị dị ứng sữa [8]. Tỷ lệ dị ứng sữa bò thực tế ở những bệnh nhân đang áp dụng chế độ kiêng sữa chỉ là 4%, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ 24,2% số bệnh nhân bị chỉ định hoặc tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng này, qua đó khẳng định biện pháp kiêng sữa đang bị áp dụng một cách quá mức [8].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận khoa học cho phụ huynh
Cha mẹ tuyệt đối không nên tự ý loại bỏ hoàn toàn đạm động vật như thịt gia cầm, thịt gia súc, cá, trứng hoặc sữa của con chỉ vì thấy da trẻ xuất hiện mụn nước hay ngứa ngáy. Đạm động vật cung cấp các acid amin thiết yếu quyết định sự phát triển chiều cao, cân nặng, chức năng cơ quan và quá trình tái tạo mô da non nấy của trẻ nhỏ.
Việc cắt bỏ thực phẩm dị ứng chỉ nên xem xét ở trẻ nhũ nhi, trẻ dưới 3 tuổi hoặc những bệnh nhân có tổn thương da nặng sau khi đã trải qua quy trình đánh giá lâm sàng bài bản [7], [5]. Các xét nghiệm chuyên khoa như định lượng IgE đặc hiệu, xét nghiệm lẩy da và đặc biệt là thử nghiệm kích thích đường miệng cần được bác sĩ chuyên khoa thực hiện để khẳng định chắc chắn trẻ có dị ứng với dị nguyên đó hay không [7], [8]. Nếu trẻ thực sự dị ứng với sữa bò hoặc trứng, gia đình cần bổ sung nguồn đạm thay thế tương đương từ thịt gia cầm như thịt gà, các loại cá phù hợp như cá rohu, hoặc các nguồn đạm thực vật từ đậu đỗ để đảm bảo tổng thể dinh dưỡng [1].
Viêm da cơ địa là một hành trình điều trị mạn tính cần sự kiên trì và phối hợp toàn diện giữa chăm sóc hàng rào bảo vệ da, dưỡng ẩm thường xuyên, dùng thuốc bôi kiểm soát viêm khi có chỉ định cùng chế độ dinh dưỡng đầy đủ [5]. Thay vì áp đặt các phương pháp ăn kiêng cực đoan thiếu cơ sở khoa học khiến trẻ suy kiệt, cha mẹ hãy đưa con đến cơ sở y tế chuyên khoa dị ứng và da liễu để được thăm khám, xác định chính xác nguyên nhân và xây dựng thực đơn khoa học nhất cho sự phát triển của trẻ.
