Nhiều nhân viên văn phòng chuyển sang chế độ ăn low-carb (ít carbohydrate) để giảm cân nhanh hoặc tránh cảm giác buồn ngủ sau bữa trưa. Tuy nhiên, tình trạng đãng trí, khó tập trung suy nghĩ trong những ngày đầu cắt giảm tinh bột khiến không ít người lo lắng.

Chế độ ăn low-carb không nhất thiết làm giảm khả năng tập trung lâu dài, nhưng có thể gây suy giảm trí nhớ ngắn hạn tạm thời trong giai đoạn đầu cắt giảm tinh bột [1]. Nghiên cứu can thiệp cho thấy mức độ chú ý cảnh giác thậm chí có thể phản hồi nhanh hơn [1], trong khi các nghiên cứu dài hạn không ghi nhận sự suy giảm nhận thức toàn diện [2].

Chế độ ăn low-carb ảnh hưởng não bộ thế nào?

Não bộ sử dụng glucose từ carbohydrate làm nguồn năng lượng chính trong điều kiện bình thường. Khi lượng carbohydrate nạp vào giảm xuống mức rất thấp, cơ thể cạn kiệt dự trữ glycogen và bắt đầu chuyển đổi chất béo thành thể ceton để cung cấp năng lượng thay thế cho tế bào thần kinh [4, 7].

Chế độ ăn sinh ceton (ketogenic diet) có thể hỗ trợ chức năng ty thể, chống oxy hóa, giảm viêm thần kinh và điều hòa chất dẫn truyền thần kinh thông qua trục ruột - não [3]. Ngược lại, ảnh hưởng của chế độ nhiều carbohydrate phụ thuộc vào nguồn gốc: tinh bột phức (polysaccharide) có thể mang lại lợi ích nhận thức, còn đường tự do (monosaccharide, disaccharide) làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức [3].

Bằng chứng khoa học về hiệu suất làm việc trí óc

Nghiên cứu can thiệp nhỏ năm 2009 so sánh 9 phụ nữ ăn low-carb với 10 phụ nữ ăn giảm calo cân đối theo khuyến nghị của Hiệp hội Dinh dưỡng Hoa Kỳ (ADA) trong 3 tuần [1]. Kết quả cho thấy khi cắt giảm hoàn toàn carbohydrate, nhóm low-carb thực hiện kém hơn ở các bài kiểm tra trí nhớ, trùng với thời điểm dự trữ glycogen cạn kiệt nhất [1]. Dù vậy, nhóm này phản hồi nhanh hơn ở bài kiểm tra mức độ chú ý cảnh giác (CPT) và tự báo cáo ít cảm giác bối rối, hoang mang hơn [1]. Trí nhớ hồi phục hoàn toàn khi carbohydrate được bổ sung trở lại [1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 52 tuần trên 115 người béo phì mắc đái tháo đường típ 2 so sánh chế độ ăn rất ít carbohydrate với chế độ nhiều carbohydrate [2]. Cả hai nhóm đều tập thể dục 60 phút mỗi lần, 3 buổi mỗi tuần [2]. Đánh giá trên nhiều khía cạnh gồm tốc độ xử lý, khả năng suy luận, trí nhớ ngắn hạn và trí nhớ làm việc cho thấy không có sự khác biệt giữa hai chế độ ăn [2]. Tốc độ tri giác chỉ tương quan với tỷ lệ phần trăm cân nặng giảm được [2].

Đối với người lớn tuổi, thử nghiệm 6 tuần trên 23 người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) cho thấy chế độ ăn rất ít carbohydrate cải thiện trí nhớ bằng lời nói (p = 0,01) [4]. Nồng độ thể ceton tương quan thuận với hiệu suất trí nhớ (p = 0,04) cùng với sự giảm cân nặng, vòng eo, glucose lúc đói và insulin lúc đói [4]. Nghiên cứu năm 2022 trên người cao tuổi Mỹ cũng ghi nhận rằng nhịn ăn gián đoạn trên 16 giờ mỗi ngày có thể giảm thiểu tác động tiêu cực của carbohydrate lên nhận thức [5].

Tuy nhiên, một tổng quan năm 2022 tổng hợp 5 nghiên cứu trên người trưởng thành khỏe mạnh lại cho thấy chế độ ăn low-carb không đem lại bất kỳ cải thiện nhận thức nào [6]. Ngay cả khi người tham gia đạt trạng thái sinh ceton với beta-hydroxybutyrate trong máu trên 0,4 mmol/L, khả năng nhận thức của người khỏe mạnh vẫn không thay đổi [6].

Dưới đây là tóm tắt các phát hiện chính từ thử nghiệm lâm sàng:

  • Trí nhớ ngắn hạn: Có thể giảm tạm thời trong vài tuần đầu khi cạn kiệt glycogen, nhưng hồi phục khi ăn lại tinh bột [1].
  • Khả năng tập trung và cảnh giác: Phản ứng nhanh hơn trong thử nghiệm chú ý cảnh giác, giảm cảm giác bối rối [1].
  • Tác động dài hạn (52 tuần): Không làm suy giảm trí nhớ làm việc hay khả năng suy luận so với chế độ giàu carbohydrate [2].
  • Người khỏe mạnh: Thể ceton không giúp tăng cường năng lực trí tuệ vượt mức bình thường [6].

Áp lực tâm lý và kiểm soát ăn uống

Ăn kiêng nghiêm ngặt có thể tạo ra rào cản nhận thức liên quan đến tâm lý hơn là sinh học. Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận nhóm ăn low-carb có mức độ ức chế nhận thức đối với carbohydrate cao hơn đáng kể (kích thước hiệu ứng lớn, d = 1,15) [7]. Nhóm này cũng trải qua cảm giác tội lỗi mạnh hơn khi thèm ăn (p = 0,04) [7].

Mức độ ức chế carbohydrate có liên quan trực tiếp đến việc giảm tiêu thụ cơm (r = -0,33) [7]. Cảm giác thèm ăn cùng tâm lý căng thẳng do kiêng khem khắt khe có thể gây phân tán tư tưởng trong giờ làm việc [7].

Điều chưa biết

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá trực tiếp hiệu suất làm việc văn phòng cụ thể (soạn thảo tài liệu, xử lý dữ liệu phức tạp, họp hành kéo dài). Dữ liệu về sự suy giảm trí nhớ ngắn hạn ban đầu mới chỉ được ghi nhận trên cỡ mẫu rất nhỏ (19 người) và ở nhóm đối tượng là phụ nữ [1]. Chưa rõ thời gian thích ứng chính xác để não bộ làm quen với thể ceton ở từng cá nhân kéo dài bao lâu.

Ai nên thận trọng khi ăn low-carb?

Những người làm công việc đòi hỏi ghi nhớ dữ liệu tức thời cường độ cao cần cân nhắc kỹ thời điểm bắt đầu ăn low-carb, tránh giai đoạn dự án áp lực cao do nguy cơ giảm trí nhớ ngắn hạn tạm thời [1].

Người có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc hay có cơn ăn vô độ cần cảnh giác vì việc hạn chế carbohydrate dễ làm tăng cảm giác tội lỗi và ức chế tâm lý [7]. Bệnh nhân đái tháo đường hoặc người đang dùng thuốc hạ đường huyết bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh liều thuốc, tránh hạ đường huyết ngoại biên quá mức trước khi thay đổi tỷ lệ carbohydrate [2].

Cách áp dụng thực tế cho người làm văn phòng

Người làm văn phòng không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn tinh bột để duy trì sự tỉnh táo. Thay vì cắt giảm đột ngột, việc giảm từ từ lượng carbohydrate tinh chế giúp cơ thể có thời gian thích nghi, hạn chế hiện tượng sương mù não hoặc giảm trí nhớ ngắn hạn [1].

Ưu tiên lựa chọn nguồn tinh bột phức (polysaccharide) như ngũ cốc nguyên cám, hạn chế các loại đường đơn và đường đôi trong nước ngọt hay bánh kẹo [3]. Giữ mức thâm hụt calo vừa phải kết hợp vận động thể chất thường xuyên giúp duy trì nhận thức và quản trị cân nặng bền vững [2].

Tóm lại, ăn low-carb có thể làm giảm trí nhớ ngắn hạn trong những ngày đầu do cạn dự trữ glycogen, nhưng không gây suy giảm nhận thức về lâu dài [3, 4]. Người làm văn phòng nên điều chỉnh lượng tinh bột từ từ và chọn nguồn bột đường lành mạnh để duy trì hiệu suất công việc tốt nhất.