Khi sốt hoặc cảm cúm, nhiều người dân Việt Nam giữ thói quen vừa uống thuốc tây hạ sốt vừa nấu nước lá cây dân gian uống kèm để mong bệnh nhanh dứt. Trong đó, cây bọ mẩy là thảo dược quen thuộc hay được hái về sắc uống giải nhiệt. Tuy nhiên, việc dùng chung thảo dược này với thuốc hạ sốt tây y khiến nhiều người lo lắng về nguy cơ tương tác thuốc hoặc hại gan.
Trả lời thẳng câu hỏi này: Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp đánh giá hậu quả của việc uống chung cây bọ mẩy với thuốc hạ sốt tây y, nhưng xét về mặt dược lý, việc dùng đồng thời hai sản phẩm cùng có tác dụng trị sốt và cùng chuyển hóa qua gan tiềm ẩn nguy cơ tương tác dược động học và dược lực học. Người bệnh không nên tự ý uống gộp hai loại cùng lúc để tránh quá tải chức năng gan hoặc làm biến đổi hiệu quả của thuốc điều trị.
Cây bọ mẩy và thuốc hạ sốt tây y hoạt động thế nào?
Cây bọ mẩy có tên khoa học là Clerodendrum cyrtophyllum Turcz., thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), là loài thảo dược lâu năm phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Tại Việt Nam và Trung Quốc, cây bọ mẩy được sử dụng như bài thuốc dân gian để điều trị cảm cúm dịch, sốt, đau họng và viêm khớp dạng thấp [1]. Phần trên mặt đất phơi khô của cây (trong y học cổ truyền Trung Quốc gọi là đại thanh diệp - daqingye) mang tác dụng thanh nhiệt, giải độc, khu phong, trừ thấp, chống oxy hóa và kháng viêm [1].
Về mặt hóa thực vật, cây bọ mẩy chứa nhiều hợp chất như axit phenolic, polyketide, diterpene, triterpene, glycoside, sterol và flavonoid [1]. Trong số đó, axit phenolic và flavonoid là hai nhóm hoạt chất chính tạo nên tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ của loài cây này [1].
Trong khi đó, các thuốc giảm đau hạ sốt tây y phổ biến bao gồm nhóm salicylate, acetaminophen và pyrazolone [2]. Đây là những loại thuốc được sử dụng rộng rãi bậc nhất và thường được dùng kèm với nhiều nhóm thuốc khác trong quá trình điều trị bệnh [3]. Ngoài tác dụng hạ sốt, thuốc hạ sốt còn có thể ức chế sự nhân lên của virus, ức chế hoặc thúc đẩy sự phát triển của vi khuẩn và nấm, làm thay đổi biểu hiện các yếu tố độc lực, biến đổi tính kỵ nước bề mặt của vi sinh vật, ảnh hưởng đến việc tạo màng sinh học (biofilm), cũng như tác động đến khả năng di chuyển, bám dính và chuyển hóa của mầm bệnh [3].
Cơ chế tương tác thuốc trong cơ thể diễn ra ra sao?
Khi đưa nhiều hoạt chất vào cơ thể cùng lúc, trị liệu đa thuốc sẽ làm tăng nguy cơ tương tác thuốc - thuốc [4]. Về mặt y học, các tương tác này được chia thành hai nhóm chính là tương tác dược lực học và tương tác dược động học [2].
Tương tác dược lực học là những tương tác xảy ra ngay tại các thụ thể hoặc vị trí tác dụng, tạo ra hiệu ứng hiệp đồng (cộng gộp tác dụng) hoặc đối kháng (triệt tiêu tác dụng) [5]. Nếu hai chất cùng có đích tác dụng hạ nhiệt và kháng viêm được nạp vào cùng lúc, hiệu ứng hiệp đồng có thể xảy ra ngoài ý muốn.
Tương tác dược động học liên quan đến sự thay đổi trong quá trình hấp thu (sinh khả dụng), phân bố (gắn kết protein huyết tương) và thải trừ (bài tiết qua thận, chuyển hóa qua gan) [2]. Tại gan, hệ thống enzyme cytochrome P450 (CYP) đóng vai trò chủ chốt trong việc chuyển hóa thuốc [4]. Một số hoạt chất khi đi vào gan có thể gây cảm ứng (kích thích) hoặc ức chế hệ enzyme CYP450 và các enzyme liên hợp glucuronide [5].
Nếu xảy ra hiện tượng cảm ứng enzyme, quá trình chuyển hóa thuốc bị đẩy nhanh, làm giảm nồng độ và giảm hiệu quả của thuốc dùng kèm [5]. Ngược lại, nếu xảy ra hiện tượng ức chế enzyme, độ thanh thải chuyển hóa của thuốc bị giảm xuống, làm nồng độ thuốc trong huyết thanh tăng cao và dẫn đến các tác dụng gây độc cho cơ thể [5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về bọ mẩy và tương tác thuốc hạ sốt?
Để hiểu rõ bức tranh khoa học hiện tại, cần điểm qua từng nghiên cứu cụ thể liên quan đến thuốc hạ sốt, cơ chế chuyển hóa và đặc điểm của cây bọ mẩy.
Một bài tổng quan công bố năm 1983 về tương tác của thuốc giảm đau hạ sốt với các thuốc khác đã chỉ ra cách nhóm thuốc này bị biến đổi trong cơ thể [2]. Nghiên cứu phân tích nhóm thuốc salicylate, acetaminophen và pyrazolone khi dùng đồng thời với các chất khác [2]. Kết quả ghi nhận thức ăn và thuốc kháng axit đều làm chậm quá trình hấp thu của thuốc giảm đau hạ sốt [2]. Các thuốc gắn kết mạnh với protein huyết tương (như phenylbutazone, phenytoin hoặc warfarin) có thể cạnh tranh vị trí gắn kết chung với nhóm salicylate [2]. Đặc biệt, quá trình thải trừ qua gan của salicylate có thể bị ảnh hưởng bởi các thuốc dùng kèm như thuốc chẹn beta và cimetidine [2]. Giới hạn của tài liệu này là tập trung vào tương tác giữa các thuốc tây y, chưa khảo sát tương tác trực tiếp với thảo dược như cây bọ mẩy [2].
Một tổng quan khác công bố năm 2017 đánh giá tác dụng kháng khuẩn của thuốc hạ sốt khi dùng kèm liệu pháp kháng sinh [3]. Nghiên cứu cho thấy thuốc hạ sốt tương tác với quá trình vận chuyển và giải phóng kháng sinh của bạch cầu, làm thay đổi độ nhạy cảm của vi khuẩn với kháng sinh và làm tăng hoặc giảm tần suất đột biến dẫn đến kháng thuốc [3]. Dù thuốc hạ sốt đôi khi mang lại lợi ích hiệp đồng trong kiểm soát nhiễm trùng liên quan đến màng sinh học hoặc giảm độc lực mầm bệnh, chúng cũng có thể làm suy giảm hiệu quả của liệu pháp kháng sinh [3]. Giới hạn của nghiên cứu là mới dừng ở mức tổng hợp cơ chế giữa thuốc hạ sốt và kháng sinh, không đo lường tương tác với dược liệu truyền thống [3].
Về phía cây bọ mẩy, một nghiên cứu công bố năm 2022 tại Quảng Châu (Trung Quốc) đã giải trình tự hoàn chỉnh bộ gen lục lạp của loài Clerodendrum cyrtophyllum bằng công nghệ giải trình tự thông lượng cao Illumina [1]. Kết quả xác định bộ gen lục lạp của cây có kích thước 152.004 bp với hàm lượng GC là 38,13%, bao gồm vùng lặp lại đảo ngược (IR) dài 51.592 bp, vùng bản sao đơn lớn (LSC) dài 86.480 bp và vùng bản sao đơn nhỏ (SSC) dài 18.425 bp [1]. Cây sở hữu 87 gen mã hóa protein, 37 gen tRNA và 8 gen rRNA, có quan hệ họ hàng gần với loài Clerodendrum bungei và Clerodendrum lindleyi [1]. Nghiên cứu này khẳng định công dụng dân gian trị sốt, cảm cúm và thành phần giàu axit phenolic, flavonoid của bọ mẩy, nhưng giới hạn ở việc định danh di truyền chứ chưa thử nghiệm lâm sàng về độ an toàn khi phối hợp thuốc [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2013 đã ứng dụng kính hiển vi quang học thông thường và kính hiển vi huỳnh quang để phân biệt dược liệu đại thanh diệp (Daqingye) và bản lam căn (Banlangen) từ ba loài thực vật hay bị nhầm lẫn trên thị trường là Isatis indigotica, Baphicacanthus cusia và Clerodendrum cyrtophyllum (bọ mẩy) [6]. Qua cắt ngang lá, các nhà khoa học phân biệt ba loài dựa vào đặc điểm từ 7 đến 9 bó mạch, sự hiện diện của nang thạch (cystoliths) và lông che chở không tuyến [6]. Nghiên cứu giúp nhận diện chính xác dược liệu thô và cả bã thuốc sau khi sắc, nhưng chỉ giải quyết bài toán kiểm định chất lượng nguyên liệu đầu vào [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu khoa học hiện có mang lại lợi ích rõ rệt trong việc định hình nguyên tắc an toàn dùng thuốc. Việc xác định được cây bọ mẩy chứa axit phenolic và flavonoid giúp giải thích cơ sở khoa học cho kinh nghiệm dùng lá bọ mẩy trị sốt, viêm họng trong dân gian [1]. Đồng thời, các nghiên cứu về dược động học cũng vạch rõ con đường thuốc hạ sốt đi qua gan và chịu sự chi phối của thức ăn cũng như các chất dùng kèm [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là chưa có thử nghiệm đối chứng trên người cho uống trực tiếp nước sắc bọ mẩy cùng lúc với acetaminophen hay salicylate. Trong y văn, ngay cả với các cặp tương tác thuốc tây y đã được nghiên cứu kỹ qua hệ enzyme gan CYP450 (như tương tác giữa thuốc chống kết tập tiểu cầu nhóm thienopyridine/clopidogrel với thuốc ức chế bơm proton omeprazole hay thuốc hạ mỡ máu atorvastatin), việc chứng minh tương tác dược lực học và dược động học đó thực sự gây ra biến cố lâm sàng nghiêm trọng vẫn còn nhiều thách thức và gây tranh cãi [4]. Do đó, với thảo dược chứa hàng loạt hợp chất phức tạp như bọ mẩy, giới hạn về dữ liệu đòi hỏi người dùng phải đặt nguyên tắc phòng ngừa rủi ro lên hàng đầu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bọ mẩy hạ sốt
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng lá cây tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống chung với thuốc tây sẽ giúp "mát gan" và hạ sốt nhanh gấp đôi. Thực tế, thuốc hạ sốt như salicylate hay acetaminophen đều phải trải qua quá trình chuyển hóa và thải trừ tại gan, thận [2]. Bản thân cây bọ mẩy lại chứa một tổ hợp nhiều chất hóa học như diterpene, triterpene, glycoside, sterol, flavonoid [1]. Việc bắt gan phải xử lý đồng thời thuốc tổng hợp và hàng loạt hoạt chất thực vật có thể gây cạnh tranh chuyển hóa, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu [5].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng mọi loại lá mua ngoài chợ với tên gọi "đại thanh diệp" hoặc lá bọ mẩy đều giống nhau. Nghiên cứu năm 2013 đã chỉ ra có nhiều vấn đề phát sinh về chất lượng và danh tính của các dược liệu bán trên thị trường dưới tên gọi này, do ít nhất ba loài thực vật khác nhau (Isatis indigotica, Baphicacanthus cusia và Clerodendrum cyrtophyllum) thường bị bán lẫn lộn [6]. Ngoài ra, các loài cùng chi Clerodendrum cũng có hình thái bên ngoài rất giống nhau, gây ra thách thức lớn trong việc nhận diện đúng loài bằng mắt thường [1]. Việc dùng nhầm loài cây không chỉ làm sai lệch tác dụng mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những người đang phải điều trị đa thuốc cho các bệnh lý mạn tính [4]. Chẳng hạn, người đang dùng thuốc chống đông máu đường uống (như warfarin), thuốc chống động kinh (như phenytoin, carbamazepine, phenobarbital, axit valproic), thuốc chẹn kênh canxi, steroid hoặc thuốc kháng nấm đều là những đối tượng rất nhạy cảm với sự thay đổi enzyme chuyển hóa tại gan [2]. Nhóm thuốc hạ sốt salicylate vốn đã có thể cạnh tranh gắn kết protein huyết tương với warfarin hoặc phenytoin, nếu thêm các thành phần thảo dược chưa rõ mức độ tương tác sẽ càng làm tăng rủi ro [2].
Nhóm thứ hai là người có suy giảm chức năng gan, thận. Do quá trình thải trừ thuốc giảm đau hạ sốt phụ thuộc trực tiếp vào chuyển hóa ở gan và bài tiết qua thận, bất kỳ sự ức chế thanh thải nào cũng có thể làm tăng nồng độ thuốc trong huyết thanh và dẫn tới độc tính [5]. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người cao tuổi khi bị sốt cũng không nên tự ý kết hợp thảo dược dân gian với thuốc tây khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Khi bị sốt thông thường và đã lựa chọn dùng thuốc hạ sốt tây y (như acetaminophen), người bệnh nên tuân thủ đúng liều lượng quy định của thuốc tây và không uống kèm nước sắc cây bọ mẩy vào cùng một thời điểm. Việc dùng đơn độc một phương pháp giúp theo dõi chính xác đáp ứng hạ nhiệt của cơ thể và giảm gánh nặng chuyển hóa cho gan [2].
Nếu muốn sử dụng cây bọ mẩy để hỗ trợ thanh nhiệt, trị đau họng hoặc cảm cúm nhẹ theo kinh nghiệm dân gian, cần giãn khoảng cách thời gian xa thời điểm uống thuốc tây, hoặc chỉ dùng khi đã ngưng thuốc hạ sốt. Khi uống thuốc giảm đau hạ sốt, cần lưu ý ngay cả thức ăn và thuốc kháng axit dạ dày cũng làm chậm quá trình hấp thu thuốc, vì vậy nên uống thuốc với nước lọc để đảm bảo sinh khả dụng ổn định [2].
Khâu chọn nguyên liệu bọ mẩy cũng cần hết sức kỹ lưỡng. Chỉ sử dụng phần trên mặt đất của cây khi biết chắc chắn nguồn gốc, tránh mua các loại lá khô không rõ nhãn mác vì rất dễ nhầm với các loài thực vật khác có hình thái tương đồng [1]. Đặc biệt, một nghiên cứu năm 2010 tại tỉnh Giang Tô (Trung Quốc) đã phát hiện cây bọ mẩy (Clerodendrum cyrtophyllum) trong tự nhiên có thể bị nhiễm hai chủng virus begomovirus gây bệnh khảm vàng lá là Clerodendrum golden mosaic Jiangsu virus (ClGMJSV) và Clerodendrum golden mosaic China virus (ClGMCNV) [7]. Do đó, khi thu hái hoặc chọn mua, người dân tuyệt đối không chọn những cành lá có biểu hiện bệnh lý như khảm vàng, xoăn lá hoặc còi cọc để làm thuốc [7].
Tóm lại, cây bọ mẩy là dược liệu có giá trị kháng viêm, chống oxy hóa và hạ nhiệt trong dân gian, nhưng không nên uống gộp cùng lúc với thuốc hạ sốt tây y để tránh nguy cơ tương tác thuốc và quá tải gan. Người dân nên ưu tiên dùng thuốc hạ sốt đúng chuẩn y khoa với nước lọc, đồng thời luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu đang có bệnh nền hoặc phải dùng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc.
