Uống thực phẩm chức năng và vitamin vào lúc bụng rỗng khi nhịn ăn có hại gì?

Nhiều người có thói quen thức dậy là uống ngay một vốc thực phẩm chức năng và vitamin khi dạ dày còn hoàn toàn trống rỗng, đặc biệt là những người đang theo đuổi các chế độ nhịn ăn gián đoạn. Thói quen này xuất phát từ mong muốn bổ sung vi chất tiện lợi vào đầu ngày, nhưng liệu việc đưa các viên uống vi chất vào cơ thể lúc đói có thực sự mang lại hiệu quả hay tiềm ẩn nguy cơ lãng phí và gây hại cho sức khỏe?

Câu trả lời ngắn gọn là việc uống vitamin lúc bụng rỗng không chỉ làm giảm mạnh khả năng hấp thu của một số nhóm vi chất mà còn khiến cơ thể không nhận được dưỡng chất cần thiết. Tùy thuộc vào đặc tính tan trong nước hay tan trong chất béo, mỗi loại vitamin đòi hỏi môi trường tiêu hóa và thời điểm nạp vào hoàn toàn khác biệt để phát huy tối đa công dụng.

Cơ chế hấp thu khác biệt giữa hai nhóm vitamin

Để cơ thể hấp thu trọn vẹn, các loại vitamin được chia làm hai nhóm chính với cơ chế chuyển hóa riêng biệt: nhóm tan trong nước và nhóm tan trong chất béo. Nhóm tan trong nước bao gồm vitamin C và các vitamin nhóm B, vốn cần lượng nước đầy đủ để hòa tan và hấp thu qua thành ruột ^[1]. Trong khi đó, nhóm vitamin tan trong chất béo bao gồm vitamin A, D, E và K lại bắt buộc phải có sự hiện diện của chất béo trong thức ăn để kích thích tiết dịch mật và tạo thành các hạt vận chuyển vi chất [4, 5].

Khi bạn nhịn ăn hoặc để bụng đói hoàn toàn, đường tiêu hóa thiếu vắng chất béo từ thực phẩm khiến mật không được bài tiết đầy đủ vào lòng ruột non. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy tình trạng thiếu hụt dòng chảy của dịch mật sẽ làm ngưng trệ quá trình hấp thu các vitamin tan trong chất béo như vitamin A và vitamin E, ngay cả khi cơ thể vẫn có thể hấp thu được một phần chất béo cơ bản ^[2]. Hơn nữa, sự hiện diện của lượng nước và chất béo thích hợp là yếu tố sống còn quyết định tỷ lệ hấp thu của từng nhóm vitamin tương ứng ^[1]. Do đó, uống vitamin tan trong chất béo khi bụng đói tương đương với việc đào thải phần lớn dưỡng chất ra ngoài mà không được cơ thể sử dụng.

Bằng chứng khoa học về hấp thu vi chất và vai trò của chất béo

Một nghiên cứu thực hiện năm 1976 trên 11 bệnh nhân sau phẫu thuật cắt túi mật và mở ống mật chủ có đặt ống dẫn lưu chữ T đã làm sáng tỏ tầm quan trọng của dịch mật đối với việc hấp thu vitamin ^[2]. Trước khi kẹp ống dẫn lưu để mật chảy tự nhiên vào ruột, việc cho 6 bệnh nhân dùng bữa ăn thử nghiệm dạng lỏng chứa vitamin A, vitamin E và triglyceride không hề làm tăng nồng độ vitamin A, vitamin E hay triglyceride trong huyết thanh lúc đói ^[2]. Thậm chí, sau khi nạp liều 0,5 g DL-alpha-tocopherol acetate mỗi ngày trong 4 ngày liên tiếp ở 3 đối tượng, nồng độ vitamin E trong máu lúc đói vẫn không tăng lên ^[2]. Tuy nhiên, toàn bộ các chỉ số hấp thu này đã hồi phục về mức bình thường ngay khi ống dẫn lưu được kẹp lại để tái lập dòng chảy của mật ^[2].

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 12 tuần trên 27 nam giới khỏe mạnh từ 27 đến 47 tuổi đã kiểm tra tác động của việc bổ sung 20 g chất béo mỗi ngày (dưới dạng diacylglycerol hoặc triacylglycerol qua sốt mayonnaise hoặc đồ uống nhũ hóa) vào bữa ăn ^[3]. Kết quả qua các mốc tuần 4, tuần 8 và tuần 12 cho thấy nồng độ vitamin A trong huyết thanh duy trì ổn định, trong khi vitamin E và vitamin D có những biến động nhất định nhưng nhìn chung cấu trúc chất béo không cản trở khả năng hấp thu các vitamin tan trong dầu này ^[3].

Ở góc độ động vật, nghiên cứu năm 2002 trên hải cẩu xám trong giai đoạn nhịn ăn hoàn toàn khi nuôi con cho thấy sự thay đổi sâu sắc về nồng độ và phân bố của các vitamin tan trong dầu ^[4]. Việc nhịn ăn và tiết sữa giàu chất béo làm giảm mạnh nồng độ vitamin E trong huyết tương và gan của con mẹ, đồng thời việc huy động vitamin A và E từ các mô dự trữ diễn ra với tốc độ tương đương với lipid ^[4]. Điều này cho thấy sự luân chuyển và hấp thu các vi chất tan trong dầu gắn liền mật thiết với chuyển hóa mỡ trong điều kiện cơ thể nhịn ăn ^[4].

Nghiên cứu đoàn hệ kéo dài 20 tuần trên 34 người trưởng thành khỏe mạnh so sánh lượng vi chất nạp vào qua 3 đợt ghi chép khẩu phần ăn 4 ngày với nồng độ vitamin trong huyết tương lúc đói ^[5]. Kết quả cho thấy phylloquinone (vitamin K1) là vitamin tan trong chất béo duy nhất có mối tương quan thuận rõ rệt giữa lượng ăn vào và nồng độ trong huyết tương lúc đói (r = 0,51, P = 0,004) ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự biến thiên lớn giữa các cá thể về lượng nạp vào và nồng độ đo được của các vitamin nhóm này ^[5].

Tương tác phức tạp giữa các loại vi chất khi uống cùng lúc

Nhiều người có thói quen uống cùng lúc nhiều viên bổ sung khác nhau khi bụng đói, nhưng sự tương tác giữa các vi chất có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả hấp thu ^[1]. Tổng quan khoa học năm 2021 chỉ ra rằng việc bổ sung đồng thời các vitamin có thể tạo ra sự cạnh tranh hoặc thúc đẩy lẫn nhau ^[1]. Cụ thể, vitamin E ở nồng độ trung bình và cao giúp tăng cường hấp thu vitamin A lên tới 40% ^[1]. Ngược lại, vitamin E ở nồng độ trung bình làm giảm hấp thu vitamin D khoảng 15%, ở nồng độ cao làm giảm 17%, và việc dùng vitamin A nồng độ cao cũng làm giảm hấp thu vitamin D tới 30% ^[1].

Ngoài ra, loại chất béo đi kèm cũng tác động lớn đến khả năng hấp thu vitamin. Các acid béo chuỗi dài đã được ghi nhận là làm giảm hấp thu vitamin D3 ở liều sinh lý ^[1]. Tương tự, acid béo không bão hòa đơn giúp tăng cường hiệu quả bổ sung vitamin D, trong khi acid béo không bão hòa đa lại làm giảm hiệu quả này ^[1]. Các dạng vi chất tự do trong viên uống không có chất mang hay chất đồng chiết xuất tự nhiên như thực phẩm thô cũng có mức độ tương tác và hấp thu rất khác biệt ^[1].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thực phẩm chức năng

Một hiểu lầm rất phổ biến là uống vitamin lúc nào cũng được, miễn là uống đủ liều lượng ghi trên nhãn. Trên thực tế, nếu uống các vitamin A, D, E, K vào thời điểm nhịn ăn hoàn toàn không có thức ăn chứa dầu mỡ, tỷ lệ hấp thu sẽ giảm sút nghiêm trọng do thiếu dịch mật nhũ hóa [1, 4]. Ngược lại, việc uống một số vitamin liều cao lúc đói còn có thể gây cồn cào đường tiêu hóa.

Một ngộ nhận khác là cứ bổ sung qua đường uống là nồng độ vi chất trong cơ thể sẽ tự động tăng đều. Báo cáo lâm sàng trên bệnh nhân hội chứng ruột ngắn cho thấy dù người bệnh hấp thu đủ chất béo để không bị thiếu acid béo thiết yếu, cơ thể vẫn bị khiếm khuyết hấp thu vitamin tan trong chất béo ^[6]. Bệnh nhân này có nồng độ beta-carotene trong máu không thể phát hiện được dù đã bổ sung qua đường uống, và thời gian đông máu prothrombin bị kéo dài cho đến khi phải tiêm vitamin K qua đường tĩnh mạch ^[6]. Điều này chứng minh rằng việc hấp thu chất béo và hấp thu vitamin tan trong chất béo cần được xem xét độc lập, không thể chủ quan cho rằng uống vào là cơ thể sẽ nạp được ^[6].

Mối liên hệ giữa vi chất và chuyển hóa đường cũng rất phức tạp. Nghiên cứu năm 2022 trên 106 người sau viêm tụy cấp ghi nhận lượng vitamin A nạp vào có mối liên hệ trực tiếp với đường huyết lúc đói, trong khi vitamin E có mối liên hệ nghịch với đường huyết lúc đói ^[7]. Ở nhóm bệnh nhân mới khởi phát tiền đái tháo đường/đái tháo đường sau viêm tụy cấp, việc nạp alpha-carotene, beta-carotene và tổng carotene lại có liên quan mật thiết với chỉ số chức năng tế bào beta tuyến tụy (HOMA-beta) ^[7]. Do đó, việc tự ý bổ sung bừa bãi không theo chỉ dẫn khoa học có thể tạo ra những biến thiên chuyển hóa không mong muốn.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người mắc các bệnh lý ảnh hưởng đến đường tiêu hóa, gan mật và tụy tạng cần hết sức cẩn trọng khi bổ sung vi chất. Bệnh nhân xơ nang (CF) thường bị suy tụy ngoại tiết dẫn đến giảm tiết men và khó hấp thu chất béo ^[8]. Tình trạng thiếu hụt các vitamin A, D, E, K xảy ra ở khoảng 1/3 trẻ em mắc bệnh xơ nang có kèm suy tụy ngoại tiết ^[8]. Đối với những người bệnh này, việc dùng các dạng vitamin đặc thù có khả năng hòa tan trong nước (water-miscible) cùng sự theo dõi định kỳ hàng năm là bắt buộc ^[8].

Những người mắc hội chứng ruột ngắn, người sau phẫu thuật cắt đoạn ruột hoặc bệnh nhân có vấn đề về dòng chảy dịch mật (như sau phẫu thuật đường mật) cũng có nguy cơ cao không hấp thu được vi chất qua đường uống thông thường [1, 6]. Ngoài ra, những người đang dùng thuốc điều trị hoặc người có bệnh nền chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại thực phẩm chức năng liều cao.

Khung giờ vàng và cách uống thực phẩm chức năng chuẩn xác

Để tối ưu hóa tác dụng của thực phẩm chức năng trong chế độ ăn uống hàng ngày, đặc biệt là khi áp dụng các khung giờ nhịn ăn gián đoạn, bạn nên phân loại và sắp xếp thời điểm uống như sau:

• Trong khung giờ nhịn ăn (khi bụng rỗng): Bạn chỉ nên uống các loại vitamin tan trong nước nếu cần, như vitamin C hoặc vitamin nhóm B, đồng thời phải uống kèm với một ly nước lọc đầy đủ để tạo môi trường hòa tan ^[1]. Tuy nhiên, nếu dạ dày nhạy cảm, bạn vẫn nên dời các viên uống này sang đầu bữa ăn để tránh cảm giác khó chịu.
• Trong khung giờ ăn (cùng bữa ăn có chất béo): Đây là thời điểm bắt buộc để uống các vitamin tan trong chất béo gồm vitamin A, D, E và K [4, 5]. Bữa ăn cần có một lượng chất béo lành mạnh như dầu ô liu, quả bơ, trứng hoặc các loại hạt để kích thích túi mật co bóp tiết dịch mật, hỗ trợ hấp thu tối đa vi chất [1, 4].
• Lưu ý phối hợp: Tránh uống dồn cùng lúc vitamin D liều cao với vitamin A hoặc vitamin E liều cao nhằm ngăn chặn hiện tượng cạnh tranh hấp thu qua thành ruột ^[1].

Bổ sung vi chất chỉ mang lại lợi ích thực sự khi cơ thể có khả năng hấp thu và chuyển hóa chúng hiệu quả. Hiểu rõ bản chất tan trong nước hay tan trong chất béo của từng loại vitamin giúp bạn chọn đúng thời điểm uống, tránh lãng phí tiền bạc và bảo vệ hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Hãy duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng từ thực phẩm tự nhiên và trao đổi với chuyên gia y tế trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung liều cao nào.