Tự hái lá dâu tằm tàu phơi khô nấu nước có nguy cơ ngộ độc thuốc trừ sâu?

Nhiều người dân có thói quen tiện tay hái lá dâu tằm mọc hoang ven đường, bờ kênh hoặc quanh khu dân cư đem về phơi khô nấu nước uống giải nhiệt. Không ít người tin rằng cây cỏ tự nhiên ngoài bờ bụi là nguồn dược liệu sạch, không lo bị phun thuốc bảo vệ thực vật như rau mua ở chợ. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái lá dâu dại nấu nước tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe lâu dài.

Câu trả lời trực tiếp cho băn khoăn này là việc tự hái lá dâu mọc hoang phơi khô nấu nước tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Mối nguy không chỉ đến từ dư lượng thuốc trừ sâu trôi nổi trong môi trường sống mà nguy hiểm hơn còn là sự tích tụ âm thầm của các kim loại nặng độc hại từ khói bụi giao thông và đất đai ô nhiễm.

Thói quen hái lá dâu tằm và nguy cơ tiềm ẩn từ môi trường hoang dã

Lá dâu tằm (tên khoa học là Morus alba) từ lâu đã được xem là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền với công dụng thanh nhiệt, sáng mắt và hỗ trợ điều hòa đường huyết. Khi thấy những cây dâu dại mọc xanh tốt ven đường giao thông, gần mương nước thải hay khu đất trống, nhiều gia đình thường hái về rửa qua rồi phơi khô tích trữ để dùng dần.

Đa số người hái thường chỉ lo ngại người khác phun thuốc trừ sâu diệt cỏ lên cây dâu. Nếu thấy lá không có mùi hóa chất lạ và sâu bọ vẫn bám, họ thường yên tâm cho rằng lá cây hoàn toàn sạch sẽ. Đây là cách đánh giá dựa trên cảm quan hết sức sai lầm vì môi trường sống xung quanh chứa rất nhiều nguồn ô nhiễm vô hình.

Khác với cây trồng theo quy trình nông nghiệp sạch, cây mọc hoang tại các bãi đất trống, ven đường lộ thường xuyên tiếp xúc với khói bụi từ phương tiện giao thông và nước thải sinh hoạt. Cây hấp thu trực tiếp các chất độc hại từ đất và không khí mà bằng mắt thường chúng ta hoàn toàn không thể phát hiện.

Bề mặt lá dâu tằm: "Bẫy" giữ bụi mịn và kim loại nặng độc hại

Đặc điểm cấu tạo sinh học tự nhiên của lá dâu tằm khiến chúng dễ trở thành nơi tích tụ độc chất hơn nhiều loại lá cây khác. Bề mặt lá dâu tằm có cấu tạo tương đối thô ráp với rất nhiều lông tơ nhỏ li ti và các rãnh khía dày đặc ^[1].

Cấu trúc hình thái đặc thù này biến phiến lá dâu tằm thành một chiếc bẫy tự nhiên giữ lại các hạt bụi lơ lửng trong không khí vô cùng hiệu quả ^[1]. Trong môi trường đô thị hay ven đường lộ, các hoạt động đốt cháy nhiên liệu và vận hành động cơ tạo ra lượng lớn bụi mịn mang theo nhiều kim loại nặng độc hại bám chặt vào bề mặt phiến lá ^[1].

Không dừng lại ở việc giữ bụi bên ngoài, nghiên cứu năm 2020 đã làm sáng tỏ khả năng hấp thụ kim loại nặng qua bề mặt lá của cây dâu tằm (Morus alba) bằng kỹ thuật đánh dấu đồng vị phóng xạ kẽm 65Zn ^[1]. Thí nghiệm mô phỏng áp dụng các hạt bụi có kích thước 45 micromet và 120 micromet với hai mức tải lượng là 25 mg và 50 mg lên lá dâu tằm ^[1].

Kết quả cho thấy cây dâu tằm có khả năng hấp thu trực tiếp kim loại từ các hạt bụi bám trên lá rồi chuyển dịch một lượng lớn kim loại này xuống phần thân dưới và rễ cây ^[1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cả kích thước hạt bụi và lượng bụi bám trên lá đều ảnh hưởng rõ rệt đến mức độ hấp thu và vận chuyển kim loại của cây ^[1]. Như vậy, lá dâu mọc ở nơi nhiều xe cộ hay gần nguồn phát thải bụi sẽ tự động tích trữ một lượng kim loại độc hại ngay bên trong mô lá.

Tích tụ chì và cadmium: Sự dịch chuyển kim loại độc trong cây dâu

Bên cạnh con đường hấp thụ qua lá từ không khí, cây dâu tằm còn hút các kim loại nặng nguy hiểm từ đất bị ô nhiễm qua bộ rễ. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá chi tiết sự tích lũy và chuyển dịch kim loại nặng trong hệ thống đất - cây dâu tằm (Morus alba) - tằm ăn lá dưới áp lực ô nhiễm của chì (Pb) và cadmium (Cd) ^[2].

Thí nghiệm nảy mầm hạt và trồng cây con trong chậu cho thấy nồng độ kim loại nặng càng cao thì mức độ ức chế nảy mầm hạt, sinh trưởng và quang hợp của cây con dâu tằm càng mạnh ^[2]. Đáng chú ý, chì và cadmium còn tạo ra tác động cộng hưởng gây hại khi cùng xuất hiện trong môi trường đất ^[2].

Quy luật phân bổ kim loại nặng giữa các bộ phận của cây dâu tằm diễn ra rất phức tạp. Lượng chì tích tụ trong cây dâu tằm giảm dần theo thứ tự từ rễ đến lá rồi đến thân ^[2]. Trong khi đó, lượng cadmium tích tụ giảm dần theo thứ tự từ rễ đến thân rồi đến lá ^[2]. Khi chịu áp lực ô nhiễm đồng thời cả chì và cadmium, sự kết hợp này đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình dịch chuyển của cả hai kim loại độc hại từ các bộ phận ngầm dưới đất lên các bộ phận trên mặt đất của cây ^[2].

Nghiên cứu năm 2021 cũng quan sát thấy rằng khi tằm ăn lá dâu tằm bị nhiễm kim loại nặng, lượng kim loại nặng trong cơ thể tằm tăng lên đáng kể theo lượng thức ăn nạp vào, dù phần lớn kim loại sau đó được bài tiết qua phân của tằm ^[2]. Điều này chứng minh rằng lá dâu tằm là mắt xích chứa lượng kim loại nặng đủ lớn để truyền dẫn trực tiếp vào chuỗi thức ăn của sinh vật tiêu thụ ^[2].

Nguy cơ tích tụ niken cao ở các khu vực gần công nghiệp

Nhiều người đi làm hoặc sinh sống gần các cụm công nghiệp, nhà máy thường tiện tay hái lá dâu mọc hoang quanh hàng rào về dùng. Đây là khu vực tiềm ẩn rủi ro nhiễm độc hóa chất công nghiệp và kim loại cực kỳ nghiêm trọng.

Nghiên cứu năm 2023 khảo sát tình trạng ô nhiễm kim loại nặng của thảm thực vật tại khu công nghiệp ngoại ô huyện Thác Khắc Tốn, Tân Cương, đã phân tích hàm lượng nhiều nguyên tố độc hại như mangan, niken, kẽm, cadmium, thủy ngân, chì, asen, đồng và crom bằng máy quang phổ phát xạ plasma cảm ứng ^[3]. Đất tại khu vực nghiên cứu có mức độ ô nhiễm chung nhẹ với chỉ số P = 1,77, trong đó ô nhiễm thủy ngân nghiêm trọng nhất do hoạt động của con người gây ra ^[3].

Kết quả phân tích các loài thực vật cho thấy cây dâu tằm (Morus alba) có nồng độ niken (Ni) cao nhất trong số các loài cây thân gỗ được khảo sát ^[3]. Chính vì khả năng chống chịu và hút giữ kim loại nặng rất tốt từ môi trường, cây dâu tằm được các nhà nghiên cứu khuyến nghị là loài cây trồng chính để phục hồi sinh thái và cải tạo môi trường ô nhiễm tại khu vực này ^[3].

Thực tế này cho thấy cây dâu tằm vốn được khoa học môi trường xem như một chiếc "máy hút độc" tự nhiên để làm sạch đất và không khí ô nhiễm ^[3]. Việc con người hái lá của loài cây chuyên hút chất độc về nấu nước uống hằng ngày vô tình biến cơ thể thành nơi hứng chịu toàn bộ các chất kim loại nặng tích tụ đó.

Hiểu lầm phổ biến khi sơ chế và đun nấu lá dâu hoang

Nhiều người tin rằng chỉ cần rửa lá dâu thật kỹ dưới vòi nước, ngâm qua nước muối loãng hoặc phơi thật khô dưới nắng to là có thể loại bỏ hoàn toàn thuốc trừ sâu và độc chất. Đây là hiểu lầm rất tai hại trong thói quen xử lý thảo dược tại nhà.

Nước muối hay việc rửa nước thông thường chỉ có thể rửa trôi một phần bụi bẩn bám lỏng lẻo ở bề mặt ngoài cùng. Lớp lông tơ và rãnh sâu trên phiến lá dâu tằm giữ chặt các hạt bụi ô nhiễm khiến chúng rất khó bị rửa sạch bằng dòng nước chảy ^[1]. Thêm vào đó, các kim loại nặng như kẽm, chì, cadmium hay niken khi đã được hấp thu qua lá và rễ sẽ chuyển dịch vào sâu trong các tế bào mô lá ^{[1] [2]}.

Quá trình phơi khô dưới nắng chỉ làm mất đi lượng nước trong lá, khiến nồng độ chất khô và kim loại độc hại trên một đơn vị trọng lượng càng cô đặc hơn. Khi cho lá dâu khô vào nồi đun sôi, nhiệt độ nấu nướng thông thường không thể phá hủy hay làm bay hơi các nguyên tố kim loại nặng. Ngược lại, quá trình đun sôi kéo dài sẽ chiết xuất toàn bộ các ion kim loại nặng và hóa chất độc hại hòa tan vào trong nước uống. Người dùng uống thứ nước này mỗi ngày sẽ tích lũy dần độc chất vào gan, thận và xương.

Những ai cần tuyệt đối tránh dùng nước lá dâu tự hái?

Do đặc tính dễ tích tụ kim loại nặng từ môi trường sống, việc sử dụng nước lá dâu tằm trôi nổi không rõ nguồn gốc tiềm ẩn rủi ro sức khỏe cho bất kỳ ai, nhưng đặc biệt nguy hiểm đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Các kim loại nặng như chì và cadmium khi đi vào cơ thể mẹ có thể qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ, gây tổn thương hệ thần kinh non nớt và cản trở sự phát triển của thai nhi.
• Trẻ nhỏ: Cơ thể trẻ em có tốc độ hấp thu kim loại nặng cao hơn người lớn nhiều lần, trong khi khả năng đào thải qua thận còn rất yếu. Nhiễm độc kim loại tích tụ lâu ngày có thể gây chậm phát triển trí tuệ và rối loạn hành vi.
• Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan: Thận và gan là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm lọc và đào thải độc chất. Khi chức năng các cơ quan này đã suy yếu, lượng kim loại nặng nạp vào từ nước lá dâu hoang sẽ tích tụ nhanh chóng, làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận và xơ gan.
• Người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Người lớn tuổi thường tự nấu nước lá dâu để hạ huyết áp hoặc đường huyết. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa độc tố môi trường với các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính có thể gây tương tác bất lợi cho sức khỏe. Người có bệnh nền cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại nước lá thảo dược nào.

Áp dụng đúng cách để tận dụng lợi ích từ lá dâu tằm

Để tận dụng những giá trị sinh học tốt cho sức khỏe của lá dâu tằm mà không phải đối mặt với nguy cơ nhiễm độc kim loại và hóa chất, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực tế:

Tuyệt đối không hái lá dâu mọc hoang ở ven đường quốc lộ, gần các khu công nghiệp, bãi rác, nghĩa trang hoặc các kênh rạch ô nhiễm. Nếu muốn sử dụng, nguồn lá phải được thu hoạch từ những vườn trồng chuyên canh thảo dược có kiểm soát chất lượng đất, nguồn nước tưới và không sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật độc hại. Người tiêu dùng nên chọn mua các sản phẩm trà lá dâu tằm đã qua kiểm định đạt tiêu chuẩn an toàn của cơ quan y tế.

Khi tự trồng dâu tằm tại nhà trong chậu hoặc vườn gia đình sạch để lấy lá, mỗi người chỉ nên dùng với lượng vừa phải, khoảng 10-15g lá khô (tương đương 20-30g lá tươi) mỗi ngày. Lá sau khi hái cần rửa kỹ từng phiến dưới vòi nước chảy để làm sạch bụi bẩn bám trên lớp lông tơ. Có thể phơi khô trong bóng râm thoáng gió hoặc sấy khô để bảo quản. Không nên uống nước lá dâu tằm thay thế hoàn toàn cho nước lọc hằng ngày và không nên uống liên tục trong nhiều tháng liền.

Lá dâu tằm là một vị thuốc dân gian quý với nhiều công dụng hỗ trợ sức khỏe khi được nuôi trồng và khai thác đúng tiêu chuẩn an toàn. Tuy nhiên, việc tự tiện hái lá dâu dại ven đường phơi khô nấu nước mang lại nhiều rủi ro ngộ độc khói bụi và kim loại nặng hơn là lợi ích giải nhiệt. Hãy là người tiêu dùng thông thái, lựa chọn nguồn thảo dược rõ ràng nguồn gốc để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.