Uống cà phê hay trà đặc khi đang sốt xuất huyết làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước?

Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng ly cà phê đen hoặc ấm trà mạn đậm đặc. Khi mắc sốt xuất huyết, nhu cầu bù dịch trở nên cấp bách, nhưng thói quen sử dụng thức uống chứa chất kích thích vẫn khiến không ít người băn khoăn. Liệu việc uống trà đặc hay cà phê có gây mất nước nghiêm trọng và khiến bệnh trở nặng hơn?

Câu trả lời ngắn gọn: caffeine liều cao có tác dụng lợi tiểu cấp tính, làm tăng đào thải nước và natri qua đường tiểu, gây bất lợi cho người đang cần tích lũy dịch. Trong khi đó, ở liều thấp đến trung bình, tác động làm mất cân bằng dịch cơ thể ít rõ rệt hơn nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ kích thích hệ tuần hoàn. Vì vậy, người bệnh sốt xuất huyết nên tránh xa các thức uống pha đậm đặc để bảo vệ thể tích tuần hoàn.

Cơ chế tác động của caffeine đối với hệ bài tiết

Caffeine thuộc nhóm hợp chất methylxanthine, từ lâu được ghi nhận có đặc tính lợi tiểu nhẹ trên hệ tiết niệu ^[1]. Hoạt chất này tác động lên quá trình tái hấp thu chất lỏng tại ống thận, thúc đẩy sự bài tiết nước tiểu cùng một lượng muối khoáng ^[2]. Khi đi vào cơ thể, caffeine có thể kích thích bài xuất natri qua nước tiểu, kéo theo lượng nước tương ứng bị thải trừ ra ngoài ^[2].

Tuy nhiên, phản ứng sinh lý này phụ thuộc chặt chẽ vào độ lớn của liều dùng và tần suất sử dụng trước đó ^[1]. Với những người thường xuyên dùng caffeine, cơ thể xuất hiện sự thích ứng dung nạp đáng kể, làm giảm nhẹ hiệu ứng lợi tiểu so với những người hiếm khi dùng ^[1]. Dù vậy, khi dùng một lượng lớn caffeine tập trung trong thời gian ngắn, thận vẫn bị kích thích gia tăng khối lượng nước tiểu bài xuất ^[3].

Bằng chứng khoa học về caffeine và lượng nước tiểu

Năm 2017, một nghiên cứu can thiệp chéo ngẫu nhiên đã kiểm tra tác động cấp tính của liều lượng caffeine qua đường uống đối với 10 người trưởng thành khỏe mạnh (gồm 8 nam, 2 nữ; độ tuổi 27 ± 5 tuổi; cân nặng 89,5 ± 14,8 kg; chiều cao 1,75 ± 0,08 m; chỉ số khối cơ thể BMI 29,1 ± 4,4 kg/m²) có thói quen uống ít nhất 1 ly cà phê mỗi ngày ^[3]. Những người tham gia uống 200 mL nước lọc, cà phê chứa caffeine liều thấp (3 mg/kg thể trọng) hoặc cà phê chứa caffeine liều cao (6 mg/kg thể trọng) vào các đợt cách nhau ít nhất 5 ngày ^[3]. Mẫu nước tiểu được lấy mỗi 60 phút trong vòng 3 giờ ^[3].

Kết quả ghi nhận lượng caffeine tiêu thụ thực tế là 269 ± 45 mg ở nhóm liều thấp và 537 ± 89 mg ở nhóm liều cao ^[3]. Trong 3 giờ sau uống, nhóm dùng cà phê liều cao có lượng nước tiểu bài xuất tăng rõ rệt (đạt 613 ± 101 mL, p < 0,05) so với nhóm uống nước lọc thông thường (356 ± 53 mL) và nhóm cà phê liều thấp (316 ± 38 mL) ^[3]. Tổng lượng bài tiết thẩm thấu qua nước tiểu cũng cao hơn đáng kể ở nhóm liều cao (425 ± 92 mmol, p < 0,05) so với nhóm nước lọc (249 ± 36 mmol) và nhóm liều thấp (177 ± 16 mmol) ^[3]. Thử nghiệm cho thấy lượng caffeine 6 mg/kg gây lợi tiểu cấp tính rõ rệt, trong khi mức 3 mg/kg không gây rối loạn cân bằng dịch ở người trưởng thành nghỉ ngơi ^[3].

Phát hiện trên cũng được kiểm chứng gián tiếp qua các tổng quan thể thao, chẳng hạn báo cáo năm 2020 của nhóm chuyên gia thể lực ghi nhận rằng caffeine liều 6 mg/kg thể trọng gây lợi tiểu cấp tính ở trạng thái nghỉ ngơi, trong khi liều 3 mg/kg không làm xáo trộn dịch thể ^[4]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2006 trên 12 nam giới khỏe mạnh được cho uống 750 mL đồ uống năng lượng chứa 240 mg caffeine và 3 g taurine sau 12 giờ nhịn nước ^[2]. Phân tích mô hình hỗn hợp chứng minh caffeine làm tăng đáng kể thể tích nước tiểu (chênh lệch trung bình 243 mL; p < 0.001) và làm tăng bài tiết natri (chênh lệch trung bình 27 mmol; p < 0.001) trong 6 giờ thu thập dịch, chứng tỏ caffeine là tác nhân chính thúc đẩy bài niệu ^[2].

Giới hạn và những ngoại lệ của phản ứng lợi tiểu

Không phải mọi trường hợp tiêu thụ thức uống chứa caffeine đều dẫn tới tình trạng mất dịch ồ ạt. Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên năm 2023 trên các đối tượng bị mất nước nhẹ do vận động nhiệt độ cao (~10 g/kg cân nặng, tương đương ~1% trọng lượng cơ thể) đã so sánh việc bù lượng nước tương ứng bằng nước lọc, trà xanh hoặc nước pha caffeine nồng độ 20 mg/100 mL ^[5]. Sau 2 giờ bù dịch, tỷ lệ giữ nước đạt 52,2 ± 4,2% với nước lọc, 51,0 ± 5,0% với trà xanh và 47,9 ± 6,2% với nước pha caffeine; sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê ^[5]. Lượng nước tiểu, áp suất thẩm thấu nước tiểu và mức bài tiết natri, kali, clo giữa các nhóm không khác nhau ^[5].

Một bài tổng quan hệ thống năm 2023 về ảnh hưởng của caffeine lên phát âm cũng ghi nhận rằng dù các bác sĩ lâm sàng thường khuyên bệnh nhân tránh caffeine vì lo ngại mất nước, bằng chứng thực nghiệm về tác hại gây mất nước làm ảnh hưởng giọng nói vẫn chưa đủ tin cậy để đưa ra kết luận cứng nhắc ^[6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên vận động viên chạy 10 km cho thấy caffeine đường uống (3-9 mg/kg) hoặc việc súc miệng bằng caffeine không làm thay đổi nhiệt độ cơ thể, tỷ lệ mồ hôi hay cân bằng điện giải khi tập luyện ^[7]. Một bài tổng quan y học thể thao năm 2007 cũng chỉ ra tiêu thụ caffeine không dẫn đến mất cân bằng điện giải hay giảm dung nạp nhiệt khi vận động ^[8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2003 trên cơ sở dữ liệu y khoa Medline (1966–2002) kết luận caffeine liều lớn từ 250-300 mg (tương đương 2-3 tách cà phê hoặc 5-8 tách trà) chỉ gây kích thích đào thải nước tiểu trong thời gian ngắn ở người không quen dùng nhiều ngày ^[1]. Ngược lại, liều lượng thông thường trong khẩu phần sinh hoạt hằng ngày không làm mất dịch vượt quá lượng nước uống vào ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về cà phê và trà đậm đặc

Nhiều người nghĩ chỉ cần là chất lỏng thì uống vào đều giúp bù nước hiệu quả cho người bệnh sốt. Tuy nhiên, trà đặc chứa hàm lượng caffeine tích tụ rất cao tương đương với các loại cà phê đậm đặc ^[1]. Việc pha một ấm trà quá đặc và uống liên tục cả ngày có thể đưa lượng methylxanthine vượt ngưỡng 250-300 mg trong thời gian ngắn ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng caffeine hoàn toàn không gây mất nước trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Thực tế nghiên cứu đã chứng minh rõ ở trạng thái nghỉ ngơi không vận động, liều lượng caffeine cao (537 ± 89 mg hoặc 6 mg/kg) gây thất thoát qua đường tiểu thêm hàng trăm mililit nước và hàng trăm milimol chất hòa tan so với bình thường ^[3]. Ở bệnh nhân sốt xuất huyết, tình trạng cô đặc máu và thất thoát huyết tương vốn đã là biến chứng nguy hiểm, việc thận bị kích thích thải thêm dịch và natri sẽ làm phức tạp thêm việc kiểm soát tuần hoàn ^[2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người đang mắc sốt xuất huyết, đặc biệt là giai đoạn hạ sốt chuyển sang nguy kịch (từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh), tuyệt đối không nên dùng cà phê đậm hoặc trà đặc. Đây là thời điểm mạch máu tăng tính thấm, huyết tương thoát ra ngoài mô kẽ dẫn đến giảm thể tích tuần hoàn. Thêm một tác nhân kích thích lợi tiểu và thải trừ điện giải cấp tính như caffeine liều cao có thể làm tăng bài niệu không mong muốn ^[3], ^[2].

Những người có tiền sử loét dạ dày, trào ngược hoặc huyết áp không ổn định đang mắc bệnh sốt cũng cần tránh hoàn toàn các chất kích thích này. Trẻ em, người cao tuổi và phụ nữ mang thai bị sốt xuất huyết càng phải loại bỏ thức uống chứa caffeine. Nếu người bệnh có thói quen nghiện cà phê mạn tính lâu năm ^[1], việc dừng đột ngột có thể gây đau đầu nhẹ, nhưng vẫn an toàn hơn nhiều so với rủi ro mất nước và xáo trộn điện giải trong đợt cấp tính. Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dung nạp bất kỳ thức uống nào ngoài phác đồ bù dịch chuẩn.

Cách áp dụng thực tế và bù dịch an toàn khi sốt xuất huyết

Thay vì tìm đến cà phê hay trà đặc để tìm kiếm sự tỉnh táo, người bệnh sốt xuất huyết cần ưu tiên hàng đầu các loại dung dịch bù nước và điện giải chuyên biệt.

• Ưu tiên dung dịch oresol: Pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì, uống từng ngụm nhỏ rải rác trong ngày để duy trì áp suất thẩm thấu và cân bằng dịch.
• Bổ sung nước lọc và nước khoáng nhẹ: Uống từng lượng vừa phải, không uống ồ ạt một lúc.
• Tận dụng nước trái cây tươi: Nước dừa, nước cam, nước chanh hoặc nước ép hoa quả cung cấp vitamin C và lượng khoáng chất tự nhiên giúp cơ thể nhanh hồi phục.
• Nếu quá thèm trà: Chỉ nên dùng một lượng rất nhỏ trà thảo mộc không chứa caffeine hoặc trà xanh pha thật loãng, bởi trà xanh pha loãng ở liều thấp không làm xáo trộn thể tích tuần hoàn ^[5]. Tuyệt đối không uống trà mạn ngâm lâu đặc sánh hoặc cà phê pha phin đậm đặc.
• Thời điểm bù dịch: Nên uống đều đặn cả ngày lẫn đêm, theo dõi sát lượng nước tiểu thải ra (đảm bảo nước tiểu có màu vàng trong, lượng tương ứng với lượng nước uống vào).

Duy trì đủ nước cho cơ thể là nguyên tắc sống còn khi điều trị sốt xuất huyết tại nhà cũng như tại bệnh viện. Dù caffeine liều nhẹ không phải là chất gây độc, nhưng đặc tính lợi tiểu và tăng thải natri ở liều cao của cà phê hay trà đậm đặc là yếu tố hoàn toàn bất lợi cho việc bảo tồn thể tích dịch thể ^[3], ^[2]. Bỏ qua thói quen dùng chất kích thích trong vài ngày, chuyển sang các loại dịch bù chuẩn y khoa là lựa chọn sáng suốt giúp người bệnh vượt qua giai đoạn sốt một cách an toàn.