Thói quen nhâm nhi ly cà phê sáng kèm điếu thuốc lá rất phổ biến ở nhiều người trưởng thành. Khi quyết định bỏ thuốc, nhiều người lo lắng việc tiếp tục uống cà phê sẽ kích thích não bộ, làm bùng phát cơn thèm thuốc dữ dội và dẫn đến tái nghiện.
Thực tế, các dữ liệu khoa học cho thấy việc duy trì uống cà phê hoặc cắt bỏ hoàn toàn caffeine khi cai thuốc không làm thay đổi tỷ lệ bỏ thuốc thành công [1]. Lượng cà phê tiêu thụ trước và sau khi cai thuốc cũng không phải là yếu tố dự báo việc tái nghiện thuốc lá hay làm trầm trọng thêm hầu hết các triệu chứng cai thuốc [2].
Chuyển hóa caffeine và nicotine trong cơ thể diễn ra thế nào?
Khi ngừng hút thuốc lá nhưng vẫn giữ thói quen uống cà phê như cũ, nồng độ caffeine trong huyết tương có thể tăng lên hơn gấp đôi [1]. Sự gia tăng nồng độ này lớn đến mức có khả năng gây ra các triệu chứng ngộ độc caffeine trong giai đoạn cơ thể đang kiêng thuốc lá [1]. Trong một thử nghiệm theo dõi liên tục, nồng độ caffeine đo qua mẫu đờm tăng tuyến tính suốt 3 tuần sau khi bỏ thuốc ở nhóm tiếp tục tiêu thụ caffeine, đạt mức 203% so với ban đầu vào thời điểm tuần thứ 3 [1].
Về phía nicotine, tốc độ đào thải chất này khỏi cơ thể được đánh giá qua một chỉ số sinh học gọi là tỷ lệ chất chuyển hóa nicotine, viết tắt là NMR [3]. Những người có tốc độ chuyển hóa nicotine nhanh hơn nhìn chung thường ít thành công hơn khi cố gắng bỏ thuốc lá [3]. Dù vậy, cơ chế chính xác kết nối sự khác biệt cá nhân về chỉ số NMR với kết quả cai thuốc vẫn chưa rõ ràng [3].
Khi kiểm tra tại phòng thí nghiệm trên những người đang tìm kiếm điều trị cai thuốc, dữ liệu thực tế lại không ủng hộ giả thuyết cho rằng tốc độ chuyển hóa nicotine có liên quan đến mức độ củng cố hành vi hút thuốc hay cơn thèm thuốc [3]. Bên cạnh yếu tố sinh học, phản ứng thèm thuốc còn chịu tác động từ tâm lý kỳ vọng và các tín hiệu gợi nhớ xung quanh người hút [4].
Nghiên cứu nói gì về việc uống cà phê khi bỏ thuốc?
Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã kiểm tra trực tiếp xem việc kiêng caffeine có ảnh hưởng đến quá trình cai thuốc lá hay không trên 162 người hút thuốc có sử dụng caffeine tham gia chương trình cai thuốc của Hiệp hội Phổi Hoa Kỳ [1]. Những tình nguyện viên này được phân chia ngẫu nhiên theo phòng khám vào hai nhóm: nhóm tiếp tục dùng caffeine và nhóm kiêng hoàn toàn caffeine [1]. Các chỉ số được đo lường trong suốt 3 tuần đầu sau khi bỏ thuốc, cũng như ở các mốc 6 tháng và 1 năm [1].
Kết quả ghi nhận các triệu chứng cai nicotine điển hình xuất hiện trong 16 ngày đầu tiên kể từ khi ngừng hút thuốc [1]. Đáng chú ý, nhóm kiêng hoàn toàn caffeine báo cáo tình trạng mệt mỏi tăng lên rõ rệt trong 3 ngày đầu cai thuốc, trong khi nhóm tiếp tục uống caffeine không gặp hiện tượng này [1]. Khi so sánh trực tiếp với người vẫn dùng caffeine, những người cắt bỏ hoàn toàn chất này bị tăng cảm giác mệt mỏi, giảm sự hưng phấn kích thích và tăng nhẹ cơn thèm caffeine ngay sau khi ngừng thuốc lá [1]. Tuy nhiên, không có sự khác biệt nào giữa hai nhóm về các triệu chứng cai thuốc khác hoặc tỷ lệ cai thuốc thành công ở các mốc 16 ngày, 6 tháng hay 12 tháng [1].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 1993 đã phân tích hai nhóm đối tượng: một nhóm gồm 105 người hút thuốc nhận lời khuyên từ bác sĩ kèm kẹo cao su giả dược, và một nhóm khác gồm 630 người tự cai thuốc [2]. Kết quả trên cả hai nhóm cho thấy việc có uống hay không uống cà phê và rượu, lượng tiêu thụ trước khi cai, hoặc sự thay đổi lượng dùng sau khi cai đều không dự báo khả năng tái nghiện hay phần lớn các triệu chứng cai thuốc lá [2]. Ngoại lệ duy nhất có thể xảy ra là những người dùng nhiều caffeine và rượu báo cáo mức độ đói và thèm thuốc tăng cao hơn sau khi cai, nhưng hiệu ứng này không nhất quán giữa các phép đo, các đợt theo dõi và giữa các nghiên cứu [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận dữ liệu này không ủng hộ giả thuyết cho rằng tình trạng nhiễm độc caffeine do tăng nồng độ caffeine máu sau khi bỏ thuốc làm nặng thêm hội chứng cai thuốc lá, hay việc dùng caffeine trong giai đoạn đầu kiêng thuốc làm tăng nguy cơ tái nghiện [2].
Tác động của tốc độ chuyển hóa nicotine và tâm lý kỳ vọng
Để làm rõ vai trò của tốc độ chuyển hóa nicotine, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2023 tại Buffalo, New York, Hoa Kỳ đã khảo sát 252 người trưởng thành hút thuốc lá có nhu cầu cai thuốc [3]. Khoảng 1 tuần trước buổi điều trị cai thuốc đầu tiên, người tham gia được lấy mẫu nước bọt để đánh giá chỉ số NMR và thực hiện quy trình chọn lựa hành vi dưới điều kiện có tín hiệu gợi nhớ tại phòng thí nghiệm [3]. Trong mỗi lượt thử, người tham gia tiếp xúc với tín hiệu là thuốc lá hoặc nước lọc, báo cáo mức độ thèm thuốc và chi từ 0,01 đến 0,25 đô la Mỹ để đổi lấy cơ hội từ 5% đến 95% được thử một hơi thuốc hoặc một ngụm nước [3].
Kết quả cho thấy chỉ số NMR cao hơn đáng kể ở những người tham gia là người da trắng và phụ nữ [3]. Đúng như dự đoán, mức chi tiêu và cơn thèm thuốc ở các lượt tiếp xúc với thuốc lá đều cao hơn rõ rệt so với lượt tiếp xúc với nước lọc [3]. Tuy nhiên, trái với giả thuyết ban đầu, chỉ số NMR cao hơn không đi kèm với việc tăng củng cố hành vi hút thuốc, tăng cơn thèm thuốc nói chung hay cơn thèm thuốc do tín hiệu gợi nhớ [3].
Về khía cạnh tâm lý, một nghiên cứu công bố năm 2012 trên 153 người trưởng thành phụ thuộc nicotine đã đánh giá vai trò của sự kỳ vọng đối với cơn thèm thuốc [4]. Người tham gia được tiếp xúc với bộ tín hiệu trung tính và tín hiệu thuốc lá, đồng thời trả lời bảng hỏi về mức độ thèm thuốc mà họ dự đoán sẽ gặp phải trước khi tiếp xúc và mức độ thèm thực tế sau khi tiếp xúc [4]. Kết quả chỉ ra mức độ thèm thuốc do người hút tự kỳ vọng trước đó có mối liên hệ chặt chẽ với cơn thèm thực tế xảy ra sau khi nhìn thấy tín hiệu thuốc lá [4]. Cả mức độ thèm kỳ vọng lẫn thực tế đều liên quan đến việc thời gian bỏ thuốc ở lần thử gần nhất ngắn hơn và cảm nhận việc bỏ thuốc trong tương lai khó khăn hơn [4].
Mối liên hệ chéo ở các nhóm đặc thù
Ở nhóm người mắc bệnh tâm thần phân liệt, việc hút thuốc lá và tiêu thụ caffeine là những hành vi sử dụng chất đã được xác lập và gây nhiều vấn đề sức khỏe [5]. Một nghiên cứu tại phòng thí nghiệm công bố năm 2010 đã kiểm tra phản ứng chéo trước tín hiệu gợi nhớ ở 15 người mắc tâm thần phân liệt hoặc rối loạn phân liệt cảm xúc và 18 người thuộc nhóm đối chứng không mắc bệnh tâm thần [5]. Tất cả những người tham gia đều là người hút thuốc nặng và sử dụng caffeine hàng ngày, được kiểm tra trong điều kiện bình thường và điều kiện nhịn hút thuốc 5 giờ [5].
Nhóm mắc bệnh tâm thần phân liệt có xu hướng báo cáo mức tiêu thụ caffeine hàng ngày cao hơn nhóm đối chứng, dù sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê có thể do cỡ mẫu nhỏ [5]. Lượng caffeine dùng hàng ngày có tương quan chặt chẽ với số lượng thuốc lá hút mỗi ngày ở nhóm tâm thần phân liệt, nhưng hiện tượng này không xuất hiện ở nhóm đối chứng bình thường [5]. Sau khi kiểm soát yếu tố lượng caffeine tiêu thụ, việc tiếp xúc với các tín hiệu gợi nhớ thuốc lá làm tăng sự thôi thúc muốn uống đồ uống chứa caffeine ở nhóm tâm thần phân liệt, nhưng không làm tăng ở nhóm đối chứng [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện có mang lại góc nhìn thực tế giúp người đang cai thuốc giảm bớt gánh nặng tâm lý. Việc chứng minh tiếp tục uống cà phê không làm giảm tỷ lệ cai thuốc thành công sau 16 ngày, 6 tháng hay 1 năm giúp người cai thuốc không cần phải ép mình từ bỏ cùng lúc cả hai thói quen [1]. Hơn nữa, dữ liệu còn chỉ ra việc cắt bỏ caffeine đột ngột ngay khi bỏ thuốc lá lại chính là nguyên nhân gây tăng mệt mỏi trong 3 ngày đầu và làm giảm sự tỉnh táo [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học này vẫn có những giới hạn nhất định cần lưu ý. Trong nghiên cứu năm 1993, ghi nhận về việc người dùng nhiều caffeine và rượu bị tăng cảm giác đói và thèm thuốc sau cai lại thiếu tính nhất quán giữa các công cụ đo lường và các đợt theo dõi [2]. Ở nghiên cứu năm 2010, cỡ mẫu khá nhỏ với 15 người bệnh và 18 người đối chứng khiến một số khác biệt dù có kích thước hiệu ứng lớn nhưng không đạt ý nghĩa thống kê [5]. Trong khi đó, nghiên cứu năm 2023 chỉ đánh giá qua mô hình lựa chọn tại phòng thí nghiệm khoảng 1 tuần trước điều trị, chưa giải thích được vì sao người chuyển hóa nicotine nhanh lại khó bỏ thuốc hơn trong thực tế [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi cai thuốc lá
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng phải kiêng tuyệt đối cà phê ngay ngày đầu bỏ thuốc để tránh kích thích cơn thèm nicotine. Thực tế, việc ngưng hoàn toàn caffeine cùng lúc với bỏ thuốc lá không giúp tăng tỷ lệ cai thuốc thành công mà còn khiến cơ thể thêm mệt mỏi, thiếu sức sống và thèm caffeine trong những ngày đầu [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng nồng độ caffeine tăng cao trong máu sau khi bỏ thuốc sẽ làm trầm trọng thêm hội chứng cai thuốc lá và đẩy người hút vào cảnh tái nghiện. Các phân tích trên hàng trăm người tự cai thuốc và người nhận tư vấn y tế đã bác bỏ lý thuyết này, khẳng định lượng cà phê uống trước và sau khi cai không dự báo nguy cơ tái nghiện [2].
Hiểu lầm thứ ba là đổ lỗi hoàn toàn cho tốc độ đào thải chất của cơ thể làm tăng cơn thèm thuốc. Dù người có chỉ số chuyển hóa nicotine NMR cao thường khó bỏ thuốc hơn, dữ liệu thực nghiệm cho thấy chỉ số này không làm tăng mức độ thèm thuốc chung hay cơn thèm khi thấy tín hiệu thuốc lá [3]. Thay vào đó, chính tâm lý lo sợ và kỳ vọng rằng mình sẽ thèm thuốc dữ dội khi gặp các tình huống quen thuộc mới là yếu tố gắn liền với cơn thèm thực tế và làm tăng cảm giác khó bỏ thuốc [4].
Ai nên thận trọng với caffeine khi đang bỏ thuốc?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là tất cả những người duy trì lượng cà phê như cũ sau khi ngừng hút thuốc. Do nồng độ caffeine trong cơ thể có thể tăng lên tới 203% sau 3 tuần bỏ thuốc, việc giữ nguyên liều lượng cũ có thể dẫn đến nồng độ đủ cao để gây ra các triệu chứng ngộ độc caffeine [1].
Nhóm thứ hai là những người mắc bệnh tâm thần phân liệt hoặc rối loạn phân liệt cảm xúc. Ở nhóm đối tượng này, việc tiêu thụ caffeine liều cao có thể làm gia tăng các triệu chứng tâm thần và liên quan chặt chẽ với số lượng thuốc lá hút hàng ngày [5]. Khi nhìn thấy các tín hiệu gợi nhớ thuốc lá, người mắc tâm thần phân liệt cũng dễ bùng phát cơn thèm đồ uống có caffeine hơn người bình thường [5].
Nhóm thứ ba là những người có习惯 tiêu thụ lượng lớn cả caffeine và rượu bia. Dữ liệu ghi nhận nhóm dùng nhiều cả hai chất này có thể gặp tình trạng tăng cảm giác đói và tăng cơn thèm thuốc sau khi cai, dù biểu hiện không hoàn toàn đồng nhất ở mọi thời điểm [2]. Những người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được tư vấn mức dùng phù hợp.
Áp dụng thực tế để kiểm soát cơn thèm thuốc hiệu quả
Khi bắt đầu kế hoạch bỏ thuốc lá, bạn không nhất thiết phải cắt bỏ hoàn toàn ly cà phê quen thuộc để tránh rơi vào trạng thái mệt mỏi và giảm sự tỉnh táo trong 3 ngày đầu tiên [1]. Tuy nhiên, vì nồng độ caffeine trong cơ thể sẽ tăng hơn gấp đôi và đạt mức 203% sau 3 tuần ngừng hút thuốc, bạn nên chủ động giảm bớt một phần lượng cà phê uống vào mỗi ngày để phòng ngừa các triệu chứng ngộ độc caffeine [1]. Việc uống đủ nước lọc và duy trì chế độ ăn uống cân bằng cũng giúp cơ thể thích nghi tốt hơn trong 16 ngày đầu xuất hiện các triệu chứng cai nicotine điển hình [1].
Bên cạnh việc điều chỉnh lượng cà phê, bạn có thể áp dụng các biện pháp giảm cơn thèm thuốc đã được chứng minh hiệu quả. Một nghiên cứu công bố năm 2015 trên 30 người đã nhịn hút thuốc trong 15 giờ đã so sánh hiệu quả giữa việc chỉ ngậm viên nicotine thay thế (15 người) và việc kết hợp ngậm viên nicotine cùng một buổi tập thể dục cường độ trung bình (15 người) [6]. Cơn thèm thuốc được đo trước can thiệp, trong lúc can thiệp ở phút thứ 10 và 20, và sau can thiệp ở các phút 10, 20, 30 và 40 [6]. Kết quả cho thấy dù cả hai cách đều giúp giảm thèm thuốc, việc kết hợp vận động thể chất cường độ trung bình cùng viên ngậm nicotine mang lại mức giảm cơn thèm vượt trội hơn hẳn so với chỉ dùng viên ngậm đơn thuần [6].
Ngoài ra, người cai thuốc cần rèn luyện tâm lý vững vàng, tránh tự ám ảnh rằng mình sẽ thèm thuốc không chịu nổi khi cầm ly cà phê hay nhìn thấy khói thuốc [4]. Việc kiểm soát tốt kỳ vọng về cơn thèm sẽ giúp giảm mức độ thèm thuốc thực tế khi va chạm với các tín hiệu gợi nhớ ngoài đời sống [4].
Uống cà phê khi đang cai thuốc lá không phải là thủ phạm làm giảm tỷ lệ bỏ thuốc thành công hay gây tái nghiện [1]. Thay vì kiêng khem cực đoan gây mệt mỏi, người cai thuốc chỉ cần giảm lượng cà phê vừa phải để tránh dư thừa caffeine trong máu và kết hợp vận động thể chất để vượt qua cơn thèm hiệu quả [1]. Nếu có bệnh lý nền hoặc gặp khó khăn trong quá trình cai, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để có phác đồ hỗ trợ an toàn.
