Nhiều người trẻ có thói quen sử dụng cà phê hoặc nước tăng lực chứa caffeine để duy trì sự tỉnh táo khi học tập và làm việc. Tuy nhiên, tình trạng run nhẹ ở ngón tay hoặc bàn tay sau khi uống đồ uống chứa chất này khiến không ít người lo lắng.
Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy caffeine có thể làm tăng run tay sinh lý ở người trẻ tuổi, nhưng tác động này phụ thuộc chặt chẽ vào mức liều nạp vào cơ thể [1]. Ở các mức liều thông thường từ thấp đến trung bình, hiện tượng run tay xuất hiện không nhất quán và không phổ biến ở tất cả mọi người [2], [3].
Caffeine có thực sự làm run tay ở người trẻ?
Nghiên cứu trên nhóm nam thanh niên trẻ tuổi sử dụng caffeine mức độ vừa phải và không hút thuốc cho thấy liều nạp đóng vai trò quyết định đối với phản ứng run [1]. Khi sử dụng mức liều 3 mg/kg thể trọng, caffeine làm tăng đáng kể độ rung của run sinh lý toàn cánh tay [1]. Ngược lại, mức liều thấp hơn là 1 mg/kg thể trọng không tạo ra sự gia tăng run có ý nghĩa [1].
Mặt khác, mức độ nhạy cảm chủ quan giữa các cá nhân có sự khác biệt rất lớn [2]. Một khảo sát ghi nhận chỉ khoảng 2% người bình thường nhận thấy tay họ bị run sau khi uống cà phê [2]. Trong thử nghiệm chính thức với liều duy nhất 325 mg caffeine đường uống, các nhà nghiên cứu không ghi nhận sự gia tăng run sinh lý, run vô căn hay run ở người bệnh Parkinson sau 1, 2 hoặc 3 giờ theo dõi [2]. Caffeine chỉ làm khởi phát hiện tượng run ở một tỷ lệ nhỏ người bình thường và không làm trầm trọng thêm các dạng run bệnh lý sẵn có [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm vận động tinh và vi phẫu
Đối với các công việc đòi hỏi thao tác tay có độ chính xác cao, tác động của caffeine cũng đã được kiểm tra thực nghiệm [3], [4]. Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược trên 17 bác sĩ phẫu thuật mắt sử dụng 200 mg caffeine cho thấy độ biến thiên biên độ run tay tăng trung bình 31% so với ban đầu, trong khi nhóm dùng giả dược tăng 15% [3]. Dù caffeine làm tăng biên độ run trung bình cao hơn giả dược, xu hướng này không đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,34), dù huyết áp và mạch của người tham gia có biến đổi rõ rệt [3].
Tương tự, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 118 phẫu thuật viên thực hiện thao tác nội soi mô phỏng đã so sánh việc uống cà phê chứa caffeine với cà phê khử caffeine (decaf) [4]. Kết quả đánh giá sau 30 phút uống cà phê cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về kỹ năng vận động tinh hay sự xuất hiện của tình trạng run giữa hai nhóm [4]. Điều này cho thấy lượng caffeine trong một cữ cà phê thông thường khó làm suy giảm vận động khéo léo của đôi tay [4].
Tác động của caffeine lên hệ thần kinh và cơ bắp
Cơ chế khiến caffeine có thể tác động đến sự co cơ và độ ổn định của chi xuất phát từ cả hệ thần kinh lẫn cơ ngoại biên [5], [6]. Ở cấp độ cơ bắp, caffeine hoạt động như chất đối kháng thụ thể adenosine A1 trên màng sợi cơ xương và làm giảm nồng độ kali trong huyết tương cũng như dịch kẽ [5]. Những biến đổi này làm gia tăng tính hưng phấn của màng sợi cơ xương [5].
Một nghiên cứu trên 9 nam thanh niên khỏe mạnh vận động ở cường độ cao với liều caffeine 6 mg/kg thể trọng ghi nhận sự gia tăng đáng kể kích hoạt vận động tự ý ngoại biên (p = 0,007) và biên độ điện thế gợi vận động (MEP) (p = 0,007), cùng với việc rút ngắn thời gian co cơ [6]. Việc tăng cường đầu ra kích thích từ vỏ não - tủy sống kết hợp với sự hưng phấn của màng sợi cơ ngoại biên là cơ chế giải thích vì sao liều cao caffeine có thể dẫn đến hiện tượng rung giật hoặc run cơ [5], [6]. Cần lưu ý thêm rằng tình trạng run tay cũng có thể bị nhầm lẫn với các phản ứng sinh lý khác, chẳng hạn như căng thẳng nhận thức làm tăng độ run tư thế [7], hoặc các bệnh lý chèn ép thần kinh ngoại biên ở chi trên [8].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các thử nghiệm đo lường trực tiếp liều lượng và độ run sinh lý hiện có chỉ tập trung trên nhóm nam thanh niên trẻ tuổi hoặc bác sĩ phẫu thuật [6], [3], [1]. Chưa có đủ dữ liệu riêng biệt để đánh giá tác động này trên phụ nữ trẻ tuổi hoặc các nhóm có thói quen sinh hoạt khác nhau.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về hoạt hóa thần kinh - cơ chủ yếu được thực hiện trong bối cảnh tập luyện thể chất cường độ cao [5], [6]. Tác động chính xác của các liều caffeine thường ngày lên sự co cơ vi mô ở trạng thái nghỉ ngơi vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt để làm sáng tỏ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng caffeine?
Người có cơ địa nhạy cảm với chất kích thích hoặc từng có tiền sử tim đập nhanh, bồn chồn sau khi uống trà hay cà phê nên chú ý theo dõi phản ứng của tay chân [2], [3].
Những người làm các công việc đòi hỏi sự khéo léo tuyệt đối của đôi bàn tay, như kỹ thuật viên vi mạch hoặc người thực hiện phẫu thuật tinh vi, cần cân nhắc kỹ việc nạp lượng lớn caffeine trước giờ làm việc [3].
Những người có tình trạng run tay bệnh lý tuy không bị caffeine làm bệnh tiến triển nặng hơn, nhưng có khoảng 8% người bị run vô căn cảm thấy triệu chứng run của họ tệ đi khi dùng cà phê [2]. Nhóm đối tượng này nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng tiêu thụ phù hợp.
Cách áp dụng thực tế
Để tránh hiện tượng run tay sinh lý do caffeine, người trẻ tuổi nên theo dõi phản ứng cơ thể theo từng mức liều nạp vào [1]. Nếu nhận thấy bàn tay có dấu hiệu run nhẹ hoặc mất đi sự vững vàng, giải pháp đơn giản là giảm lượng nạp, chuyển sang các loại đồ uống có hàm lượng caffeine thấp hơn hoặc ngưng sử dụng tạm thời [1]. Không nên tiêu thụ các sản phẩm chứa caffeine đậm đặc trong thời gian ngắn, đặc biệt khi chuẩn bị thực hiện các thao tác đòi hỏi sự khéo léo của bàn tay [3], [1]. Khi có biểu hiện run kéo dài hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác thay vì tự phỏng đoán nguyên nhân [8].
