Thói quen tự mua viên uống canxi để phòng ngừa loãng xương rất phổ biến ở người trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên, nhiều người truyền tai nhau rằng uống canxi liều cao, đặc biệt khi thiếu các vi chất dẫn đường như vitamin K, sẽ làm canxi lắng đọng tại mạch máu và gây vôi hóa động mạch vành.
Thực tế, mối liên hệ giữa việc uống bổ sung canxi và nguy cơ vôi hóa động mạch vành vẫn đang gây nhiều tranh cãi trong giới y học với các kết quả nghiên cứu trái chiều [1]. Dùng viên bổ sung canxi liều rất cao (trên 1.400 mg mỗi ngày) hoặc dùng kéo dài không kèm vitamin D có liên quan đến việc tăng nguy cơ biến cố tim mạch và tử vong [1]. Ngược lại, ở người không mắc bệnh thận hoặc cường cận giáp, bổ sung canxi ở mức vừa phải không nhất thiết thúc đẩy quá trình vôi hóa mạch máu, và việc hấp thụ canxi qua thực phẩm tự nhiên vẫn an toàn cho hệ tim mạch [1].
Canxi lắng đọng ở thành mạch máu như thế nào?
Vôi hóa mạch máu là sự lắng đọng canxi photphat trong các cấu trúc tim mạch [2]. Tình trạng vôi hóa ở động mạch vành có liên hệ với sự gia tăng gánh nặng mảng xơ vữa, tăng nguy cơ bệnh mạch vành và tử vong [2]. Đây không phải là sự lắng cặn vật lý thụ động, mà là quá trình sinh học được điều hòa chủ động, chia sẻ nhiều protein và con đường tín hiệu với quá trình khoáng hóa xương [2].
Ở cấp độ tế bào, các nuôi cấy trong phòng thí nghiệm cho thấy tế bào cơ trơn mạch máu bị vôi hóa khi nồng độ canxi trong môi trường tăng lên [3]. Quá trình này tạo ra nhiều túi chất nền bên trong tế bào cơ trơn mạch máu, sau đó đẩy ra ngoài và gây lắng đọng canxi ngoại bào [3]. Tiếp xúc nhiều với canxi làm thay đổi biểu hiện gen của tế bào cơ trơn mạch máu, khiến chúng mang đặc tính giống tế bào tạo xương [3]. Thành động mạch cũng có các thụ thể nhận diện canxi tham gia vào sự biến đổi này [3].
Ngoài ra, canxi có thể tác động đến bệnh lý tim mạch qua nhiều con đường khác như chuyển hóa lipid, phản ứng viêm, độ nhạy và bài tiết insulin, huyết khối [1]. Nồng độ canxi trong máu tăng còn liên quan đến việc tăng đông máu và tăng độ cứng động mạch [2]. Bên cạnh canxi, nồng độ photphat trong máu cao cũng góp phần gây vôi hóa tim mạch độc lập với chức năng thận [4]. Trong một nghiên cứu trên 3.015 người trẻ từ 18 đến 30 tuổi, nồng độ photphat cao dù vẫn trong ngưỡng bình thường đã là yếu tố nguy cơ gây vôi hóa động mạch vành [4]. Ngược lại, nghiên cứu trên chuột thiếu hụt ApoE cho thấy chế độ ăn ít kali làm tăng canxi nội bào, kích hoạt protein CREB và quá trình tự thực (autophagy) thông qua protein ATG7, từ đó thúc đẩy vôi hóa tế bào cơ trơn mạch máu và làm cứng động mạch chủ [1]. Chế độ ăn giàu kali giúp giảm tình trạng vôi hóa này [1].
Nghiên cứu cảnh báo rủi ro khi bổ sung canxi liều cao
Một phân tích tổng quan công bố năm 2021 chỉ ra rằng liều bổ sung canxi hàng ngày trên 1.400 mg có liên quan đến việc tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, bao gồm cả bệnh tim mạch [1]. Một nghiên cứu theo dõi trong 10 năm cũng ghi nhận việc dùng thực phẩm chức năng bổ sung canxi có liên quan độc lập với sự xuất hiện mới của vôi hóa động mạch vành, bất kể tổng lượng canxi nạp vào [1]. Tại Hàn Quốc, dữ liệu khảo sát năm 2017 cho thấy 67,8% người trưởng thành ăn thiếu chuẩn canxi hàng ngày, nhưng việc uống bổ sung canxi từ 12 tháng trở lên mà không kèm vitamin D lại liên quan đến tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim không tử vong [4]. Việc uống thêm viên canxi bên cạnh chế độ ăn đã đủ canxi cũng góp phần làm tiến triển bệnh mạch máu [4].
Các nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn cũng ghi nhận rủi ro tương tự trên hệ tim mạch. Nghiên cứu Loãng xương Kuopio theo dõi 10.555 phụ nữ lớn tuổi trong 7 năm cho thấy người dùng viên bổ sung canxi có tỷ số nguy cơ (HR) mắc bệnh mạch vành là 1,24 [3]. Đoàn hệ EPIC-Heidelberg theo dõi 23.980 người trưởng thành trong 11 năm ghi nhận tỷ số nguy cơ nhồi máu cơ tim ở người uống bổ sung canxi là 1,86 [3]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên khác trên 602 người cao tuổi có sức khỏe yếu (ghi nhận 218 ca tử vong trong quá trình theo dõi) cho thấy nhóm vừa tắm nắng hàng ngày vừa uống bổ sung canxi có tỷ số nguy cơ tử vong chung là 1,47 và tử vong do tim mạch là 1,76 so với nhóm chỉ tắm nắng [3].
Về nồng độ chất khoáng trong máu, phân tích dịch tễ học báo cáo tỷ lệ tử vong do bệnh động mạch vành là 1,13% cho mỗi độ lệch chuẩn (SD) tăng lên của nồng độ canxi máu [4]. Một nghiên cứu dọc kéo dài 12,6 năm cũng cho thấy biến cố mạch máu não tăng 1,37 lần cho mỗi độ lệch chuẩn tăng thêm của canxi huyết thanh [4].
Nhiều công trình lớn chưa thấy sự gia tăng vôi hóa mạch vành
Trái ngược với các lo ngại trên, nhiều nghiên cứu hình ảnh học trực tiếp đo điểm số vôi hóa động mạch vành (CAC) lại không tìm thấy tác hại của việc bổ sung canxi. Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu Framingham Offspring công bố năm 2012 đã đánh giá 690 phụ nữ và 588 nam giới có độ tuổi trung bình là 60 (từ 36 đến 83 tuổi) [5]. Người tham gia trả lời bảng câu hỏi tần suất thực phẩm trong giai đoạn 1998-2001 và chụp cắt lớp vi tính (CT) 4 năm sau đó vào giai đoạn 2002-2005 [5]. Sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, BMI, hút thuốc, uống rượu, dùng vitamin D, năng lượng nạp vào và tình trạng mãn kinh ở nữ, điểm vôi hóa mạch vành Agatston trung bình theo 4 nhóm tăng dần lượng canxi tổng cộng lần lượt là 2,36; 2,52; 2,16 và 2,39 ở nữ (P-trend = 0,74), và 4,32; 4,39; 4,19 và 4,37 ở nam (P-trend = 0,94) [5]. Kết quả tương tự ở cả canxi từ thức ăn lẫn viên uống, cho thấy nạp nhiều canxi không làm tăng vôi hóa mạch vành [5].
Một nghiên cứu phụ nằm trong thử nghiệm Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) công bố năm 2011 đã theo dõi ngẫu nhiên 754 phụ nữ từ 50 đến 59 tuổi đã cắt tử cung tại 28 trên 40 trung tâm [6]. Một nhóm dùng canxi cacbonat (1.000 mg canxi nguyên tố/ngày) kèm vitamin D3 (400 IU/ngày) và nhóm kia dùng giả dược trong trung bình 7 năm, sau đó chụp CT tim [6]. Kết quả cho thấy điểm CAC trung bình ở nhóm dùng canxi kèm vitamin D là 91,6 và nhóm giả dược là 100,5 (p = 0,74) [6]. Tỷ số chênh (OR) sau hiệu chỉnh đối với các ngưỡng điểm CAC >0, >=10 và >=100 lần lượt là 0,92; 1,29 và 0,90 [6]. Ngay cả ở nhóm tuân thủ uống trên 50% lượng thuốc hoặc nhóm có điểm CAC trên 300, kết quả vẫn tương đương nhau, chứng tỏ liều trung bình canxi kèm vitamin D3 không làm thay đổi gánh nặng mảng bám vôi hóa ở phụ nữ sau mãn kinh [6].
Tương tự, một nghiên cứu năm 2016 trên 145 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp không có bệnh tim mạch đã chụp CT đa dãy đánh giá mạch vành lúc ban đầu và sau trung vị 39 tháng (lần khám 2 ở trung vị 20 tháng) [7]. Dù bệnh nhân viêm khớp dạng thấp có tỷ lệ tử vong chuẩn hóa cao gấp 3 lần dân số chung với nguyên nhân hàng đầu là bệnh tim mạch, việc uống canxi từ 1.000 mg/ngày trở lên (chiếm 28%, tương đương 42 người) không làm tăng điểm CAC [7]. Thậm chí, tỷ lệ có điểm CAC >100 (chiếm 30% tương đương 44 người lúc đầu, và 34% tương đương 50 người khi theo dõi) còn thấp hơn ở nhóm dùng liều từ 1.000 mg/ngày trở lên tại thời điểm ban đầu (OR hiệu chỉnh là 0,30) và mất ý nghĩa thống kê ở lần khám thứ ba (OR hiệu chỉnh là 0,39) [7].
Vai trò của vitamin K và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhiều người thắc mắc về việc dùng vitamin K để ngăn chặn vôi hóa mạch máu. Các tài liệu nghiên cứu hiện có trong bài không khảo sát việc kết hợp canxi với vitamin K2 ở người khỏe mạnh, nhưng có ghi nhận vai trò của vitamin K1 trên bệnh nhân chạy thận. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2024 tại một trung tâm đã theo dõi 60 bệnh nhân Mexico chạy thận nhân tạo mạn tính có điểm vôi hóa mạch vành trên 10 đơn vị Agatston [8]. Bệnh nhân được tiêm tĩnh mạch 10 mg vitamin K1 hoặc giả dược vào cuối buổi lọc máu, 3 lần mỗi tuần trong suốt 12 tháng [8].
Kết quả sau 12 tháng cho thấy điểm canxi mạch vành ở nhóm dùng vitamin K1 giảm từ mức ban đầu 112,50 xuống 78,50 đơn vị Agatston, trong khi nhóm giả dược tăng từ 177 lên 344 đơn vị Agatston (p = 0,05) [8]. Tỷ lệ tiến triển vôi hóa mạch vành ở nhóm vitamin K1 là 20,8% so với 44% ở nhóm giả dược (tỷ số nguy cơ RR là 0,45), tức giảm được 55% sự tiến triển vôi hóa động mạch vành sau 1 năm [8]. Bên cạnh đó, bản thân canxi cũng tham gia vào nhiều hoạt động sinh lý và mang lại lợi ích nhất định cho tim mạch như giúp hạ huyết áp và cải thiện chỉ số mỡ máu [2].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Trong nghiên cứu NIH-AARP (2013), nhóm tác giả thiếu thông tin về tổng thời gian sử dụng viên uống canxi của người tham gia, cũng như không loại trừ được ảnh hưởng của các chất dinh dưỡng đi kèm khác [2]. Trong báo cáo của nghiên cứu WHI, việc người tham gia tự ý uống thêm thực phẩm chức năng bên ngoài và sự tuân thủ điều trị kém có thể đã che lấp mối liên hệ thực sự giữa canxi và vôi hóa mạch máu [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi bổ sung canxi
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác động của canxi từ thực phẩm tự nhiên với viên uống bổ sung. Nghiên cứu chỉ ra rằng tổng lượng canxi nạp vào từ chế độ ăn có mối liên hệ bảo vệ, giúp giảm nguy cơ xơ vữa động mạch vành mới mắc, đặc biệt ở những người không dùng viên uống bổ sung [1]. Do đó, kiêng khem các thực phẩm giàu canxi vì sợ vôi hóa mạch máu là không có cơ sở; các chuyên gia khẳng định bằng chứng hiện tại không đủ để thay đổi khuyến cáo về lượng canxi nạp vào nhằm bảo vệ xương [5].
Hiểu lầm thứ hai là uống canxi càng nhiều thì xương càng chắc khỏe. Dữ liệu cho thấy liều bổ sung vượt quá 1.400 mg mỗi ngày liên quan đến việc tăng tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch và mọi nguyên nhân [1]. Ngoài ra, việc chỉ uống canxi đơn độc kéo dài từ 12 tháng trở lên mà bỏ qua vitamin D cũng làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim không tử vong [4].
Ai nên thận trọng khi dùng viên uống canxi?
Nhóm cần đặc biệt thận trọng là bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính, suy thận giai đoạn cuối và người bị cường cận giáp [2]. Ở bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối, việc uống canxi hàng ngày để làm chất gắn kết photphat có tương quan thuận với tình trạng vôi hóa động mạch vành [2]. Ngược lại, ở những bệnh nhân không mắc bệnh thận hoặc không bị cường cận giáp, việc bổ sung canxi không nhất thiết thúc đẩy vôi hóa mạch máu [1].
Người cao tuổi có sức khỏe suy yếu hoặc người đã có chế độ ăn đầy đủ canxi cũng cần lưu ý không tự ý uống thêm viên bổ sung [4]. Nghiên cứu cho thấy ở nhóm người già yếu có nguy cơ cao, sự gia tăng các biến cố tim mạch khi dùng viên canxi có thể dẫn đến tăng tỷ lệ tử vong [3]. Những người có bệnh nền tim mạch hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào.
Cách bổ sung canxi an toàn trong đời sống
Để bảo vệ xương mà không gây hại cho mạch máu, ưu tiên hàng đầu là nạp canxi thông qua chế độ ăn uống tự nhiên hàng ngày thay vì phụ thuộc vào viên uống [1]. Người dân nên kết hợp các thực phẩm giàu kali như rau xanh, trái cây vào bữa ăn, vì chế độ ăn giàu kali đã được chứng minh trên mô hình thực nghiệm là giúp giảm vôi hóa mạch máu và giảm độ cứng động mạch chủ [1]. Đồng thời, cần duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước và vận động đều đặn.
Nếu chế độ ăn không đáp ứng đủ và buộc phải dùng viên bổ sung, người dùng chỉ nên uống ở liều lượng vừa phải (như mức 1.000 mg canxi nguyên tố kết hợp 400 IU vitamin D3 mỗi ngày trong thử nghiệm WHI) và tuyệt đối tránh dùng liều cao trên 1.400 mg/ngày [1]. Không nên uống canxi đơn độc kéo dài trên 12 tháng mà không có vitamin D đi kèm [4].
Tóm lại, việc bổ sung canxi ở liều vừa phải kết hợp vitamin D không làm tăng mức độ vôi hóa động mạch vành ở người có chức năng thận bình thường [1]. Tuy nhiên, lạm dụng viên uống canxi liều cao có thể làm tăng rủi ro tim mạch [1]. Người dân nên ưu tiên nguồn canxi từ thực phẩm tự nhiên và tham khảo ý kiến bác sĩ để xác định liều lượng phù hợp với thể trạng.
