Nhiều bạn trẻ có thói quen uống một ly cà phê pha bơ vào buổi sáng để chuẩn bị đi học. Thức uống này thường được pha giữa cà phê đen cùng bơ và dầu béo, với lời đồn giúp tăng cường trí tuệ và no lâu. Liệu thói quen thay thế bữa sáng bằng chất béo này mang lại sự tỉnh táo hay tiềm ẩn nguy cơ cho gan?

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy cà phê bơ không giúp tăng cường nhận thức vượt trội so với cà phê đen và chưa có bằng chứng khẳng định thức uống này gây hại gan trực tiếp. Thử nghiệm trên người cho thấy cà phê bơ chỉ tạo cảm giác no ngắn hạn, trong khi các tác động dài hạn lên chuyển hóa gan vẫn chưa được làm rõ [1].

Cà phê pha bơ có thực sự tăng cường trí lực khi đi học?

Cà phê pha bơ không tạo ra sự cải thiện vượt trội nào về mặt nhận thức so với cà phê thông thường. Trong một thử nghiệm sơ bộ năm 2021, 6 người trẻ khỏe mạnh thường xuyên uống cà phê được cho dùng cà phê bơ (chứa 15 ml dầu MCT, 15 ml bơ ghee, khoảng 250 kcal) hoặc cà phê đen [1]. Kết quả cho thấy bài kiểm tra chức năng nhận thức DSST không ghi nhận sự khác biệt giữa hai loại đồ uống này (P = 0.44) [1]. Dù vậy, người uống cà phê bơ cảm thấy no nhiều hơn (P = 0.04) và giảm cảm giác muốn ăn tiếp theo sau đó (P = 0.02) [1].

Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng khác vào năm 2021 cũng đánh giá sự kết hợp giữa caffeine và triglyceride chuỗi trung bình (MCT) [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận không có bằng chứng cho thấy việc dùng MCT giúp giảm đói, tăng cảm giác no hay tạo thêm năng lượng và mức độ hoạt động [2]. Các hiệu quả thần kỳ thường được đồn thổi của cà phê bơ đã không được xác nhận trong thử nghiệm thực tế này [2].

Uống cà phê nhiều chất béo có làm tổn thương gan?

Dữ liệu khoa học hiện chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy cà phê bơ gây độc hay hủy hoại tế bào gan ở người khỏe mạnh. Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra tác động khi uống cà phê sau bữa ăn nhiều chất béo trên 16 người [3]. Bữa ăn nhiều béo làm gia tăng đáng kể nồng độ triglycerid, malondialdehyde và hydro peroxyd trong máu (P < 0.001) [3]. Việc uống thêm cà phê chứa caffeine hay cà phê khử caffeine đều không làm giảm được tình trạng stress oxy hóa sau ăn này [3].

Ở khía cạnh chuyển hóa lâu dài, chế độ ăn nhiều chất béo có thể tạo ra những biến đổi chuyển hóa âm thầm. Một nghiên cứu năm 1998 trên 28 nam giới chỉ ra rằng bữa sáng giàu chất béo (chiếm 52% năng lượng) không làm thay đổi tốc độ oxy hóa acid béo toàn thân hay tại gan sau ăn [4]. Tuy nhiên, việc duy trì mức nạp chất béo cao trong thời gian dài lại liên quan đến các dấu hiệu sớm của tình trạng kháng insulin [4].

Caffeine trong cà phê cũng có ảnh hưởng nhất định đến hệ thần kinh khi cơ thể chịu gánh nặng chuyển hóa. Một thử nghiệm năm 2015 trên 10 người tình nguyện chỉ ra rằng khi nồng độ amoniac trong máu tăng cấp tính (tình trạng xuất hiện khi suy giảm chức năng gan hoặc vận động gắng sức), sự tỉnh táo bị sụt giảm rõ rệt [5]. Việc dùng một ly cà phê espresso đã giúp làm giảm cảm giác buồn ngủ và cải thiện tốc độ phản xạ của người tham gia [5].

Tác động của thói quen bỏ bữa sáng truyền thống

Việc chỉ nạp chất béo từ thức uống thay cho bữa sáng hoàn chỉnh có thể ảnh hưởng đến nồng độ hormone và chuyển hóa mỡ. Nghiên cứu năm 2011 trên 16 nam giới trẻ tuổi cho thấy cà phê chứa caffeine không làm thay đổi cảm giác thèm ăn hay lượng calo nạp vào bữa tiếp theo, nhưng giữ nồng độ cortisol trong huyết thanh ở mức cao kéo dài sau 60 phút (P = 0.04) [6].

Bên cạnh đó, việc nhịn bữa ăn truyền thống cũng tiềm ẩn nguy cơ về lipid máu. Thử nghiệm năm 2014 kéo dài 4 tuần ở người thừa cân cho thấy việc bỏ ăn sáng làm tăng nồng độ cholesterol máu dù có ghi nhận giảm cân [7]. Ở người lớn tuổi, nghiên cứu năm 2018 cho thấy bữa sáng giàu chất béo làm tăng oxy hóa chất béo 24 giờ so với bữa sáng giàu carbohydrate, nhưng sự đáp ứng chuyển hóa phụ thuộc nhiều vào từng cá nhân [8].

Ai nên thận trọng với cà phê pha bơ?

Học sinh và sinh viên cần cân nhắc kỹ trước khi dùng cà phê pha bơ thay cho bữa ăn thông thường:

  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Dầu MCT trong cà phê bơ là nguyên nhân phổ biến gây khó chịu đường tiêu hóa, cồn cào hoặc tiêu chảy [2].
  • Người có nguy cơ hạ đường huyết: Việc cắt giảm bữa sáng giàu dinh dưỡng có thể dẫn đến hiện tượng hạ đường huyết giả, gây run rẩy và mệt mỏi [2].
  • Người có rối loạn lipid máu: Lượng lớn chất béo bão hòa từ bơ và dầu có thể làm xấu đi chỉ số mỡ máu khi sử dụng liên tục [7].
  • Người dễ căng thẳng: Thức uống chứa caffeine duy trì nồng độ hormone căng thẳng cortisol ở mức cao trong máu suốt buổi sáng [6].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp được

Các nghiên cứu hiện có về cà phê bơ chỉ dừng lại ở các can thiệp ngắn hạn với số lượng người tham gia rất khiêm tốn [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào theo dõi chỉ số men gan, tình trạng tích tụ mỡ ở gan hay chức năng thận trên học sinh, sinh viên sử dụng loại đồ uống này hàng ngày. Ảnh hưởng của việc thay thế tinh bột buổi sáng bằng lượng lớn bơ béo đối với hiệu suất học tập kéo dài suốt học kỳ vẫn là khoảng trống lớn trong y văn.

Cà phê pha bơ không phải là giải pháp tăng cường năng lượng vượt trội và cũng chưa có bằng chứng xác thực về việc gây hại gan tức thì. Thay vì phụ thuộc vào một ly thức uống nhiều chất béo, người trẻ nên ưu tiên bữa sáng cân bằng để duy trì sự tỉnh táo và bảo vệ chuyển hóa lâu dài.