Người có tiền sử sỏi thận có nên uống trà đặc?

Uống trà đặc là nét văn hóa và thói quen khó bỏ của rất nhiều người Việt sau bữa ăn hoặc mỗi sáng thức dậy. Tuy nhiên, đối với những người từng trải qua cơn đau quặn thận do sỏi, việc thưởng thức một tách trà đậm màu, chát đắng thường đi kèm nỗi lo sợ sỏi tái phát.

Người có tiền sử sỏi thận không nhất thiết phải kiêng trà tuyệt đối, nhưng cần tránh thói quen uống trà quá đặc hoặc ngâm trà quá lâu. Dù trà đen và trà xanh chứa một lượng oxalate hòa tan nhất định, các bằng chứng khoa học cho thấy việc uống trà đúng cách với độ loãng vừa phải không làm gia tăng nguy cơ hình thành sỏi thận ở người bình thường.

Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat và vai trò của oxalate hòa tan

Sỏi canxi chiếm khoảng 80% tổng số các trường hợp sỏi tiết niệu và thường tồn tại dưới dạng hỗn hợp của canxi oxalat cùng canxi photphat ^[1]. Trong đó, tinh thể canxi oxalat monohydrat (COM) phụ thuộc trực tiếp vào nồng độ oxalate, trong khi dạng canxi oxalat dihydrat (COD) lại phụ thuộc chủ yếu vào nồng độ canxi ^[1]. Do đó, nồng độ canxi và oxalate trong nước tiểu tăng cao chính là những yếu tố then chốt dẫn đến sự kết tinh và phát triển của sỏi ^[1].

Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, oxalate hòa tan có khả năng hấp thu vào máu và đào thải qua thận. Tại đường tiết niệu, nếu lượng oxalate hòa tan gặp gỡ lượng canxi dư thừa trong điều kiện thể tích nước tiểu thấp, hiện tượng siêu bão hòa sẽ xảy ra. Các tinh thể nhỏ tích tụ dần, bám dính vào niêm mạc thận và hình thành sỏi tiết niệu gây tắc nghẽn hoặc tổn thương cơ học.

Ngược lại, nếu nước tiểu có đủ các chất ức chế kết tinh như citrat hoặc có đủ thể tích dòng chảy, quá trình kết tụ tinh thể sẽ bị chặn đứng. Đây cũng là lý do vì sao tác động của trà đối với sỏi thận không chỉ nằm ở lượng oxalate nạp vào, mà còn phụ thuộc vào lượng nước cung cấp và các chất chống oxy hóa tự nhiên đi kèm.

Nồng độ oxalate hòa tan trong trà đen và trà xanh

Mối lo ngại lớn nhất của người bệnh sỏi thận đối với trà bắt nguồn từ hàm lượng oxalate tự nhiên có trong lá trà. Cà phê chứa hàm lượng oxalate thấp, trong khi trà đen và trà xanh chứa một lượng oxalate biến thiên tùy thuộc vào nguồn gốc xuất xứ, phẩm cấp, thời điểm thu hái và phương pháp chế biến ^[2]. Nồng độ oxalate cao nhất được ghi nhận ở trà đen và trà xanh, trong khi các loại trà thảo mộc hay trà hoa quả lại có hàm lượng oxalate rất thấp ^[2].

Một nghiên cứu năm 2010 đã phân tích 52 mẫu trà xanh thu thập từ nhiều vùng khác nhau tại Trung Quốc bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC ^[3]. Kết quả cho thấy hàm lượng oxalate hòa tan trong nước trà xanh dao động rất lớn, từ 8,3 đến 139,8 mg/l ^[3]. Trong các mẫu nghiên cứu có nguồn gốc rõ ràng, nồng độ oxalate cao nhất được tìm thấy ở trà xanh có xuất xứ từ Chiết Giang ^[3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra trà phẩm cấp thấp có xu hướng chứa nồng độ oxalate thấp hơn ^[3]. Đáng chú ý, những lá trà được thu hoạch vào mùa thu khi đã phát triển kích thước tối đa chứa nhiều oxalate hơn so với những búp lá nhỏ và non được hái vào mùa xuân ^[3].

Tại New Zealand, một nghiên cứu công bố năm 2002 tiến hành khảo sát 32 mẫu trà thương mại gồm trà xanh, trà ô long, trà đen cùng 15 loại trà thảo mộc ^[4]. Các nhà khoa học đo lường và ghi nhận hàm lượng oxalate hòa tan trung bình của trà đen túi lọc là 4,68 mg/g trà khô, còn trà đen dạng lá rời là 5,11 mg/g trà khô ^[4]. Ngược lại, trà xanh và trà ô long trong nghiên cứu này có lượng oxalate thấp hơn đáng kể, dao động từ 0,23 đến 1,15 mg/g ^[4]. Các loại trà thảo mộc có mức oxalate dao động từ không phát hiện được cho đến tối đa 3,00 mg/g ^[4].

Nghiên cứu này ước tính một người uống trà đều đặn 6 tách mỗi ngày sẽ nạp vào cơ thể khoảng 26,46 đến 98,58 mg oxalate hòa tan nếu dùng trà đen lá rời, hoặc 17,88 đến 93,66 mg nếu dùng trà đen túi lọc, trong khi trà thảo mộc chỉ cung cấp tối đa 18,0 mg/ngày ^[4]. Lượng oxalate từ thói quen uống trà đen hàng ngày như vậy vẫn được đánh giá là khiêm tốn so với lượng oxalate có trong nhiều loại thực phẩm phổ biến khác ^[4].

Thời gian hãm và độ đậm đặc làm tăng oxalate như thế nào?

Yếu tố biến một tách trà lành mạnh thành một thức uống tiềm ẩn rủi ro chính là thói quen hãm quá lâu để lấy vị đặc chát. Năm 2013, một nghiên cứu đã kiểm tra tác động của thời gian ngâm đối với lượng oxalate hòa tan trên 25 mẫu trà đen lá rời và 10 nhãn hiệu trà đen túi lọc ^[5]. Đối với trà lá rời được hãm ở các mốc thời gian 5, 10, 15, 30 và 60 phút, lượng oxalate tăng dần từ 4,3 đến 6,2 mg trên mỗi khẩu phần 240 ml ^[5]. Đối với trà túi lọc ngâm từ 1 đến 5 phút, lượng oxalate hòa tan cũng tăng từng bước từ 2,7 lên 4,8 mg trên 240 ml ^[5].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2012 tại Tabriz (Iran) cũng ghi nhận kết quả tương tự khi đánh giá thời gian ủ và độ pha loãng của trà đen lá rời ^[6]. Lượng oxalate hòa tan tăng dần đều theo thời gian hãm từ 4,4 mg/240 ml ở mốc 5 phút lên tới 6,3 mg/240 ml ở mốc 60 phút ^[6]. Sự gia tăng này có ý nghĩa thống kê rõ rệt theo thời gian hãm ^[6].

Tuy nhiên, nghiên cứu tại Tabriz cũng phát hiện rằng khi các mẫu trà hãm 15, 30 và 60 phút được pha loãng tương ứng lần lượt 2 lần (thể tích 120 ml), 3 lần (80 ml) và 4 lần (60 ml), lượng oxalate trung bình giữa các độ pha loãng có sự khác biệt rõ rệt ^[6]. Dù vậy, tổng lượng oxalate trong trà đen tiêu thụ tại Iran sau các thời gian ủ và độ pha loãng khác nhau vẫn nằm dưới ngưỡng khuyến cáo ^[6]. Các nhà nghiên cứu kết luận việc uống trà đen vài lần mỗi ngày không tạo ra nguy cơ sức khỏe đáng kể đối với bệnh nhân sỏi thận và những người có cơ địa nhạy cảm nếu được pha đúng cách ^[6].

Nghiên cứu trên người và động vật về nguy cơ tạo sỏi

Dù trà có chứa oxalate, việc nạp oxalate từ nước trà vào cơ thể có thực sự làm tăng nguy cơ tạo sỏi hay không lại là vấn đề được nhiều thử nghiệm lâm sàng làm sáng tỏ. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá toàn diện tác động của việc tiêu thụ trà đen lên các yếu tố nguy cơ tạo sỏi trong nước tiểu ^[7]. Kết quả ghi nhận không có sự thay đổi nào về nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat, sỏi axit uric hay sỏi struvite ở bất kỳ phân đoạn nước tiểu nào cũng như trong toàn bộ nước tiểu gom 24 giờ ^[7].

Mặc dù lượng đào thải oxalate, canxi và axit uric trong nước tiểu ở phân đoạn thứ tư sau khi uống trà đen cao hơn so với giai đoạn đối chứng, độ siêu bão hòa tương đối của canxi oxalat và axit uric lại không đổi ^[7]. Nguyên nhân là do thể tích nước tiểu và lượng bài tiết chất ức chế citrat đều tăng lên rõ rệt sau khi uống trà ^[7]. Đáng chú ý, lượng đào thải chất ức chế sỏi quan trọng là citrat trong nước tiểu đã tăng lên đáng kể sau khi uống trà đen ^[7]. Lượng bài tiết oxalate trong nước tiểu gom 24 giờ cũng không bị biến đổi đáng kể sau khi tiêu thụ trà đen giàu oxalate ^[7]. Thể tích nước tiểu, lượng natri, clorua, canxi và magie bài tiết tăng cao trong phân đoạn nước tiểu thứ tư được cho là nhờ lượng caffeine hấp thu, tuy nhiên tác dụng lợi tiểu này không gây xáo trộn nước tiểu 24 giờ ^[7].

Đối với trà xanh, một nghiên cứu quan sát cắt ngang năm 2019 tiến hành trên 273 bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi kèm tăng canxi niệu đã so sánh giữa nhóm uống trà xanh hàng ngày (41 người) và nhóm không uống ^[1]. Phân tích mẫu nước tiểu 24 giờ cho thấy không có sự khác biệt giữa hai nhóm về các yếu tố nguy cơ tạo sỏi như nồng độ oxalate, canxi, urat, citrat và độ pH trong nước tiểu ^[1]. Đặc biệt ở nữ giới, tỷ lệ mắc sỏi canxi oxalat monohydrat (COM) - dạng sỏi phụ thuộc trực tiếp vào oxalate - ở nhóm uống trà xanh giảm mạnh một cách đáng kinh ngạc xuống còn 0% so với 42% ở nhóm không uống trà ^[1]. Dữ liệu này hoàn toàn trùng khớp với chỉ số giảm siêu bão hòa oxalat ở nhóm uống trà xanh ^[1]. Ở nam giới, thành phần sỏi và chỉ số siêu bão hòa tương đương nhau giữa nhóm uống và không uống ^[1]. Nhóm nghiên cứu khẳng định không có bằng chứng nào cho thấy việc uống trà xanh hàng ngày làm gia tăng các yếu tố nguy cơ hay thúc đẩy tạo sỏi phụ thuộc oxalate ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2006 trên dòng tế bào ống thận NRK-52E và chuột đực Sprague-Dawley đã chứng minh cơ chế bảo vệ của hoạt chất EGCG trong trà xanh ^[8]. Khi nồng độ oxalate tăng cao, số lượng tế bào sống sót giảm xuống và gốc tự do sinh ra nhiều hơn ^[8]. Việc bổ sung hoạt chất chống oxy hóa EGCG đã ức chế quá trình sản sinh gốc tự do do oxalate gây ra ^[8]. Trên mô hình chuột bị gây sỏi bằng chế độ ăn chứa 3% natri oxalat kết hợp tiêm gentamicin, nhóm chuột chỉ uống nước trà xanh có lượng bài tiết oxalate qua nước tiểu giảm rõ rệt, đồng thời hoạt độ của các enzym tổn thương thận như gammaglutamyltranspeptidase và N-acetylglucosaminidase cũng giảm ^[8]. Số lượng tinh thể lắng đọng bên trong mô thận của nhóm uống trà xanh thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng chỉ uống nước lọc ^[8]. Nghiên cứu kết luận trà xanh có tác dụng ức chế tạo sỏi niệu thông qua hoạt tính chống oxy hóa của EGCG ^[8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách tổng thể, trà không phải là "kẻ thù" tuyệt đối của người bệnh sỏi thận. Trà cung cấp một lượng chất lỏng dồi dào giúp tăng thể tích nước tiểu, từ đó làm loãng các khoáng chất hòa tan và giảm hiện tượng kết tinh ^[7]. Bên cạnh đó, hoạt chất chống oxy hóa epigallocatechin gallate (EGCG) trong trà xanh có khả năng bảo vệ tế bào biểu mô ống thận khỏi sự tổn thương do các gốc tự do mà oxalate gây ra ^[8]. Lượng citrat được kích thích bài tiết qua nước tiểu sau khi uống trà cũng đóng vai trò như một yếu tố tự nhiên ngăn chặn canxi liên kết với oxalate ^[7].

Mặc dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại những ranh giới nhất định. Nghiên cứu lâm sàng về trà đen năm 2021 thừa nhận cỡ mẫu tham gia còn tương đối nhỏ và được thực hiện trong điều kiện kiểm soát chuyển hóa nghiêm ngặt ^[7]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng cần thêm các thử nghiệm dài hạn để đánh giá chính xác tác động của thói quen uống trà đen ở những người bệnh sỏi canxi oxalat có hội chứng tăng hấp thu oxalate tại đường ruột ^[7].

Ngoài ra, nhiều nghiên cứu đoàn hệ trước đây có hạn chế lớn là không phân loại cụ thể từng loại trà như trà đen, trà xanh hay trà thảo mộc khi thống kê ^[2]. Cơ chế bảo vệ chính xác của trà xanh và trà đen đối với việc chống tạo sỏi vẫn cần tiếp tục được làm sáng tỏ thêm ^[2]. Hơn nữa, lượng oxalate dao động rất lớn giữa các vùng trồng (chẳng hạn trà từ Chiết Giang có lượng oxalate cao) cho thấy người tiêu dùng rất khó tự ước tính chính xác lượng chất này trong mỗi ấm trà nếu không rõ nguồn gốc ^[3].

Những hiểu lầm phổ biến khi bị sỏi thận

Một hiểu lầm rất phổ biến là người bị sỏi thận phải kiêng bỏ hoàn toàn tất cả các loại trà. Như số liệu đã chứng minh, nồng độ oxalate trong các loại trà đen uống ở độ loãng chấp nhận được vẫn nằm dưới mức cảnh báo nguy hại ^[6]. Thậm chí việc uống trà xanh đều đặn còn không làm thay đổi các chỉ số bài tiết oxalate trong nước tiểu 24 giờ và liên quan đến việc giảm sỏi COM ở phụ nữ ^[1]. Trà thảo mộc và trà hoa quả cũng chứa lượng oxalate rất thấp, là lựa chọn thay thế lành mạnh nếu người bệnh lo ngại ^[2].

Một quan niệm sai lầm khác là ngâm trà càng lâu để lấy hết dưỡng chất thì càng tốt cho sức khỏe. Thực tế, thời gian hãm trà càng kéo dài thì lượng oxalate hòa tan giải phóng vào nước càng tăng lên theo từng nấc rõ rệt ^[5]. Việc hãm trà suốt hàng giờ đồng hồ để tạo ra một ấm trà "đặc quánh" chỉ làm tăng lượng oxalate không cần thiết và giải phóng nhiều vị đắng chát khó uống ^[5].

Nhiều người cũng nghĩ rằng trà xanh hoàn toàn không có oxalate. Dù nồng độ oxalate trong trà xanh ở một số nghiên cứu thấp hơn trà đen ^[4], nhưng nghiên cứu trên 52 mẫu trà xanh Trung Quốc cho thấy hàm lượng oxalate hòa tan có thể lên tới 139,8 mg/l tùy vùng đất và mùa hái ^[3]. Do đó, bệnh nhân có nguy cơ tái phát sỏi vẫn cần phải lưu tâm đến lượng oxalate có trong trà xanh ^[3].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi uống trà?

Mặc dù trà mang lại nhiều lợi ích, một số nhóm người có tiền sử sỏi thận cần kiểm soát chặt chẽ thói quen thưởng trà:

Thứ nhất là những bệnh nhân có tiền sử sỏi canxi oxalat tái phát nhiều lần, đặc biệt là nhóm người được chẩn đoán có hội chứng tăng hấp thu oxalate tại đường tiêu hóa ^[7]. Ở nhóm này, niêm mạc ruột hút một lượng oxalate từ thức ăn cao hơn bình thường vào máu, khiến lượng oxalate bài tiết qua thận tăng vọt, dễ vượt qua ngưỡng bảo vệ của dòng nước tiểu. Bệnh nhân có nguy cơ tái phát sỏi nên chú ý đến nồng độ oxalate khi uống trà xanh ^[3].

Thứ hai là những người có thói quen uống trà đặc nhưng lại lười uống nước lọc đi kèm. Tác dụng lợi tiểu nhẹ từ caffeine trong trà có thể làm tăng bài tiết nước tiểu trong thời gian ngắn ^[7]. Nếu không bù đủ nước lọc trong ngày, thể tích nước tiểu cô đặc sẽ làm gia tăng nguy cơ kết tinh khoáng chất.

Thứ ba là người có cơ địa tăng canxi niệu hoặc đang có chế độ ăn nhiều muối, nhiều đạm động vật. Việc nạp thêm một lượng oxalate lớn từ trà đậm đặc vào thời điểm nồng độ canxi tự do trong nước tiểu đang ở mức cao sẽ tạo điều kiện lý tưởng cho các tinh thể sỏi kết tụ nhanh chóng ^[1].

Hướng dẫn thưởng trà an toàn cho người có tiền sử sỏi thận

Để có thể duy trì thú vui thưởng trà mà không phải lo lắng về nguy cơ tái phát sỏi thận, người bệnh nên áp dụng các giải pháp thực tế sau:

• Pha loãng và không hãm lâu: Không nên uống nước trà đầu quá đặc hoặc hãm trà quá 5 phút. Hãy ngâm trà trong khoảng 2 đến 3 phút rồi chắt nước ra dùng, hoặc pha loãng nước trà nguyên cốt với nước ấm ^[6]. Việc pha loãng trà giúp kiểm soát lượng oxalate hòa tan luôn nằm ở mức thấp an toàn ^[6].
• Lựa chọn loại trà phù hợp: Ưu tiên sử dụng các loại trà búp non hái vào mùa xuân thay vì lá trà già mùa thu ^[3]. Người bệnh cũng có thể luân phiên thay thế trà xanh hay trà đen bằng các loại trà thảo mộc tự nhiên hoặc trà hoa quả vốn có lượng oxalate rất thấp ^[2]. Trà túi lọc ngâm nhanh cũng giải phóng lượng oxalate thấp hơn so với trà lá rời ngâm kéo dài ^[5].
• Kết hợp thông minh với canxi: Nghiên cứu cho thấy oxalate trong trà đen có khả năng liên kết với một tỷ lệ canxi đáng kể trong sữa khi được dùng chung ^[4]. Uống trà cùng một chút sữa tươi hoặc thưởng thức trà trong bữa ăn có thực phẩm giàu canxi giúp canxi và oxalate liên kết ngay tại đường ruột, tạo thành hợp chất không hòa tan và đào thải thẳng qua phân thay vì hấp thu vào thận.
• Uống đủ nước: Luôn duy trì lượng nước lọc song song trong ngày để đảm bảo thể tích nước tiểu bài tiết ổn định, giúp pha loãng mọi khoáng chất và cuốn trôi các tinh thể lắng đọng trước khi chúng kịp kết tụ thành sỏi.

Người có tiền sử sỏi thận hoàn toàn có thể thưởng thức trà như một phần của lối sống lành mạnh nếu biết kiểm soát độ đậm đặc và thời gian pha chế. Hãy từ bỏ thói quen uống trà ngâm đặc quánh, thay bằng những tách trà pha loãng thanh nhẹ và uống đủ nước mỗi ngày. Nếu bạn thuộc nhóm đối tượng có bệnh lý sỏi tái phát phức tạp hoặc đang điều trị rối loạn chuyển hóa, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được thiết lập chế độ dinh dưỡng tối ưu nhất.