Nhiều người có thói quen uống chung viên canxi và viên sắt cùng lúc để tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, không ít người lo lắng việc này làm giảm tác dụng của thuốc, khiến cơ thể không nhận đủ dưỡng chất. Liệu canxi có thực sự cản trở hấp thu sắt như lời đồn?

Thực tế nghiên cứu cho thấy canxi làm giảm rõ rệt tỷ lệ hấp thu sắt trong từng bữa ăn hoặc khi uống chung ở liều cao [1, 3]. Dù vậy, mức độ cản trở phụ thuộc rất lớn vào dạng muối khoáng, việc bụng đói hay no, và sự hiện diện của các chất hỗ trợ như vitamin C [2, 3].

Cơ chế tương tác giữa canxi và sắt tại đường ruột

Quá trình hấp thu sắt và canxi diễn ra chủ yếu tại niêm mạc ruột non. Canxi gây ức chế hấp thu cả sắt không heme lẫn sắt heme thông qua việc can thiệp vào quá trình vận chuyển sắt qua màng tế bào niêm mạc ruột [1].

Mặt khác, tương tác này không chỉ diễn ra một chiều. Thử nghiệm trên mô hình tế bào biểu mô ruột Caco-2 năm 2022 chỉ ra rằng ion sắt Fe3+ ở mặt đỉnh biểu mô có khả năng đối kháng tác dụng của 1,25-dihydroxyvitamin D3, từ đó ức chế sự vận chuyển canxi qua màng biểu mô [2]. Việc tiếp xúc với ion Fe3+ trong 60 phút đủ để làm tăng điện trở biểu mô và giảm dòng canxi, dù sắt không làm ảnh hưởng đến dòng vận chuyển canxi nền khi không có kích thích của vitamin D [2]. Ngoài ra, trong mô hình tế bào biểu mô ruột Caco-2 năm 2012, tỷ lệ mol canxi trên sắt từ 500:1 đến 1.000:1 làm tăng lượng sắt không heme đi vào tế bào nhưng lại ức chế quá trình xuất bào của sắt, từ đó giải thích hiện tượng giảm vận chuyển sắt qua ruột trong các thử nghiệm lâm sàng [3].

Các nghiên cứu lâm sàng ngắn hạn ghi nhận mức ức chế rõ rệt

Trong một nghiên cứu năm 1991 thực hiện trên 126 người, các nhà khoa học đã kiểm tra tác động của canxi clorid thêm vào bánh mì cuộn bột mì [1]. Khi bổ sung từ 40 đến 600 mg canxi, mức độ ức chế hấp thu sắt tăng dần theo liều lượng lên đến 300 mg canxi [1]. Chỉ 40 mg canxi thêm vào 80 g bột mì đã làm giảm 50% quá trình thoái giáng phytate trong lúc lên men và nướng, khiến nồng độ phytate tồn lưu cao gây cản trở hấp thu sắt [1].

Ngay cả khi thêm canxi trực tiếp vào bánh mì đã nướng xong, khả năng hấp thu sắt vẫn giảm 50-60% ở các liều 300-600 mg canxi [1]. Đặc biệt, mức 165 mg canxi đưa vào dưới dạng sữa, phô mai hoặc canxi clorid cũng làm giảm 50-60% lượng sắt hấp thu [1].

Một nghiên cứu khác năm 1986 đánh giá ảnh hưởng của thuốc kháng acid dạ dày tới sắt huyết tương [4]. Kết quả cho thấy canxi carbonat đơn độc làm mức tăng sắt huyết tương thấp hơn 67% so với nhóm chứng [4]. Tuy nhiên, khi canxi carbonat nằm trong viên đa vi chất chứa vitamin, mức tăng sắt huyết tương lại không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với đối chứng [4].

Bụng đói hay bụng no quyết định mức độ cản trở

Dạng muối canxi và trạng thái ăn uống quyết định trực tiếp khả năng cạnh tranh giữa hai vi chất. Một thử nghiệm năm 1991 trên 61 tình nguyện viên khỏe mạnh sử dụng kỹ thuật đồng vị kép đã chứng minh điều này [5].

Khi uống lúc đói hoàn toàn không có thức ăn, canxi carbonat không hề ức chế hấp thu sắt sulfat ở các mức liều phối hợp: 300 mg canxi với 37 mg sắt, hoặc 600 mg canxi với 18 mg sắt [5]. Ngược lại, ở mức liều 600 mg canxi và 18 mg sắt, canxi citrat làm giảm hấp thu sắt tới 49%, còn canxi phosphat làm giảm tới 62% [5].

Khi dùng chung với thức ăn, tất cả các dạng muối canxi trên đều gây ức chế hấp thu viên sắt [5]. Đồng thời, lượng sắt không heme từ thức ăn cũng bị ức chế: mức giảm nhẹ hơn ở bữa ăn có sinh khả dụng sắt cao kèm lượng canxi thấp (giảm 28%), và giảm mạnh nhất ở bữa ăn sáng có độ sinh khả dụng sắt thấp kèm hàm lượng canxi cao (giảm 55%) [5].

Vai trò hóa giải của vitamin C và đáp ứng ở trẻ em

Vitamin C (acid ascorbic) đóng vai trò chất đối kháng mạnh mẽ với tác dụng ức chế của canxi. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2014 đánh giá trên trẻ em Ấn Độ từ 6-11 tuổi (gồm nhóm đủ sắt và nhóm thiếu máu thiếu sắt, mỗi nhóm 14-16 trẻ) sử dụng thức uống nền casein và đạm whey bổ sung sắt sulfat [6].

Khi bổ sung canxi ở mức 100 mg và 200 mg cho mỗi khẩu phần thử nghiệm, tỷ lệ hấp thu sắt trung bình giảm từ 18% đến 27% [6]. Tuy nhiên, khi thêm vitamin C theo tỷ lệ mol 2:1 hoặc 4:1 (tương ứng 42,5 mg và 85 mg mỗi khẩu phần), mức hấp thu sắt tăng vọt từ 2 đến 4 lần [6]. Lượng vitamin C này bù đắp hoàn toàn sự ức chế do canxi gây ra theo cách phụ thuộc liều [6]. Đáng chú ý, trên mô hình tế bào Caco-2 năm 2022, vitamin C không thể đảo ngược tác động của ion sắt Fe3+ gây giảm hấp thu canxi [2].

Dùng dài hạn: Cơ thể có thực sự bị thiếu hụt vi chất?

Dù các thử nghiệm bữa ăn đơn lẻ cho thấy sự sụt giảm rõ rệt, tác động này không phản ánh hoàn toàn tình trạng dinh dưỡng khi theo dõi dài hạn. Một thử nghiệm lâm sàng năm 1997 trên 103 trẻ sơ sinh đủ tháng khỏe mạnh đã so sánh hai nhóm: một nhóm dùng sữa công thức bổ sung sắt tiêu chuẩn (chứa 465 mg canxi/L) và một nhóm dùng sữa bổ sung canxi glycerophosphat liều cao (1.800 mg canxi/L) liên tục trong 9 tháng [7].

Tổng lượng canxi nạp vào của nhóm bổ sung cao gấp 4 lần nhóm chứng, dao động từ 1.741 mg/ngày ban đầu tới 1.563 mg/ngày sau 9 tháng [7]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt giữa hai nhóm về chỉ số ferritin huyết thanh, tổng khả năng gắn sắt, protoporphyrin hồng cầu hoặc dung tích hồng cầu (hematocrit) ở tháng thứ 4 và tháng thứ 9 [7]. Tỷ lệ thiếu sắt là tương đương và không có trẻ nào phát triển thành thiếu máu thiếu sắt trong suốt thời gian theo dõi [7].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng hễ uống canxi cùng sắt là toàn bộ lượng sắt sẽ bị đào thải. Thực tế, canxi ở các mức thông thường chỉ làm giảm một phần tỷ lệ hấp thu (khoảng 18% đến 60% tùy bối cảnh) chứ không triệt tiêu hoàn toàn [1, 2, 3].

Tuy nhiên, giới hạn của các dữ liệu hiện nay là phần lớn kết quả ức chế mạnh được ghi nhận trong các thử nghiệm bữa ăn ngắn hạn hoặc mô hình tế bào [1, 5, 8]. Các công nghệ bào chế nhằm khắc phục tương tác này cũng gặp thách thức lớn. Năm 2014, một nghiên cứu tại Bangladesh trên 49 phụ nữ mang thai (tuần 26-28) sử dụng hạt canxi bao tan trong ruột nhằm tránh giải phóng chung với viên sắt đã cho thấy sinh khả dụng canxi giảm tới 85% so với dạng không bao, khiến dạng bào chế này không đạt yêu cầu lâm sàng [8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang điều trị thiếu máu thiếu sắt và bệnh nhân tan máu bẩm sinh (thalassemia) cần chú ý đặc biệt khi sử dụng các chế phẩm bổ sung đồng thời [5, 7].

Những người có nhu cầu sắt cao hoặc đang thiếu hụt dự trữ sắt sẽ gặp bất lợi lớn nếu uống canxi chung với viên sắt trong bữa ăn hằng ngày, do lượng sắt hấp thu bị cắt giảm liên tục [1, 3]. Các bệnh nhân đang dùng thuốc kháng acid dạ dày chứa canxi carbonat cũng cần điều chỉnh thời gian sử dụng để không làm giảm hiệu lực thuốc sắt [4]. Người có bệnh nền mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có phác đồ dùng vi chất phù hợp.

Cách sử dụng canxi và viên sắt đạt hiệu quả tốt

Để tối ưu hóa quá trình hấp thu và tránh tương tác cản trở, người dùng có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Giãn cách thời gian: Uống viên canxi và viên sắt cách nhau tối thiểu 2 giờ đồng hồ nhằm giảm thiểu tương tác cạnh tranh vận chuyển tại ruột non [1, 3].
  • Thời điểm uống thích hợp: Nếu bắt buộc phải uống sắt sulfat cùng canxi carbonat, có thể uống vào lúc đói bụng vì dạng canxi này không ức chế hấp thu sắt khi dạ dày rỗng [5]. Tránh dùng canxi citrat và canxi phosphat chung với sắt lúc đói vì chúng làm giảm hấp thu sắt từ 49% đến 62% [5].
  • Tận dụng vitamin C: Uống viên sắt kèm thực phẩm giàu vitamin C hoặc viên bổ sung vitamin C nhằm hóa giải hoàn toàn sự ức chế từ lượng canxi có trong khẩu phần ăn [2, 6].

Tương tác giữa canxi và sắt là có thật trên phương diện hấp thu tức thời tại đường ruột, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được bằng thói quen sinh hoạt khoa học. Việc chủ động phân chia thời điểm uống hợp lý và bổ sung đủ dinh dưỡng sẽ giúp cơ thể tiếp nhận trọn vẹn cả hai vi chất thiết yếu.