Nhiều bậc phụ huynh khi bắt đầu giai đoạn cho con tập ăn dặm thường băn khoăn: Tự nấu cháo, xay bột tại nhà an toàn hơn hay dùng bột đóng hộp bán sẵn? Người ủng hộ đồ tự làm cho rằng nguyên liệu tươi ngon và tự nhiên, trong khi nhóm chọn bột công nghiệp lại đánh giá cao sự tiện lợi cùng hàm lượng dưỡng chất bổ sung rõ ràng.

Thực tế, cả hai lựa chọn đều có ưu và nhược điểm riêng về mặt an toàn vệ sinh cũng như phân bổ vi chất. Quyết định tối ưu phụ thuộc vào điều kiện chế biến, nguồn nguyên liệu sẵn có và cách cha mẹ phối hợp bữa ăn hàng ngày cho trẻ.

Nguy cơ nhiễm khuẩn và bài toán vệ sinh an toàn thực phẩm

Giai đoạn ăn dặm, hệ tiêu hóa và miễn dịch của trẻ còn non nớt, dễ bị ảnh hưởng bởi vi khuẩn đường ruột. Việc giữ gìn vệ sinh trong khâu chuẩn bị thức ăn và cho trẻ ăn đóng vai trò rất quan trọng để phòng ngừa các bệnh đường tiêu hóa [1]. Rửa tay trước khi chế biến thức ăn, vệ sinh kỹ dụng cụ nấu nướng, cho trẻ ăn ngay sau khi nấu và tránh cho bú bình là những nguyên tắc cốt lõi [1].

Thực tế ghi nhận đỉnh điểm tỷ lệ tiêu chảy thường rơi vào nửa cuối năm đầu đời của trẻ, liên quan mật thiết đến việc núm vú bình sữa nhiễm khuẩn Escherichia coli [1]. Bột tự chế biến tại nhà giúp cha mẹ kiểm soát nguồn gốc thực phẩm, nhưng nguy cơ nhiễm khuẩn chéo từ thớt, dao xay hoặc vi khuẩn phát triển do trữ lạnh không đúng cách là rất lớn [1].

Ngược lại, các sản phẩm đóng hộp thương mại thường phải tuân thủ các quy chuẩn nghiêm ngặt. Ví dụ, Cơ quan Tiêu chuẩn và An toàn Thực phẩm Ấn Độ vào năm 2017 đã đề xuất các quy định khắt khe về chỉ tiêu vi sinh, nhãn mác và phụ gia nhằm chuẩn hóa thức ăn dặm đóng gói [1]. Khi chế biến đúng quy trình khép kín, bột thương mại giảm thiểu đáng kể rủi ro nhiễm khuẩn ban đầu so với đồ tự làm nếu gia đình không đảm bảo vệ sinh [1].

So sánh độ đồng nhất và hàm lượng vi chất

Nhiều người e ngại bột công nghiệp nghèo chất dinh dưỡng hơn thực phẩm tự nhiên, nhưng các bằng chứng khoa học cho thấy sự tương quan khá cân bằng. Nghiên cứu năm 2023 so sánh giá trị dinh dưỡng của bột rau củ quả đóng hộp với đồ tự nấu tại nhà cho thấy 88% các vi chất dinh dưỡng đo lường được ở sản phẩm thương mại nằm trong hoặc cao hơn ngưỡng chuẩn của đồ tự làm [2].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra cả hai phương pháp đều tạo ra dạng carbohydrate tương tự nhau, với hơn 90% lượng carbohydrate trong dịch chiết nước là đường có khối lượng phân tử thấp, và tải lượng đường huyết ước tính (eGL) của cả hai nhóm đều ở mức thấp (<10 đơn vị đương lượng glucose) [2].

Tại các nước phát triển, việc quản lý thành phần dinh dưỡng thương mại được pháp luật quy định chặt chẽ, như các hướng dẫn của Ủy ban Châu Âu [3]. Nghiên cứu DONALD tại Đức trên 396 trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi phân tích 8.226 bữa ăn dặm (74% đồ đóng hộp, 26% tự làm) ghi nhận mật độ năng lượng trung bình đạt mức cao nhất ở nhóm bột ngũ cốc - sữa (89 kcal/100g) cho cả hai cách chuẩn bị [3]. Lượng protein đạt mức trên 2,5g/100g ở các bữa mặn và ngũ cốc - sữa, và đạt 2-4g/100g ở các bữa sữa chua - trái cây [3].

Tuy nhiên, nghiên cứu DONALD cũng chỉ ra: hàm lượng chất béo và sắt trung bình ở các bữa ăn tự làm tại nhà lại cao hơn so với bữa ăn mặn và ngũ cốc - trái cây đóng hộp [3]. Đồng thời, lượng natri trung bình cao nhất được ghi nhận ở bữa mặn đóng hộp (38 mg/100g), rau đóng hộp (32 mg/100g), nhưng cũng xuất hiện ở món ngũ cốc - sữa tự nấu (36 mg/100g) [3]. Bổ sung đường chỉ xuất hiện ở dưới một phần tư tổng số bữa ăn được khảo sát [3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu thực tế nói gì?

Bên cạnh mặt định lượng, các nghiên cứu cũng xem xét thói quen ăn uống và hành vi lựa chọn thực phẩm của phụ huynh. Một nghiên cứu năm 2018 phân tích dữ liệu khẩu phần ăn cho thấy trẻ em dùng thức ăn dặm thương mại có xu hướng ăn nhiều rau củ quả hơn, ít ăn đồ ngọt hơn và khẩu phần có mật độ vi chất cao hơn, ít đậm độ năng lượng hơn [4]. Khi trẻ không dùng bột đóng gói ăn rau, khoai tây (thường dưới dạng nghiền) là loại củ được tiêu thụ nhiều nhất [4].

Về độ đa dạng nguyên liệu, nghiên cứu năm 2014 tại Đức dựa trên dữ liệu nhật ký ăn uống 3 ngày của nghiên cứu DONALD cho thấy sự đa dạng rau củ nói chung đều ở mức thấp ở cả đồ tự làm lẫn đồ hộp ở trẻ 6 và 9 tháng tuổi [5]. Chỉ đến mốc 12 tháng tuổi, trẻ dùng đồ hộp thương mại mới nhận được độ đa dạng rau củ cao hơn đồ tự làm [5]. Ở cả hai nhóm, cà rốt là loại củ được dùng nhiều nhất, thịt gia cầm và thịt bò xuất hiện chủ yếu, trong khi cá rất hiếm khi được sử dụng [5].

Nghiên cứu năm 2016 khảo sát trẻ từ 6 đến 23 tháng tuổi tại Senegal chỉ ra 50,5% trẻ từng ăn đồ tự chế biến tại nhà và 49,1% từng ăn thức ăn dặm thương mại [6]. Đáng chú ý, 79,8% trẻ trong độ tuổi này đã tiêu thụ đồ ăn vặt đóng gói thương mại trong tuần trước đó [6]. Khi được hỏi lý do cho con ăn bột ngũ cốc thương mại, gần một nửa số bà mẹ cho rằng sản phẩm này giúp trẻ thông minh hơn, phản ánh niềm tin tiếp thị hơn là kiến thức dinh dưỡng thực tế [6].

Điểm mạnh và mặt hạn chế của các bằng chứng hiện có

Dù có các quy chuẩn kiểm định, các tổ chức y tế vẫn giữ thái độ thận trọng. Báo cáo năm 2022 từ hội thảo chung giữa FISPGHAN và Văn phòng Khu vực Châu Âu của WHO chỉ ra rằng chất lượng dinh dưỡng của nhiều sản phẩm ăn dặm đóng gói thương mại vẫn chưa thỏa đáng và tình trạng tiếp thị chưa phù hợp còn phổ biến [7]. Nhiều quốc gia vẫn còn thiếu hoặc lỏng lẻo trong chính sách quản lý quảng cáo đồ ăn dặm [7].

Tổng quan năm 2017 tại các nước phát triển cũng nhấn mạnh rằng dù đồ ăn dặm thương mại rất phổ biến và mang tính tiện lợi, các lo ngại về vị ngọt, sinh khả dụng của vi chất bổ sung, độ đa dạng nguyên liệu và ảnh hưởng sức khỏe lâu dài vẫn tồn tại [8]. Đáng nói, hiện còn rất ít nghiên cứu dài hạn so sánh trực tiếp tác động sức khỏe giữa đồ tự làm và đồ đóng hộp để đưa ra kết luận dứt khoát giải pháp nào vượt trội hơn [8].

Tại các nước đang phát triển, chế độ ăn bổ sung chủ yếu dựa vào thực vật, và các nguồn thức ăn động vật do gia đình chuẩn bị thường chưa bù đắp đủ nhu cầu sắt, kẽm và canxi cho trẻ [1]. Khi đó, các sản phẩm thương mại được tăng cường vi chất đúng chuẩn có thể là giải pháp lấp đầy khoảng trống thiếu hụt nếu gia đình có điều kiện tiếp cận [1].

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ

Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng "bột đóng hộp giúp trẻ thông minh vượt trội". Điều này xuất phát từ quảng cáo quá mức [3, 6]. Thực tế, bột đóng hộp là thực phẩm bổ sung dinh dưỡng theo công thức tiêu chuẩn, không phải loại thần dược kích thích trí não.

Hiểu lầm thứ hai là "đồ tự nấu luôn thiếu chất, còn đồ hộp luôn cân đối hoàn hảo". Phân tích cho thấy đồ tự làm tại nhà trong một số nghiên cứu có hàm lượng sắt và chất béo cao hơn đồ hộp cùng loại [3]. Ngược lại, đồ hộp có thể chứa lượng natri cao hơn hoặc tiềm ẩn đường bổ sung [3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần chọn một trong hai. Báo cáo của FISPGHAN và WHO chỉ rõ phụ huynh hoàn toàn có thể kết hợp đồ tự nấu với thực phẩm thương mại một cách linh hoạt thay vì loại trừ nhau [7].

Trường hợp nào cần thận trọng?

Gia đình có điều kiện nguồn nước hoặc môi trường bếp núc không đảm bảo vệ sinh cần hết sức cẩn trọng khi tự chế biến đồ ăn dặm; khâu tiệt trùng dụng cụ, rửa tay và ăn ngay sau nấu là bắt buộc để tránh tiêu chảy do E. coli [1].

Đối với trẻ có cơ địa dị ứng thực phẩm hoặc có bệnh lý tiêu hóa bẩm sinh, việc lựa chọn bột thương mại đòi hỏi đọc kỹ nhãn thành phần để tránh các chất gây dị ứng tiềm ẩn hoặc phụ gia không mong muốn [2, 3]. Phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi trẻ có các vấn đề sức khỏe đặc biệt trước khi thay đổi chế độ ăn.

Bên cạnh đó, cha mẹ cần thận trọng với lượng muối và đường. Đồ ăn mặn thương mại cho trẻ lớn đôi khi chứa natri cao hơn mức cần thiết, trong khi một số sản phẩm từ sữa và trái cây có thể bị thêm đường ngọt [3].

Gợi ý áp dụng thực tế cho gia đình

Nếu chọn tự nấu bột tại nhà:

  • Tuân thủ vệ sinh: Rửa sạch tay, dùng thớt riêng cho đồ sống và đồ chín, nấu chín kỹ và cho trẻ ăn ngay sau khi nguội, hạn chế trữ lại đồ thừa [1].
  • Đa dạng hóa: Không chỉ xoay quanh cà rốt hay khoai tây nghiền [4, 8]. Cần bổ sung thêm rau xanh đậm, các loại rau màu vàng và nguồn đạm từ thịt, cá khi trẻ đủ tháng tuổi [4, 8].
  • Không nêm gia vị: Tránh thêm muối hoặc đường vào khẩu phần của trẻ dưới 1 tuổi để hình thành vị giác tự nhiên.

Nếu chọn mua bột đóng hộp:

  • Đọc nhãn sản phẩm: Chọn sản phẩm có chứng nhận chất lượng rõ ràng, kiểm tra kỹ lượng natri, tránh các loại bột có hàm lượng đường bổ sung cao [2, 5].
  • Tránh lạm dụng đồ ăn vặt: Không nên nhầm lẫn giữa bột ngũ cốc ăn dặm giàu vi chất với các loại bánh snack ăn dặm đóng gói chứa nhiều calo rỗng [4, 6].
  • Kết hợp linh hoạt: Có thể sử dụng bột ngũ cốc đóng hộp làm nền, sau đó bổ sung thêm rau củ nghiền tươi hoặc thịt cá tự chế biến để tăng hương vị tự nhiên và làm quen đa dạng cấu trúc thức ăn.

Tự làm bột ăn dặm hay mua bột đóng hộp đều có thể đáp ứng tốt nhu cầu dinh dưỡng nếu người chăm sóc hiểu đúng bản chất từng phương pháp. Lựa chọn tốt nhất là phương án phù hợp với hoàn cảnh sống, đảm bảo tuyệt đối an toàn vệ sinh và đem lại nguồn thực phẩm đa dạng, cân bằng cho sự phát triển của trẻ.