Nhiều người thường bổ sung men vi sinh (probiotic) hoặc tăng cường chất xơ (prebiotic) để cải thiện tiêu hóa. Tuy nhiên, xu hướng kết hợp cả hai thành phần này cùng lúc, gọi là synbiotic, đang nhận được sự quan tâm lớn.

Liệu việc uống chung lợi khuẩn và thức ăn nuôi khuẩn có đem lại hiệu quả vượt trội so với việc dùng riêng rẽ từng loại hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có, sự phối hợp tương thích giúp vi khuẩn sống sót tốt hơn, hỗ trợ áp đảo hại khuẩn và tác động tích cực đến hệ vi sinh đường ruột [1].

Bản chất của sự phối hợp synbiotic

Synbiotic là sự kết hợp giữa probiotic (chủng vi sinh vật có lợi) và prebiotic (cơ chất kích thích vi khuẩn phát triển) [1]. Cơ chế cộng hưởng nằm ở chỗ prebiotic hoạt động như nguồn thức ăn chọn lọc giúp probiotic tồn tại và tăng sinh thuận lợi khi đi qua môi trường khắc nghiệt của đường tiêu hóa [1], [2].

Hệ vi sinh đường ruột giữ vai trò cốt lõi trong hấp thu dinh dưỡng, tiêu hóa, điều hòa miễn dịch và ngăn ngừa mầm bệnh [3]. Mất cân bằng hệ vi sinh liên quan đến cơ chế bệnh sinh của nhiều tình trạng nhiễm trùng [3]. Synbiotic chống lại mầm bệnh qua việc duy trì cân bằng nội môi, cạnh tranh vị trí bám dính và thức ăn, tiết hợp chất kháng khuẩn, đồng thời kích thích các tế bào điều hòa miễn dịch [3]. Khi kết hợp đúng, vi khuẩn có lợi được tiếp sức để bám giữ và định cư sớm hơn trong lòng ruột [2].

Nghiên cứu chỉ ra hiệu quả vượt trội so với dùng đơn lẻ

Để kiểm chứng synbiotic có thực sự vượt trội hơn probiotic hoặc prebiotic đơn độc hay không, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng.

Trong một nghiên cứu in vitro năm 2008 mô phỏng nuôi cấy phân người kỵ khí suốt 24 giờ, 8 công thức synbiotic (kết hợp chuỗi ngắn FOS hoặc FOS với các chủng gồm Lactobacillus fermentum ME-3, Lactobacillus plantarum WCFS1, Lactobacillus paracasei 8700:2, Bifidobacterium longum 46) đã được so sánh với từng thành phần riêng lẻ [4]. Kết quả cho thấy synbiotic và prebiotic làm tăng bifidobacteria và nhóm Eubacterium rectale-Clostridium coccoides, đồng thời giảm Escherichia coli sau 5 và 10 giờ lên men [4]. Probiotic đơn độc hầu như ít tác động lên các nhóm này [4]. Đáng chú ý, phân tích đa biến ghi nhận synbiotic tạo lượng vi khuẩn nhóm Lactobacillus-Enterococcus cao hơn so với prebiotic đơn lẻ nhờ vi khuẩn được cơ chất kích thích, chứng minh synbiotic hiệu quả hơn dùng prebiotic hay probiotic tách rời [4].

Năm 2017, tổng quan nghiên cứu về hệ vi sinh ruột chỉ ra bằng chứng lâm sàng: kết hợp synbiotic gồm inulin giàu oligofructose (SYN1) cùng Lactobacillus rhamnosus GG và Bifidobacterium lactis Bb12 trong 12 tuần giúp tăng 16% lượng Lactobacillus, tăng 18% Bifidobacterium, đồng thời giảm 31% vi khuẩn Clostridium perfringens [1]. Nghiên cứu in vitro cũng khẳng định synbiotic điều hòa hệ vi sinh đường ruột mạnh hơn dùng đơn chất, dù dữ liệu trên người béo phì vẫn còn giới hạn [1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2022 trên người cao tuổi khỏe mạnh đã so sánh trực tiếp ba nhóm: nhóm dùng synbiotic, nhóm chỉ dùng prebiotic từ inulin, và nhóm giả dược [5]. Đánh giá sau 28 ngày can thiệp và theo dõi đến ngày 56 cho thấy nhóm dùng synbiotic có sự biến thiên đa dạng sinh học hệ vi sinh cao hơn nhóm giả dược [5]. Quan trọng hơn, các nhóm vi khuẩn đóng góp vào sự thay đổi đa dạng sinh học ở nhóm dùng synbiotic khác biệt rõ rệt so với nhóm chỉ dùng prebiotic đơn thuần [5].

Tác động trên các đối tượng đặc thù

Khả năng hỗ trợ của synbiotic cũng được ghi nhận trên các bệnh nhân có rối loạn vi sinh nặng.

Một đánh giá hệ thống năm 2023 trên 27 nghiên cứu ở bệnh nhân COVID-19 cho thấy các liệu pháp vi sinh sử dụng 8 chi vi khuẩn và nấm (Lactobacillus, Bifidobacterium, Streptococcus, Enterococcus, Pediococcus, Bacillus, Saccharomyces, Kluyveromyces) kết hợp cùng các prebiotic như tannin hạt dẻ, galactooligosaccharides (GOS), fructooligosaccharides (FOS), xylooligosaccharide (XOS) và dextrin kháng [6]. Can thiệp giúp giảm nhẹ triệu chứng, giảm viêm, rút ngắn thời gian lui bệnh; trong 5 nghiên cứu có báo cáo tử vong, tỷ lệ tử vong ở nhóm can thiệp dao động từ 0% đến 11%, thấp hơn rõ rệt so với 3% đến 30% ở nhóm đối chứng [6].

Năm 2021, nghiên cứu tại khu vực hồi sức tích cực (ICU) ghi nhận việc phối hợp synbiotic gồm Bifidobacterium breve, Lactobacillus casei và galactooligosaccharides giúp giảm biến chứng tiêu chảy và tiêu chảy liên quan thở máy trên 178 bệnh nhân nặng [7]. Phân tích mẫu phân cho thấy bệnh nhân dùng synbiotic có mức Bifidobacterium, Lactobacillus và các axit hữu cơ tổng số, đặc biệt là axit béo chuỗi ngắn (SCFA), cao hơn hẳn nhóm không dùng [7].

Bổ sung synbiotic cũng cho thấy tiềm năng trong hỗ trợ điều trị các bệnh lý nhiễm trùng như viêm gan, viêm dạ dày ruột, sâu răng và nhiễm trùng huyết [3].

Giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù synbiotic mang lại nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những khoảng trống nhất định.

Đánh giá hệ thống năm 2021 về can thiệp dinh dưỡng cho trẻ chậm lớn tại các nước thu nhập thấp và trung bình nhấn mạnh: nhiều thử nghiệm synbiotic thiếu nhánh đối chứng chỉ dùng probiotic riêng hoặc prebiotic riêng [2]. Chẳng hạn nghiên cứu của Kosuwon không có nhánh dùng scGOS/lcFOS đơn lẻ hay B. breve M-16V đơn lẻ, nên chưa thể phân định hiệu quả đến từ từng chất hay từ sự hiệp đồng [2]. Nghiên cứu của Chua ghi nhận trẻ dùng synbiotic đạt sự định cư sớm của bifidobacteria so với chỉ dùng prebiotic, nhưng thiếu nhánh probiotic đơn độc [2].

Nghiên cứu của tác giả Famouri dùng liều FOS quá thấp, chỉ 0,1 g/ngày, trong khi liều prebiotic thông thường cần từ 2,5 đến 10 g/ngày để tạo tác dụng có lợi; do đó hiệu quả cải thiện tăng trưởng ở trẻ chủ yếu đến từ chủng B. coagulans chứ không phải tác động hiệp đồng chuẩn nghĩa [2]. Ngoài ra, dữ liệu về việc synbiotic hay probiotic làm thay đổi tỷ lệ Bacteroidetes/Firmicutes và tính thấm ruột cũng có kết quả khác nhau tùy thuộc vào đối tượng nghiên cứu và chủng lợi khuẩn [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng synbiotic

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng uống bất kỳ loại men vi sinh nào cùng một loại chất xơ bất kỳ đều tạo ra synbiotic chuẩn. Trên thực tế, tác dụng có lợi phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng vi khuẩn cụ thể và loại prebiotic tương thích [5]. Lợi khuẩn chỉ phát triển tối ưu nếu prebiotic đó là cơ chất lên men ưa thích của nó [2].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng synbiotic liều càng cao càng tốt hoặc có thể thay thế thuốc chữa bệnh. Synbiotic đóng vai trò hỗ trợ điều hòa hệ vi sinh và miễn dịch chứ không phải phương thuốc thay thế kháng sinh hay điều trị triệt để [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có hội chứng ruột kích thích, đường tiêu hóa quá nhạy cảm cần lưu ý lượng prebiotic. Tiêu thụ lượng lớn prebiotic chưa quen có thể gây đầy hơi, chướng bụng tạm thời.

Người bệnh nặng, suy giảm miễn dịch nghiêm trọng hoặc bệnh nhân nằm phòng hồi sức cấp cứu cần được nhân viên y tế giám sát chặt chẽ trước khi bổ sung chế phẩm vi sinh nhằm tránh nguy cơ nhiễm khuẩn cơ hội. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Cách áp dụng thực tế hiệu quả

Để ứng dụng synbiotic an toàn, bạn nên lưu ý liều lượng và cách dùng:

  • Liều lượng prebiotic: Để đạt hiệu quả sinh học, lượng prebiotic thường cần từ 2,5 đến 10 g mỗi ngày [2]. Nên bắt đầu với liều thấp để hệ tiêu hóa làm quen trước khi tăng dần.
  • Lựa chọn công thức phối hợp: Ưu tiên các sản phẩm đã được nghiên cứu kết hợp sẵn giữa các chủng như Lactobacillus, Bifidobacterium với các chất xơ hòa tan như FOS, GOS, hoặc inulin giàu oligofructose [1], [6], [4], [7].
  • Cách kết hợp từ thực phẩm: Có thể phối hợp sữa chua chứa men vi sinh sống với các thực phẩm giàu chất xơ tự nhiên như chuối, yến mạch, tỏi, hành tây để tạo bữa phụ lành mạnh.
  • Uống đủ nước: Khi bổ sung chất xơ hòa tan, cần duy trì uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ nhu động ruột hoạt động trơn tru.

Dùng chung probiotic và prebiotic theo công thức tương thích mang lại lợi thế rõ rệt trong việc nuôi dưỡng và bảo vệ hệ vi sinh ruột so với việc dùng đơn lẻ [1], [4]. Tuy nhiên, synbiotic chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi dùng đúng liều lượng, đúng chủng và đi kèm chế độ ăn uống cân bằng.