Cà phê là thức uống khởi đầu ngày mới không thể thiếu của hàng triệu người, nhưng không ít người thường xuyên băn khoăn liệu thói quen này có gây hại cho thận hay làm tăng nguy cơ lắng đọng sỏi tiết niệu hay không. Nhiều người lo ngại caffeine có tính khử nước hoặc làm tăng bài tiết khoáng chất, từ đó thúc đẩy tinh thể hình thành.

Tuy nhiên, các dữ liệu dịch tễ học và y học thực chứng hiện đại lại mang đến một câu trả lời hoàn toàn bất ngờ: đối với người khỏe mạnh chưa từng mắc bệnh, uống cà phê điều độ mỗi ngày thực chất có liên quan mật thiết đến việc giảm đáng kể nguy cơ hình thành sỏi thận mới. Mặc dù vậy, bức tranh khoa học xung quanh caffeine và sỏi thận vẫn có những góc khuất đáng lưu tâm, đặc biệt là sự khác biệt giữa việc phòng ngừa sỏi lần đầu và nguy cơ tái phát ở những người đã từng bị sỏi trước đó.

Thói quen phổ biến và câu hỏi về nguy cơ sỏi thận

Sỏi thận là một vấn đề sức khỏe cộng đồng phổ biến với tỷ lệ mắc có xu hướng gia tăng trên toàn cầu, đồng thời có tỷ lệ tái phát rất cao sau khi điều trị [1], [2]. Khi đối mặt với nguy cơ này, lời khuyên kinh điển nhất mà các chuyên gia y tế đưa ra luôn là điều chỉnh chế độ ăn uống và duy trì lượng nước nạp vào cơ thể đầy đủ mỗi ngày [3].

Chính vì cà phê có chứa caffeine – một chất kích thích tự nhiên có tác dụng kích thích đi tiểu – nhiều người lầm tưởng rằng thức uống này sẽ khiến cơ thể mất nước và làm nước tiểu bị cô đặc. Sự cô đặc nước tiểu là điều kiện lý tưởng để các khoáng chất như canxi, oxalat hay axit uric liên kết với nhau tạo thành các tinh thể rắn [4], [5]. Tuy nhiên, các phân tích chuyên sâu cho thấy tác động sinh lý thực tế của cà phê phức tạp và đem lại nhiều giá trị bảo vệ hơn so với những suy đoán thông thường [4], [2].

Cơ chế tác động: Tăng lượng nước tiểu và giảm bão hòa khoáng chất

Để hiểu vì sao cà phê có thể hỗ trợ phòng ngừa sỏi, các nhà khoa học đã phân tích rất kỹ các chỉ số sinh hóa nước tiểu trong suốt 24 giờ. Caffeine có đặc tính lợi tiểu, làm gia tăng tốc độ lọc và thúc đẩy cơ thể đào thải khối lượng nước tiểu lớn hơn [5], [2]. Việc gia tăng thể tích nước tiểu đóng vai trò như một cơ chế "rửa trôi" tự nhiên, giúp pha loãng các ion khoáng chất và ngăn chặn chúng lắng đọng lại trong bể thận hay niệu quản [4], [5].

Dù caffeine có thể làm tăng nhẹ lượng canxi bài tiết qua nước tiểu, nhưng tổng thể nồng độ các chất tạo sỏi lại không hề tăng lên tương ứng [4], [2]. Trong một nghiên cứu phân tích nước tiểu 24 giờ trên 6.033 người, lượng caffeine tiêu thụ có liên quan trực tiếp đến việc tăng thể tích nước tiểu, tăng bài tiết canxi và kali, nhưng lại làm giảm bài tiết oxalat niệu [4]. Quan trọng hơn, caffeine làm giảm đáng kể mức độ quá bão hòa của canxi oxalat và axit uric – hai tác nhân hàng đầu hình thành sỏi thận phổ biến nhất hiện nay [4], [5].

Bên cạnh caffeine, hạt cà phê còn chứa một lượng phong phú các hoạt chất sinh học tự nhiên, nổi bật là các hợp chất polyphenol và chất chống oxy hóa [5]. Các hợp chất chống oxy hóa này đóng vai trò ức chế các phản ứng viêm vi thể tại tế bào biểu mô ống thận, từ đó ngăn cản sự bám dính và kết tụ của các tinh thể canxi oxalat trên bề mặt niêm mạc thận [5].

Các nghiên cứu đoàn hệ lớn nói gì về cà phê và sỏi thận?

Bằng chứng thực nghiệm lâm sàng và dịch tễ học về mối liên hệ này đã được tích lũy qua nhiều thập kỷ theo dõi trên các quần thể dân số rất lớn. Điển hình là nghiên cứu theo dõi tiến cứu được công bố năm 2014, thực hiện trên 217.883 nhân viên y tế từ ba nhóm nghiên cứu nổi tiếng gồm Health Professionals Follow-Up Study (HPFS), Nurses' Health Study I (NHS I) và Nurses' Health Study II (NHS II) [4].

Qua thời gian theo dõi trung vị kéo dài hơn 8 năm, các tác giả đã ghi nhận 4.982 ca mắc sỏi thận mới phát [4]. Sau khi hiệu chỉnh cẩn thận các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, chỉ số khối cơ thể (BMI), tổng lượng dịch nạp vào và chế độ ăn, kết quả cho thấy những người thuộc nhóm tiêu thụ caffeine cao nhất có nguy cơ mắc sỏi thận thấp hơn 26% ở đoàn hệ nam giới HPFS, thấp hơn 29% ở đoàn hệ phụ nữ lớn tuổi NHS I và thấp hơn 31% ở đoàn hệ phụ nữ trẻ tuổi NHS II [4]. Xu hướng giảm nguy cơ này có ý nghĩa thống kê rõ rệt ở cả ba nhóm nghiên cứu [4].

Kết quả trên củng cố thêm cho một nghiên cứu tiến cứu kinh điển được thực hiện từ năm 1996 trên 45.289 nam giới trong độ tuổi từ 40 đến 75 không có tiền sử sỏi thận [3]. Trong 6 năm theo dõi với tổng thời gian 242.100 người-năm, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận 753 trường hợp mắc sỏi có triệu chứng [3]. Sau khi điều chỉnh đồng thời các yếu tố như tuổi, lượng canxi, đạm động vật, kali nạp vào, việc sử dụng thuốc lợi tiểu thiazide và tổng lượng nước uống, cứ mỗi khẩu phần 240 ml cà phê chứa caffeine dùng hằng ngày giúp làm giảm 10% nguy cơ hình thành sỏi thận [3]. Đáng chú ý, mỗi khẩu phần 240 ml cà phê khử caffeine (decaf) dùng mỗi ngày cũng giúp giảm 10% nguy cơ mắc bệnh [3].

Một công trình tiến cứu khác vào năm 2013 tiếp tục theo dõi 194.095 người tham gia trong hơn 8 năm và ghi nhận 4.462 ca sỏi thận mới phát [6]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng việc uống cà phê chứa caffeine giúp giảm 26% nguy cơ mắc sỏi, trong khi cà phê khử caffeine giúp giảm 16% nguy cơ so với những người tiêu thụ ít nhất [6]. Trái lại, các loại nước ngọt có đường như cola hay nước ngọt có ga không chứa cola lại làm tăng nguy cơ mắc sỏi từ 23% đến 33% [6].

Bằng chứng từ phân tích gộp và dữ liệu di truyền học

Để đưa ra cái nhìn toàn diện hơn, một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp được công bố vào năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 7 nghiên cứu đoàn hệ lớn, bao gồm 9.707 trường hợp mắc sỏi thận trên tổng số 772.290 người tham gia [1]. Kết quả phân tích mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy, nhóm tiêu thụ caffeine cao nhất có nguy cơ mắc sỏi thận mới phát thấp hơn 32% so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (RR gộp = 0,68; khoảng tin cậy 95%: 0,61 - 0,75) [1]. Khi phân tích chi tiết theo từng nhóm nhỏ, mối quan hệ nghịch đảo giữa việc nạp caffeine và tỷ lệ mắc sỏi vẫn xuất hiện nhất quán [1].

Cùng năm 2022, một nghiên cứu dịch tễ dựa trên cộng đồng với 30.716 người tham gia cũng ghi nhận xu hướng bảo vệ tương tự [7]. Theo mô hình hiệu chỉnh đa biến, cứ mỗi mức tăng theo phân vị tứ phân vị của lượng caffeine nạp vào thì nguy cơ mắc sỏi thận giảm 5,32% [7]. Tuy nhiên, tác dụng giảm nguy cơ này thể hiện rõ rệt nhất ở phụ nữ, người có thể trạng không thừa cân và người da trắng [7]. Đặc biệt, caffeine có nguồn gốc từ cà phê mang lại hiệu quả bảo vệ vượt trội hơn hẳn so với caffeine đến từ các nguồn thực phẩm khác [7].

Bước tiến mới nhất vào năm 2025 đến từ nghiên cứu sử dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel (Mendelian Randomization) và thực nghiệm [5]. Bằng cách phân tích các biến thể gen di truyền, nghiên cứu khẳng định xu hướng di truyền dẫn đến thói quen uống nhiều cà phê, cà phê khử caffeine và cà phê xay nguyên chất đều có mối liên hệ nhân quả với việc giảm nguy cơ hình thành sỏi thận và sỏi niệu quản [5]. Nghiên cứu cũng trích dẫn dữ liệu ngẫu nhiên hóa Mendel cho thấy lượng cà phê và caffeine nạp vào tăng lên tương ứng với việc giảm đáng kể nguy cơ tạo sỏi với tỷ số chênh OR = 0,60 [5]. Trong đó, cà phê xay nguyên chất do ít qua tinh chế công nghiệp nên giữ lại hàm lượng hoạt chất sinh học cao hơn, giúp tối ưu hóa khả năng bảo vệ đường tiết niệu [5].

Nghịch lý cần lưu ý: Cà phê và nguy cơ sỏi thận tái phát

Mặc dù phần lớn bằng chứng khẳng định cà phê giúp phòng ngừa sỏi thận mới phát, dữ liệu khoa học lại chỉ ra một nghịch lý rất đáng cảnh giác đối với những người đã có tiền sử mắc bệnh này [8]. Sự khác biệt giữa việc "ngăn chặn viên sỏi đầu tiên xuất hiện" và "ngăn ngừa sỏi tái phát" là điều bạn cần hiểu rõ.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 dựa trên dữ liệu Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES 2007-2014) đã tập trung khảo sát những người trưởng thành từng bài xuất hoặc phẫu thuật lấy ít nhất một viên sỏi thận [8]. Khác với tác dụng bảo vệ ở người bình thường, kết quả cho thấy lượng caffeine nạp vào lại có mối liên hệ tuyến tính độc lập với nguy cơ tái phát sỏi thận [8]. Cụ thể, mỗi mức tăng theo phân vị tứ phân vị của lượng caffeine làm tăng 15% nguy cơ tái phát sỏi nói chung (tỷ số chênh OR = 1,15) [8].

Mức độ tăng nguy cơ tái phát này đặc biệt thể hiện rõ ở nhóm phụ nữ (tăng 24%), người không thừa cân (tăng 54%) và người thuộc nhóm chủng tộc không phải da trắng (tăng 33%) [8]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng nguyên nhân làm tăng tái phát có thể xuất phát từ chính lượng caffeine trong cà phê [8]. Cơ chế có thể do ở những người đã có sẵn rối loạn chuyển hóa khoáng chất hoặc cơ địa dễ tạo sỏi, tác động làm tăng canxi niệu thoáng qua của caffeine có thể vượt qua ngưỡng bù trừ của lượng nước tiểu, vô tình kích thích mầm sỏi cũ phát triển trở lại [8], [4], [2].

Nhóm đối tượng nên thận trọng khi uống cà phê

Từ những bằng chứng đối lập giữa nguy cơ mắc mới và nguy cơ tái phát, việc tiêu thụ cà phê không thể áp dụng máy móc cho tất cả mọi người. Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và lắng nghe cơ thể:

  • Người từng có tiền sử mắc sỏi thận: Như dữ liệu từ nghiên cứu NHANES đã chỉ ra, việc nạp nhiều caffeine có thể làm tăng nguy cơ tái phát sỏi [8]. Những bệnh nhân đã từng tán sỏi, mổ sỏi hoặc tiểu ra sỏi cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiết niệu về lượng caffeine phù hợp mỗi ngày.
  • Người có nồng độ canxi nước tiểu cao vô căn: Caffeine kích thích bài tiết một lượng canxi nhất định vào nước tiểu [4], [2]. Do đó, người được chẩn đoán tăng canxi niệu cần kiểm soát chặt chẽ các thức uống chứa caffeine để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng này.
  • Phụ nữ và người có thể trạng gầy từng bị sỏi: Nhóm đối tượng này có tỷ lệ liên quan giữa caffeine và tái phát sỏi cao hơn đáng kể so với các nhóm khác trong phân tích dịch tễ [8].
  • Người mắc các bệnh lý đi kèm: Những người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp chưa kiểm soát, trào ngược dạ dày thực quản, rối loạn lo âu hoặc mất ngủ kinh niên nên điều chỉnh liều lượng dùng để bảo vệ sức khỏe tổng thể. Khi có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người bệnh luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng: Thưởng thức cà phê đúng cách để bảo vệ thận

Để tận dụng tối đa lợi ích sinh học từ cà phê mà không gây bất lợi cho đường tiết niệu, người tiêu dùng có thể tham khảo các hướng dẫn dựa trên cơ sở khoa học sau:

  • Định lượng hợp lý mỗi ngày: Các nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận hiệu quả bảo vệ rõ nét khi dùng cà phê ở mức độ vừa phải, tương đương từ 1 đến 2 tách (khoảng 240 ml đến 480 ml) mỗi ngày [3], [6]. Bạn không nên lạm dụng quá nhiều ly trong ngày để tránh gây quá tải cho hệ tuần hoàn và giấc ngủ.
  • Chọn loại cà phê nguyên chất: Bằng chứng di truyền cho thấy cà phê xay nguyên chất từ hạt lưu giữ nhiều hợp chất thực vật và chất chống oxy hóa tự nhiên nhất so với cà phê hòa tan đóng gói công nghiệp [5]. Cà phê đen không đường hoặc chỉ thêm rất ít sữa là lựa chọn tối ưu.
  • Tuyệt đối tránh thêm quá nhiều đường hoặc siro ngọt: Dữ liệu nghiên cứu chứng minh nước ngọt có đường làm tăng mạnh nguy cơ tạo sỏi từ 23% đến 33% [6]. Việc uống cà phê nhiều đường, cà phê lon đóng sẵn chứa nhiều chất tạo ngọt nhân tạo có thể triệt tiêu hoàn toàn lợi ích chống sỏi của hạt cà phê [6].
  • Cân nhắc cà phê khử caffeine (decaf): Nếu bạn nhạy cảm với chất kích thích hoặc thuộc nhóm có tiền sử sỏi thận cần hạn chế caffeine, cà phê decaf là sự thay thế lý tưởng. Cà phê decaf đã loại bỏ gần như toàn bộ caffeine (<3%) nhưng vẫn giữ lại các hợp chất polyphenol bảo vệ và đã được chứng minh giúp giảm từ 10% đến 16% nguy cơ hình thành sỏi mới [3], [5], [6].
  • Luôn bổ sung đủ nước lọc song hành: Dù cà phê làm tăng thể tích nước tiểu, nó không thể thay thế hoàn toàn vai trò của nước lọc tinh khiết [4], [3]. Thói quen uống kèm một ly nước lọc lớn sau khi thưởng thức cà phê sẽ giúp tối ưu hóa độ thanh thải của thận và giữ nước tiểu luôn trong trạng thái loãng lý tưởng.

Uống cà phê hằng ngày là một thói quen có lợi giúp giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện sỏi thận mới ở những người có thể trạng bình thường. Tuy nhiên, thức uống này không phải là "thần dược" chữa bệnh và có thể mang lại tác dụng trái ngược ở người có tiền sử sỏi tiết niệu. Để giữ cho hệ tiết niệu luôn khỏe mạnh, một chế độ ăn uống khoa học, duy trì lượng nước dồi dào và chủ động tham vấn ý kiến nhân viên y tế vẫn là chiếc chìa khóa then chốt nhất.