Uống cà phê chiều muộn tác động thế nào đến cơn bốc hỏa ban đêm?

Nhiều phụ nữ bước vào độ tuổi trung niên thường có thói quen nhâm nhi một tách cà phê vào buổi chiều muộn để giải tỏa sự mệt mỏi sau ngày dài làm việc. Tuy nhiên, không ít người sau đó phải trải qua một đêm mất ngủ vì những cơn nóng bừng dữ dội bốc lên ngực, cổ rồi lan khắp mặt kèm theo cảm giác vã mồ hôi đầm đìa. Liệu việc sử dụng thức uống chứa caffeine vào cuối ngày có phải là yếu tố châm ngòi khiến tình trạng bốc hỏa ban đêm trở nên nghiêm trọng hơn hay không là thắc mắc rất phổ biến.

Câu trả lời là đồ uống chứa chất kích thích như caffeine có thể làm tăng mức độ nhạy cảm của hệ thần kinh, nhưng bằng chứng khoa học thực tế cho thấy tác động này có sự phức tạp và chịu sự chi phối của nhiều yếu tố đi kèm. Ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh, các cơn bốc hỏa ban đêm gắn liền với sự xáo trộn vận mạch và tình trạng tim đập nhanh ^[1]. Việc nạp thêm chất kích thích vào thời điểm gần giờ ngủ dễ làm cộng hưởng những rối loạn này, khiến giấc ngủ bị gián đoạn trầm trọng ^[1].

Cơn bốc hỏa ban đêm và cơ chế tác động của hệ thần kinh

Triệu chứng vận mạch, thường được gọi là bốc hỏa hay đổ mồ hôi ban đêm, là cảm giác nóng dữ dội khởi phát đột ngột đi kèm hiện tượng nhịp tim nhanh, mỗi đợt thường kéo dài dưới 30 phút ^[1]. Hiện tượng này xảy ra phổ biến trong cả giai đoạn tiền mãn kinh lẫn sau mãn kinh ^[1]. Nguyên nhân sâu xa được các bằng chứng thực nghiệm gợi ý là do sự suy giảm nồng độ estrogen và gia tăng hormone FSH trong cơ thể người phụ nữ ^[1].

Khi các hormone sinh dục suy giảm, trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi trở nên nhạy cảm bất thường với sự thay đổi của thân nhiệt. Đáng chú ý, hệ thống hạch giao cảm – đặc biệt là hạch sao vùng cổ ngực – có liên quan mật thiết đến việc điều hòa phản ứng vận mạch này ^[2]. Khi hệ thần kinh giao cảm bị kích hoạt, mạch máu ngoại vi giãn nhanh và tim đập dồn dập ^[1].

Nếu một người uống cà phê vào chiều muộn, lượng caffeine nạp vào có thể kích thích thần kinh, làm tăng tần số tim và khuếch đại tình trạng bồn chồn. Khi rơi vào trạng thái kích thích giao cảm, ngưỡng chịu nhiệt của cơ thể bị thu hẹp, khiến cơn bốc hỏa ban đêm dễ bùng phát hơn. Điều này lý giải vì sao can thiệp ức chế dẫn truyền giao cảm thông qua thủ thuật phong bế hạch sao lại được nghiên cứu như một hướng điều trị tiềm năng cho các triệu chứng vận mạch ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh ^[2].

Bằng chứng nghiên cứu về chế độ ăn uống và bốc hỏa

Để hiểu rõ mối liên hệ giữa các thói quen ăn uống và tần suất bốc hỏa, các nhà khoa học đã tiến hành các khảo sát thực địa trên quy mô lớn. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 được tiến hành trên 627 phụ nữ Lebanon trong độ tuổi từ 45 đến 67 nhằm đánh giá mối liên hệ giữa chứng bốc hỏa với việc tiêu thụ caffeine, đồ ăn cay, hút thuốc lá và tập luyện ^[3]. Kết quả ghi nhận có 62,5% phụ nữ tham gia khảo sát từng trải qua các cơn bốc hỏa ^[3].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2021 này chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm bị bốc hỏa và nhóm không bị bốc hỏa về hành vi hút thuốc lá, chỉ số khối cơ thể (BMI), thói quen ăn đồ cay nóng, trình độ học vấn, tuổi tác, tình trạng kinh nguyệt và số lần sinh nở ^[3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lại không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa cơn bốc hỏa với hoạt động thể chất hay các yếu tố ăn uống khác, trong đó bao gồm cả caffeine ^[3].

Điều này cho thấy thói quen tiêu thụ caffeine có thể không phải là nguyên nhân đơn độc kích hoạt cơn bốc hỏa ở mọi đối tượng, mà tác động thực tế của nó còn phụ thuộc vào cơ địa chuyển hóa, độ nhạy cảm của hệ thần kinh từng người và các yếu tố nguy cơ kết hợp như tình trạng béo phì hay hút thuốc ^[3]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng các yếu tố nguy cơ của cơn bốc hỏa có thể có sự khác biệt giữa các quốc gia và nền văn hóa ^[3].

Bốc hỏa ban đêm tàn phá chất lượng giấc ngủ ra sao?

Cơn bốc hỏa không đơn thuần gây khó chịu thoáng qua mà là thủ phạm hàng đầu phá vỡ chu kỳ nghỉ ngơi tự nhiên của phụ nữ trung niên. Các nghiên cứu đã xác định triệu chứng vận mạch là yếu tố dự báo chính cho các vấn đề về giấc ngủ ở phụ nữ mãn kinh ^[1]. Phụ nữ trong nhóm tuổi này thường có hiệu quả giấc ngủ thấp hơn đáng kể ^[1]. Giấc ngủ ban đêm của họ đặc trưng bởi tình trạng thức giấc nhiều lần và họ thường xuyên cảm thấy cáu gắt vào ban ngày ^[1].

Một nghiên cứu được trích dẫn đã chỉ ra mối tương quan trực tiếp giữa cảm giác khó duy trì giấc ngủ liên tục với sự hiện diện của các triệu chứng vận mạch ở phụ nữ sau mãn kinh ^[1]. Triệu chứng vận mạch không chỉ ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến giấc ngủ mà còn gián tiếp tác động xấu đến tâm trạng thông qua chính tình trạng khó ngủ này ^[1]. Phụ nữ ở giai đoạn tiền mãn kinh có nguy cơ mất ngủ cao hơn và thường xuyên phàn nàn về rối loạn giấc ngủ hơn so với phụ nữ tiền mãn kinh chưa bước vào giai đoạn chuyển tiếp ^[1].

Cùng với triệu chứng vận mạch, phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh còn thường xuyên đối mặt với sự thay đổi tâm trạng đột ngột, tăng căng thẳng, hay quên, mất ngủ, trầm cảm, lo âu và thiếu tập trung ^[1]. Tuy vậy, mối liên hệ giữa bốc hỏa và giấc ngủ cũng có những mặt phức tạp; một nghiên cứu đo đa ký giấc ngủ cho thấy phụ nữ mãn kinh hoàn toàn có thể thức giấc nửa đêm mà không hề trải qua cơn bốc hỏa ^[1]. Việc dùng thêm cà phê vào chiều muộn có thể làm tăng chứng mất ngủ độc lập, từ đó cộng hưởng làm cho tình trạng tỉnh giấc giữa đêm trở nên tồi tệ hơn ^[1].

Tác động từ chuyển hóa, cân nặng và nội tiết tố

Bên cạnh yếu tố thần kinh và các chất kích thích từ bên ngoài, nền tảng chuyển hóa bên trong cơ thể đóng vai trò then chốt quyết định tần suất xuất hiện triệu chứng vận mạch. Nghiên cứu công bố năm 2025 theo dõi dọc trên 704 phụ nữ từ nghiên cứu SWAN cho thấy mức insulin lúc đói tăng cao ở tuổi 47 dự báo sự khởi phát sớm hơn của các cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi ban đêm ^[4]. Nồng độ insulin cao cũng dự báo thời gian kéo dài hơn của cơn bốc hỏa và các đợt toát mồ hôi lạnh ^[4].

Nghiên cứu dọc này cũng chỉ ra chỉ số khối cơ thể (BMI) có mối liên hệ song hành với các triệu chứng vận mạch ^[4]. Kết quả từ nghiên cứu năm 2021 trên phụ nữ Lebanon cũng đồng thuận khi khẳng định chỉ số khối cơ thể là yếu tố có sự khác biệt rõ rệt giữa người bị bốc hỏa và người không bị ^[3]. Khi phụ nữ có cân nặng cao hoặc rối loạn chuyển hóa insulin, các cơn bốc hỏa ban đêm xuất hiện thường xuyên và kéo dài hơn ^[4].

Nếu một người vừa gặp vấn đề về đường huyết, thừa cân lại vừa duy trì thói quen uống cà phê chứa nhiều đường hoặc sữa đặc vào buổi chiều, nguy cơ bốc hỏa và mất ngủ sẽ nhân lên gấp bội. Sự kết hợp giữa kích thích giao cảm từ caffeine và biến động chuyển hóa do nồng độ insulin tăng cao sẽ tạo nên một vòng luẩn quẩn bất lợi cho hệ thống điều hòa nhiệt của cơ thể ^[4].

Những hiểu lầm phổ biến về nguyên nhân bốc hỏa

Nhiều người thường cho rằng tình trạng bốc hỏa hoàn toàn do phản ứng viêm hoặc stress oxy hóa gây ra và vội vã tìm đến các loại thực phẩm chức năng chống oxy hóa để giảm bớt sự khó chịu. Tuy nhiên, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2015 trên 245 phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh sớm (45-60 tuổi) đã bác bỏ quan điểm này ^[5]. Trong số các đối tượng tham gia, có 76 phụ nữ (chiếm 31%) báo cáo bị các cơn bốc hỏa ở mức độ trung bình hoặc nghiêm trọng ^[5].

Khi tiến hành đo lường hàng loạt chỉ dấu sinh học về stress oxy hóa trong huyết thanh, các nhà khoa học nhận thấy không có bất kỳ dấu ấn ngoại vi nào liên quan có ý nghĩa thống kê với sự xuất hiện của cơn bốc hỏa ^[5]. Dữ liệu cho thấy stress oxy hóa toàn thân không phải là yếu tố can dự vào sự khởi phát các triệu chứng vận mạch thời kỳ mãn kinh ^[5].

Do đó, người bệnh không nên lầm tưởng rằng chỉ cần uống các viên chống oxy hóa là có thể thoải mái dùng cà phê chiều muộn mà không lo bốc hỏa. Thay vào đó, việc can thiệp vào các yếu tố lối sống đã được chứng minh, bao gồm chế độ dinh dưỡng, cân nặng và các thói quen kích thích thần kinh, mới là hướng đi có cơ sở vững chắc hơn ^[3].

Ai nên đặc biệt thận trọng với cà phê chiều muộn?

Nhóm phụ nữ đang trong giai đoạn tiền mãn kinh muộn cần hết sức cẩn trọng với các thức uống chứa caffeine sau buổi trưa. Một nghiên cứu năm 2005 tại Nhật Bản trên phụ nữ từ 45 đến 55 tuổi ghi nhận tỷ lệ gặp triệu chứng vận mạch đạt đỉnh ở mức 52,6% trong nhóm phụ nữ tiền mãn kinh muộn ^[6]. Đây là thời điểm hệ nội tiết dao động dữ dội nhất, khiến trung tâm điều nhiệt cực kỳ nhạy cảm trước mọi tác nhân kích thích.

Những người có tiền sử nhịp tim nhanh hoặc thường xuyên bị mất ngủ nửa đêm cũng không nên dùng cà phê muộn, bởi bản thân cơn bốc hỏa đã thường xuyên đi kèm hiện tượng tim đập nhanh ^[1]. Nếu nạp thêm chất kích thích, tim sẽ càng đập dồn dập, đẩy mức độ căng thẳng lên cao và biến cơn bốc hỏa thành một trải nghiệm gây hoảng loạn trong đêm ^[1].

Ngoài ra, những phụ nữ có chỉ số BMI cao, người có mức đường huyết hoặc insulin lúc đói cao cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao [2, 6]. Nồng độ insulin cao dự báo cơn bốc hỏa kéo dài và xuất hiện sớm hơn ^[4]. Thêm vào đó, những người đang sử dụng thuốc điều trị không hormone cho triệu chứng bốc hỏa như desvenlafaxine cần đặc biệt lưu ý [3, 8]. Nghiên cứu năm 2014 cho thấy dù desvenlafaxine làm giảm số lần thức giấc ban đêm do bốc hỏa, nó lại có nguy cơ cao gây ra các tác dụng phụ như mất ngủ, buồn nôn, chóng mặt và tăng huyết áp ^[7]. Việc dùng thêm cà phê có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất ngủ và tăng huyết áp sẵn có từ tác dụng phụ của thuốc ^[7].

Áp dụng thực tế để kiểm soát cơn bốc hỏa

Để giảm thiểu tần suất và cường độ của những cơn nóng bừng giữa đêm, phụ nữ trung niên nên điều chỉnh lại thời điểm uống cà phê. Nguyên tắc quan trọng nhất là không sử dụng các đồ uống chứa caffeine sau 14 giờ chiều. Việc này giúp cơ thể có đủ thời gian chuyển hóa hoạt chất kích thích, tránh tình trạng hệ thần kinh giao cảm bị kích động khi bước vào giấc ngủ ban đêm [1, 4].

Về số lượng, mỗi người chỉ nên duy trì một lượng cà phê vừa phải vào buổi sáng, tránh lạm dụng để bù đắp cho cơn buồn ngủ do đêm hôm trước bị thức giấc ^[1]. Khi pha chế, nên ưu tiên cà phê đen không đường hoặc hạn chế tối đa việc cho thêm sữa đặc, siro ngọt nhằm tránh làm gia tăng nồng độ insulin – yếu tố đã được chứng minh là làm tăng thời gian kéo dài của cơn bốc hỏa ^[4].

Bên cạnh caffeine, chế độ ăn hằng ngày cũng cần được điều chỉnh đồng bộ. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận thói quen ăn đồ cay nóng có sự liên quan mật thiết với sự xuất hiện của triệu chứng bốc hỏa ^[3]. Vì vậy, bữa tối nên thanh đạm, tránh các gia vị cay nóng, tránh khói thuốc lá và kết hợp với việc kiểm soát cân nặng hợp lý ^[3]. Nếu các triệu chứng bốc hỏa và mất ngủ kéo dài gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống, chị em cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, đánh giá toàn diện về các liệu pháp điều trị nội tiết hoặc không nội tiết phù hợp [1, 8].

Tóm lại, dù mối liên hệ trực tiếp giữa caffeine và chứng bốc hỏa có sự khác biệt tùy theo cơ địa, việc uống cà phê vào chiều muộn vẫn là một yếu tố nguy cơ kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và làm tăng nhịp tim [1, 4]. Phụ nữ trung niên hoàn toàn có thể thưởng thức cà phê vào buổi sáng, đồng thời xây dựng lối sống lành mạnh, kiểm soát cân nặng để giữ cho những đêm ngủ luôn trọn vẹn và êm dịu [2, 6].