Nhiều người thường cảm thấy bắp chân căng cứng hoặc co rút sau khi uống cà phê và cho rằng đồ uống này gây mất nước dẫn tới chuột rút. Mối lo ngại này xuất phát từ quan niệm cà phê có tính lợi tiểu làm cạn kiệt khoáng chất của cơ thể.
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào chứng minh uống cà phê gây co cứng cơ hay chuột rút. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu nghiên cứu về ảnh hưởng của caffeine lên cân bằng dịch, hoặc cơ chế chuột rút khi vận động do mỏi thần kinh cơ và mất cân bằng điện giải [1] [2]. Uống cà phê ở mức độ thông thường không gây mất nước nghiêm trọng và không phải nguyên nhân trực tiếp kích hoạt chuột rút [2].
Mối liên hệ thực tế giữa cà phê và tình trạng mất nước
Caffeine từng bị đặt nghi vấn về mức độ an toàn đối với tình trạng giữ nước của cơ thể [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy caffeine chỉ gây tăng lượng nước tiểu ngắn hạn khi dùng liều cao từ 250 đến 300 mg ở người đã kiêng caffeine nhiều ngày hoặc nhiều tuần [2]. Liều lượng này tương đương khoảng 2 đến 3 tách cà phê hoặc 5 đến 8 tách trà dùng cùng lúc [2].
Cơ thể con người phát triển khả năng dung nạp nhanh chóng với tác động lợi tiểu của caffeine [2]. Ở những người có thói quen dùng trà hoặc cà phê đều đặn, tác động lợi tiểu suy giảm đáng kể [2]. Liều caffeine trong các khẩu phần tiêu chuẩn hàng ngày không gây ra tác dụng lợi tiểu và không làm hao hụt lượng nước vượt quá thể tích nước đã uống vào [2]. Do đó, việc dùng cà phê thông thường không dẫn đến tình trạng mất nước kém bù [2].
Cơ chế gây co cứng cơ: Mỏi thần kinh hay do mất cân bằng dịch?
Nhiều người tin rằng chuột rút cơ bắp xuất hiện đơn thuần do cơ thể bị thiếu nước [4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm kiểm soát cường độ vận động cho thấy mất nước từ 3% đến trên 5% trọng lượng cơ thể không làm thay đổi tần số ngưỡng kích thích gây chuột rút [4]. Thử nghiệm đo điện cơ và cường độ co rút cơ sau khi mất 3,9 lít dịch cùng 4,0 g natri vẫn ghi nhận độ nhạy chuột rút không biến đổi [4].
Chuột rút khi vận động xảy ra do quá tải cơ bắp và mỏi thần kinh cơ cục bộ [5]. Tình trạng này làm rối loạn cân bằng giữa tín hiệu kích thích từ thoi cơ và tín hiệu ức chế từ cơ quan gân Golgi [5]. Ngoài ra, hiện tượng co cứng cơ không chỉ xảy ra trong môi trường nóng bức mà còn xuất hiện ở nhiệt độ mát mẻ hoặc cực lạnh [5]. Cơ chế này cho thấy chuột rút mang tính cục bộ của hệ thần kinh cơ nhiều hơn là một phản ứng toàn thân do thiếu dịch [5].
Bằng chứng từ các thử nghiệm về nước, điện giải và chuột rút
Một thử nghiệm trên 13 nam thanh niên vận động trong môi trường 37 độ C cho thấy đồ uống chứa carbohydrate và điện giải giúp kéo dài thời gian trước khi khởi phát chuột rút lên 36,8 phút, so với 14,6 phút khi không uống nước [1]. Mặc dù vậy, có tới 69% người tham gia vẫn bị chuột rút dù đã được bổ sung đầy đủ nước và điện giải [1]. Điều này khẳng định mất nước và mất điện giải không phải là nguyên nhân duy nhất gây co rút cơ bắp [1].
Một nghiên cứu khác trên 10 người chạy dốc trong nhiệt độ 35 đến 36 độ C cho thấy việc uống nước suối thông thường sau khi mất 1,5 đến 2% khối lượng cơ thể làm tăng độ nhạy chuột rút bắp chân [6]. Ngược lại, việc bù dịch bằng dung dịch bù nước đường uống (ORS) giúp tăng tần số ngưỡng kích thích và giảm nguy cơ chuột rút [6]. Việc bổ sung quá nhiều nước lọc đơn thuần khi đổ mồ hôi nhiều có thể làm giảm nồng độ thẩm thấu huyết thanh và dễ gây co cứng cơ hơn [6].
Điều nghiên cứu chưa làm sáng tỏ
Các tài liệu hiện tại chưa theo dõi ảnh hưởng của từng loại hạt cà phê hay phương pháp rang xay cụ thể đối với phản ứng cơ bắp. Khoa học chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào cho người uống cà phê rồi đo trực tiếp tần số co cứng cơ trong điều kiện sinh hoạt thông thường. Tác động của cà phê đối với những người có rối loạn chuyển hóa khoáng chất sẵn có cũng chưa được làm rõ trong các trích đoạn nghiên cứu.
Ai nên thận trọng khi dùng cà phê và gặp tình trạng chuột rút?
Người có tiền sử chuột rút nhiệt khi làm việc nặng trong môi trường nhiệt độ cao cần chú ý bù điện giải chứ không chỉ uống nước lọc hay chất kích thích [7]. Các dữ liệu lịch sử từ công nhân hầm mỏ và nhà máy thép cho thấy việc uống nước muối giúp giảm tỷ lệ co cứng cơ do mất muối qua mồ hôi [7].
Người bị chuột rút kéo dài không rõ nguyên nhân nên được kiểm tra các bệnh lý nền như đái tháo đường hoặc bệnh lý tuyến giáp [8]. Những người hiếm khi dùng cà phê nếu uống một lượng lớn cùng lúc có thể gặp tác dụng lợi tiểu ngắn hạn và nên bổ sung thêm nước [2].
Hướng dẫn xử trí và phòng ngừa chuột rút cơ bắp
Khi cơn co cứng cơ xuất hiện, biện pháp xử trí hiệu quả và phổ biến nhất đã được chứng minh là kéo giãn cơ bị ảnh hưởng ở mức độ vừa phải [8]. Kéo giãn cơ có mức độ bằng chứng khoa học mạnh hơn so với các can thiệp bằng thuốc hay truyền dịch tĩnh mạch [8]. Động tác kéo giãn giúp phục hồi chức năng của cơ bắp và làm dịu cơn đau cục bộ [5].
Chất lỏng và điện giải khi uống vào cần ít nhất 13 phút để hấp thu vào hệ tuần hoàn [8]. Để phòng ngừa, người hay bị co cứng cơ khi tập luyện có thể bổ sung từ 0,3 đến 0,7 g muối trên mỗi lít nước uống [8]. Duy trì tập luyện tăng cường sức mạnh cơ bắp, kéo giãn sau vận động và kiểm soát khối lượng bài tập là biện pháp then chốt để hạn chế tình trạng mỏi cơ gây chuột rút [5].
Uống cà phê với lượng vừa phải hàng ngày không phải là thủ phạm trực tiếp gây co cứng cơ hay chuột rút cơ bắp. Chuột rút phần lớn xuất phát từ mỏi cơ cục bộ và mất cân bằng dịch điện giải khi vận động nặng. Người dùng hoàn toàn có thể duy trì thói quen uống cà phê kết hợp với chế độ ăn uống đủ khoáng chất và kéo giãn cơ hợp lý.
