Nhâm nhi một tách cà phê vào buổi sáng đã trở thành thói quen khó bỏ của nhiều người Việt. Tuy nhiên, khi nhận kết quả xét nghiệm máu có chỉ số axit uric cao hoặc bắt đầu xuất hiện những cơn đau khớp ngón chân cái, nhiều người băn khoăn liệu có phải từ bỏ thức uống quen thuộc này hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Uống cà phê mỗi ngày không làm tăng nguy cơ mắc bệnh gout, mà ngược lại còn liên quan đến việc giảm nguy cơ khởi phát căn bệnh này [1]. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và phân tích gộp quy mô lớn ghi nhận thói quen uống cà phê ở mức độ vừa phải hỗ trợ hạ nồng độ axit uric trong máu và giảm tỷ lệ mắc gout ở cả nam lẫn nữ [1]. Dù vậy, tác động cụ thể còn phụ thuộc vào lượng uống, giới tính và cách pha chế đi kèm [1].
Hoạt chất trong cà phê tác động thế nào đến việc đào thải axit uric qua thận?
Axit uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình phân hủy hợp chất purine trong cơ thể [2]. Nồng độ chất này trong máu được quyết định bởi sự cân bằng giữa hai quá trình: lượng sản xuất ra và khả năng đào thải urate qua thận [2]. Khi cơ thể sản xuất quá nhiều hoặc thận lọc thải kém, axit uric sẽ tích tụ gây tăng axit uric máu — yếu tố dự báo chính của bệnh gout [2].
Cà phê hỗ trợ cơ thể kiểm soát axit uric thông qua hai cơ chế sinh học chính liên quan trực tiếp đến quá trình chuyển hóa và bài tiết tại thận [3]. Thứ nhất, hạt cà phê rất giàu các chất chống oxy hóa, nổi bật là hợp chất phenol có tên axit chlorogenic [3]. Hoạt chất này giúp làm giảm nồng độ insulin trong máu và tăng độ nhạy insulin của cơ thể [4]. Khi độ nhạy insulin được cải thiện, chức năng lọc của thận hoạt động hiệu quả hơn, từ đó thúc đẩy mạnh mẽ quá trình đào thải urate qua đường nước tiểu [3].
Thứ hai, bản thân chất caffeine (tên hóa học là 1, 3, 7-trimethyl-xanthine) trong cà phê là một hợp chất thuộc nhóm methyl-xanthine [4]. Nhờ cấu trúc này, caffeine hoạt động như một chất ức chế cạnh tranh đối với xanthine oxidase — enzyme chính chịu trách nhiệm sản xuất axit uric trong chuỗi chuyển hóa purine, một cơ chế đã được chứng minh trên mô hình chuột [4]. Nhờ vừa kìm hãm enzyme tạo ra axit uric, vừa thúc đẩy thận tăng cường bài tiết thông qua axit chlorogenic, cà phê tạo ra tác động kép có lợi cho người có nguy cơ mắc gout [3]. Đáng chú ý, việc cà phê đã tách caffeine (decaf) vẫn giữ được khả năng hạ axit uric cho thấy các hợp chất ngoài caffeine đóng vai trò rất quan trọng trong cơ chế đào thải này [5].
Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì về cà phê và chỉ số axit uric?
Mối liên hệ giữa cà phê và nồng độ axit uric đã được khảo sát qua nhiều công trình nghiên cứu có quy mô hàng trăm nghìn người. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã phân tích dữ liệu của 14.758 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên trong Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia lần thứ ba của Mỹ (NHANES III, giai đoạn 1988-1994) [5]. Các nhà khoa học đánh giá lượng tiêu thụ qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm và định nghĩa tình trạng tăng axit uric máu khi chỉ số này vượt quá 7,0 mg/dl ở nam giới và 5,7 mg/dl ở nữ giới [5]. Kết quả cho thấy nồng độ axit uric máu giảm dần khi lượng cà phê uống vào tăng lên [5]. Cụ thể, sau khi hiệu chỉnh theo tuổi và giới tính, những người uống từ 4 đến 5 tách mỗi ngày có mức axit uric thấp hơn 0,26 mg/dl so với người không uống [5]. Ở nhóm uống từ 6 tách trở lên mỗi ngày, mức giảm đạt 0,43 mg/dl và tỷ lệ mắc chứng tăng axit uric máu giảm đi (tỷ số chênh OR là 0,57) [5]. Nghiên cứu này cũng phát hiện cà phê tách caffeine có mối liên hệ nghịch ở mức độ vừa phải với axit uric máu, trong khi việc uống trà hoặc tổng lượng caffeine từ các đồ uống khác không tạo ra sự khác biệt đáng kể [5].
Tại châu Á, một nghiên cứu công bố năm 2010 tại Fukuoka (Nhật Bản) đã khảo sát mặt cắt ngang trên 11.662 nam giới và phụ nữ tự do trong độ tuổi từ 49 đến 76 [2]. Để đảm bảo tính chính xác, nhóm nghiên cứu đã loại trừ những người đang dùng thuốc điều trị gout, thuốc lợi tiểu, hoặc đang điều trị ung thư và bệnh thận mạn tính, đồng thời hiệu chỉnh các yếu tố như chỉ số khối cơ thể (BMI), uống rượu, tăng huyết áp và đái tháo đường [2]. Kết quả khẳng định uống cà phê có liên hệ nghịch với nồng độ axit uric máu và tình trạng tăng axit uric ở nam giới bất kể các yếu tố gây nhiễu [2]. Ở phụ nữ Nhật Bản, mối liên hệ bảo vệ này cũng có ý nghĩa thống kê nhưng biểu hiện yếu hơn so với nam giới [2].
Đối với nguy cơ khởi phát bệnh gout thực sự, các nghiên cứu đoàn hệ theo dõi dọc cung cấp cái nhìn rất rõ nét. Trong một phân tích thuộc Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (HPFS) ở nam giới, nguy cơ tương đối (RR) mắc gout giảm dần theo số tách cà phê tiêu thụ mỗi ngày [3]. Nếu lấy nhóm không uống làm mốc chuẩn (RR = 1,00), thì nguy cơ ở nhóm uống dưới 1 tách là 0,97; uống 1-3 tách là 0,92; uống 4-5 tách giảm xuống còn 0,60; và uống từ 6 tách trở lên giảm xuống chỉ còn 0,41 [3].
Tại Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study), các nhà khoa học đã theo dõi 89.433 nữ y tá hoàn toàn không bị gout ở thời điểm ban đầu trong suốt 26 năm và ghi nhận 896 ca mắc gout mới [3]. Sau khi điều chỉnh hàng loạt yếu tố như tuổi tác, tổng năng lượng nạp vào, BMI, tình trạng mãn kinh, việc dùng hormone thay thế, thuốc lợi tiểu, tăng huyết áp và chế độ ăn, những phụ nữ uống từ 948 ml cà phê mỗi ngày trở lên giảm được hơn một nửa nguy cơ mắc gout so với người không uống [3]. Khác với nam giới trong nghiên cứu HPFS vốn không thấy tác động từ tổng lượng caffeine, ở nữ giới, nhóm tiêu thụ 359-497 mg caffeine mỗi ngày và từ 498 mg mỗi ngày trở lên giảm lần lượt 23% và 48% nguy cơ mắc gout so với nhóm chỉ nạp từ 131 mg trở xuống [3].
Sự khác biệt giữa các phân tích tổng hợp và góc nhìn di truyền học
Khi gộp dữ liệu từ nhiều nghiên cứu đơn lẻ, giới khoa học nhận thấy tác dụng giảm nguy cơ gout của cà phê là rất nhất quán, dù tác động lên chỉ số axit uric máu đôi khi còn chưa đồng thuận hoàn toàn [6]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2016 đã tập hợp 9 nghiên cứu xuất bản từ năm 1999 đến 2014 với tổng cộng 175.310 người tham gia [1]. Phân tích này kết luận cà phê có tác dụng làm giảm đáng kể axit uric huyết thanh, nhưng có sự khác biệt về lượng uống giữa hai giới: phụ nữ cần uống từ 4 đến 6 tách mỗi ngày để hạ axit uric, trong khi nam giới chỉ cần từ 1 đến 3 tách mỗi ngày [1]. Đồng thời, việc uống từ 1 tách cà phê trở lên mỗi ngày đã giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh gout ở cả hai giới [1].
Cùng năm 2016, một phân tích gộp khác đánh giá 11 nghiên cứu quan sát (gồm 6 nghiên cứu cắt ngang, 3 nghiên cứu đoàn hệ và 2 nghiên cứu bệnh - chứng) tính đến tháng 4/2015 lại đưa ra góc nhìn thận trọng hơn về chỉ số xét nghiệm máu [6]. Nhóm tác giả nhận thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức axit uric máu (hiệu số trung bình chuẩn SMD = -0,09) cũng như nguy cơ tăng axit uric máu (OR = 0,84) giữa nhóm uống nhiều cà phê nhất và nhóm uống ít nhất [6]. Tuy nhiên, khi xét đến tỷ lệ mắc bệnh gout thực tế, phân tích này vẫn khẳng định mối liên hệ nghịch rất mạnh mẽ: nhóm uống nhiều cà phê có nguy cơ mắc gout thấp hơn đáng kể (RR = 0,43) [6]. Các tác giả lưu ý rằng do số lượng nghiên cứu còn hạn chế, cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được thiết kế tốt để làm rõ vấn đề này [6].
Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã sử dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel (Mendelian randomization) — dùng dữ liệu di truyền để đánh giá quan hệ nhân quả và loại bỏ hiện tượng đa tác động (pleiotropy) [7]. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu toàn hệ gen của người Nhật Bản gồm 152.634 người có thói quen uống cà phê, 3.053 ca bệnh gout đối chiếu với 4.554 người khỏe mạnh, và 121.745 người có dữ liệu axit uric máu, đồng thời đánh giá lại các bộ dữ liệu châu Âu trước đó [7]. Sau khi loại bỏ các biến thể di truyền gây nhiễu, kết quả xác nhận việc uống cà phê có tác dụng bảo vệ, làm giảm nguy cơ mắc gout một cách có tính nhân quả (OR = 0,75 trong mô hình hiệu ứng cố định) tại quần thể Nhật Bản, dù không tìm thấy ý nghĩa thống kê khi xét lại dữ liệu châu Âu [7]. Đặc biệt, phân tích đa biến cho thấy việc tăng uống cà phê làm giảm đáng kể nguy cơ mắc gout (OR = 0,50) ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh theo nồng độ axit uric máu [7]. Điều này có nghĩa là cà phê có thể giúp phòng ngừa cơn gout cấp thông qua các con đường độc lập, không chỉ phụ thuộc vào việc làm hạ axit uric trong máu [7].
Những hiểu lầm thường gặp về đồ uống chứa caffeine và đường
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng tác dụng của cà phê với mọi loại đồ uống có chứa caffeine khác như trà đậm hay nước ngọt có ga. Thực tế, cả khảo sát NHANES III lẫn các nghiên cứu đoàn hệ lớn ở nam và nữ đều chỉ ra rằng việc uống trà hoàn toàn không có mối liên hệ nào với việc giảm axit uric máu hay giảm nguy cơ mắc gout [5]. Tương tự, cà phê đã tách bỏ caffeine vẫn mang lại hiệu quả giảm axit uric và giảm nhẹ nguy cơ gout, chứng tỏ lợi ích không chỉ nằm ở chất gây tỉnh táo caffeine mà nằm ở tổ hợp các chất chống oxy hóa đặc trưng của hạt cà phê [3].
Hiểu lầm thứ hai nguy hiểm hơn là thói quen pha cà phê với quá nhiều đường hoặc sữa đặc, hoặc dùng nước ngọt thay thế. Các nghiên cứu dịch tễ học chỉ rõ việc tiêu thụ nước ngọt có đường hoặc đường fructose có mối liên hệ thuận chiều rất mạnh với sự gia tăng nồng độ axit uric máu và nguy cơ mắc gout [8]. Đường fructose đóng vai trò như một cơ chất thúc đẩy sản xuất axit uric bằng cách làm tăng tốc độ phân hủy purine trong cơ thể [3]. Do đó, nếu uống cà phê nhưng lại nạp kèm một lượng lớn đường fructose hoặc nước ngọt, tác dụng bảo vệ của cà phê sẽ bị triệt tiêu bởi sự gia tăng sản xuất axit uric từ đường [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cà phê?
Mặc dù các tài liệu tổng quan ghi nhận mối liên hệ nghịch giữa cà phê và gout cho phép người bệnh gout có thể tiếp tục thưởng thức thức uống này, không phải ai cũng nên uống nhiều [8]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng bệnh gout thường đi kèm với các rối loạn mạn tính nghiêm trọng khác [8]. Dữ liệu từ khảo sát NHANES III cho thấy tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa ở bệnh nhân gout ở mức rất cao [8]. Ngoài ra, các nghiên cứu tiến cứu còn phát hiện người bệnh gout có nguy cơ bị nhồi máu cơ tim và tử vong do bệnh tim mạch cao hơn bình thường [8].
Vì vậy, những người có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc hội chứng chuyển hóa cần hết sức thận trọng với liều lượng caffeine nạp vào cơ thể mỗi ngày [8]. Trong các nghiên cứu trên thế giới, mức giảm nguy cơ rõ rệt ở phụ nữ đôi khi cần tới 4-6 tách mỗi ngày hoặc lượng caffeine trên 359 mg mỗi ngày [1]. Đây là mức tiêu thụ khá cao, dễ gây kích thích thần kinh hoặc ảnh hưởng nhịp tim ở người nhạy cảm. Những người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, thuốc lợi tiểu hoặc có bệnh thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xác định lượng cà phê phù hợp với thể trạng riêng [2].
Áp dụng thực tế để bảo vệ khớp và kiểm soát axit uric
Để tận dụng lợi ích từ hạt cà phê mà không gây hại cho sức khỏe tổng thể, người trưởng thành có thể duy trì lượng uống vừa phải từ 1 đến 3 tách mỗi ngày đối với nam giới, hoặc cân nhắc dùng cà phê tách caffeine nếu cơ thể nhạy cảm với chất kích thích nhưng vẫn muốn nhận được lợi ích từ axit chlorogenic [1]. Khi pha chế, ưu tiên chọn cà phê đen nguyên chất, hạn chế tối đa việc thêm đường tinh luyện hoặc các loại siro chứa đường fructose để tránh kích hoạt quá trình phân hủy purine làm tăng axit uric [3].
Bên cạnh tách cà phê sáng, việc kiểm soát cân nặng đóng vai trò quyết định. Tình trạng béo phì (tích tụ mỡ thừa) là một trong những yếu tố nguy cơ mạnh nhất gây tăng axit uric máu và bệnh gout, do mỡ thừa vừa làm giảm khả năng bài tiết urate ở thận vừa làm tăng sản xuất chất này [4]. Các nghiên cứu đoàn hệ và nghiên cứu phẫu thuật thu gọn dạ dày tại Thụy Điển đều chứng minh việc giảm cân giúp hạ đáng kể nồng độ urate huyết thanh và giảm nguy cơ mắc gout [4]. Ngoài ra, bạn có thể kết hợp bổ sung thực phẩm giàu vitamin C, bởi một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi trên 184 người không hút thuốc cho thấy việc bổ sung 500 mg vitamin C mỗi ngày trong 2 tháng giúp giảm 0,5 mg/dL nồng độ urate máu nhờ tác dụng thúc đẩy đào thải axit uric qua nước tiểu [4].
Tóm lại, uống cà phê điều độ mỗi ngày là thói quen có lợi, giúp hỗ trợ thận đào thải axit uric và giảm nguy cơ mắc bệnh gout [3]. Tuy nhiên, cà phê không phải là thuốc chữa bệnh và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Một lối sống lành mạnh bao gồm kiểm soát cân nặng, hạn chế đồ uống có đường, hạn chế rượu bia và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ vẫn là nền tảng vững chắc nhất để phòng ngừa và kiểm soát bệnh gout lâu dài [2].
