Nhiều người dân truyền tai nhau bài thuốc hái cây nắp ấm đem phơi khô, sắc nước uống hàng ngày để mát gan, giải độc, thậm chí trị viêm gan. Thói quen dùng cây cỏ tự nhiên xuất phát từ tâm lý cho rằng thảo dược luôn lành tính, rẻ tiền và không có tác dụng phụ.
Tuy nhiên, cho đến nay, y học hiện đại chưa ghi nhận bằng chứng lâm sàng nào khẳng định việc uống nước sắc cây nắp ấm (bao gồm nắp ấm hoa đôi) có thể chữa khỏi bệnh viêm gan ở người. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu phân tích đặc điểm sinh học của loài cây này hoặc khảo sát cơ chế bảo vệ gan từ các hoạt chất sinh học khác trong phòng thí nghiệm.
Cây nắp ấm dưới góc nhìn sinh học
Cây nắp ấm (thuộc chi Nepenthes, họ Nepenthaceae) là loài thực vật có lá biến đổi thành hình chiếc bình hoặc chiếc ấm để thu hút, bẫy và tiêu hóa côn trùng [1]. Trong tự nhiên có nhiều loài nắp ấm khác nhau như Nepenthes ampullaria, Nepenthes gracilis và Nepenthes mirabilis (thường gọi là nắp ấm hoa đôi) [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã sử dụng kỹ thuật giải trình tự gen 16S rDNA để phân tích quần thể vi khuẩn trong dịch bình của 3 loài cây nắp ấm mọc hoang dã nói trên [1]. Kết quả cho thấy cả những chiếc bình đã mở nắp và chưa mở nắp của cây đều chứa DNA của vi khuẩn [1].
Đáng chú ý, dịch trong bình của loài Nepenthes mirabilis có độ đa dạng vi khuẩn cao hơn hẳn so với các loài nắp ấm khác [1]. Thành phần quần thể vi khuẩn cũng có sự khác biệt rõ rệt giữa các loại bình của loài này (với chỉ số thống kê R = 0,340, p < 0,05) [1]. Phân tích chuyên sâu chỉ ra rằng hơn 50% các nhóm vi khuẩn tìm thấy trong bình mở của Nepenthes mirabilis không xuất hiện ở các nhóm khác, gợi ý rằng vi khuẩn trong loài cây này bao gồm cả nhóm bản địa và nhóm xâm nhập từ bên ngoài [1].
Điều này cho thấy dịch trong bình cây nắp ấm ngoài tự nhiên không phải là nước tinh khiết vô trùng như nhiều người lầm tưởng, mà là một hệ sinh thái vi sinh vật phức tạp phục vụ việc tiêu hóa mồi của cây [1].
Lá gan bị tổn thương như thế nào trước các độc chất?
Trước khi tìm hiểu các chất bảo vệ gan, độc giả cần hiểu rõ những mối nguy thực sự đang đe dọa cơ quan này mỗi ngày. Gan là nhà máy lọc độc của cơ thể nhưng cũng chính là nơi dễ bị tổn thương nhất bởi rượu bia, kim loại nặng, vi khuẩn và thuốc điều trị.
Tiêu thụ rượu bia là một trong những nguy cơ hàng đầu đe dọa sức khỏe con người, gây tổn thương gan cấp tính hoặc mạn tính với rất ít lựa chọn điều trị ngoài việc ngừng uống rượu hoàn toàn [2]. Khi tổn thương gan kéo dài sẽ làm thay đổi môi trường bên trong, thúc đẩy rối loạn các yếu tố gây viêm, dẫn đến xơ hóa gan, xơ gan và nguy hiểm nhất là ung thư biểu mô tế bào gan [3]. Quá trình xơ hóa gan đặc trưng bởi sự kích hoạt tế bào hình sao ở gan, lắng đọng chất nền ngoại bào và làm biến dạng cấu trúc mạch máu gan, cuối cùng dẫn tới suy gan cần phải ghép gan [4].
Bên cạnh rượu, việc tiếp xúc với các kim loại nặng trong môi trường bị ô nhiễm (như nhôm, thạch tín, cadimi, đồng, sắt, chì, thủy ngân, niken, kẽm...) cũng gây hoại tử tế bào gan và làm bất thường các xét nghiệm chức năng gan [5]. Các kim loại nặng này không tự phân hủy sinh học và có xu hướng tích tụ ưu tiên tại gan [5]. Chúng kích hoạt tế bào gan sản sinh quá mức các gốc tự do (ROS) do căng thẳng oxy hóa, làm cạn kiệt hệ thống chống oxy hóa tự nhiên và gây tổn thương màng bào quan [5]. Chẳng hạn, niken (NiCl2) làm tăng tích tụ sắt ở gan, gây tổn thương ty thể và kích hoạt quá trình chết tế bào phụ thuộc sắt (ferroptosis) [5].
Ngay cả thuốc điều trị bệnh cũng có thể gây hại cho gan. Tổn thương gan do thuốc (DILI) là một thách thức lớn trong y khoa [6]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích dữ liệu từ nghiên cứu tiến cứu (mã số NCT02353455) đã ghi nhận 13 ca tổn thương gan cấp tính sau khi điều trị liều xung bằng thuốc kháng viêm methylprednisolone ở những bệnh nhân mắc bệnh tự miễn thần kinh [6]. Tổn thương gan xuất hiện sau thời gian tiềm ẩn trung vị là 5 tuần, trong đó có 6 bệnh nhân bị tổn thương gan nặng hoặc phải ghép gan [6]. Điều này chứng minh bất kỳ hoạt chất nào đưa vào cơ thể cũng có hai mặt và cần được theo dõi xét nghiệm sinh hóa gan định kỳ [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về các hoạt chất bảo vệ tế bào gan?
Mặc dù chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp về tác dụng trị viêm gan của cây nắp ấm trong các tài liệu hiện hành, giới khoa học đã và đang nghiên cứu nhiều hợp chất tự nhiên và sinh học khác nhằm tìm kiếm giải pháp bảo vệ tế bào gan trước độc chất.
Một tổng quan khoa học năm 2024 đã đánh giá vai trò của các peptide có hoạt tính sinh học chiết xuất từ nguồn thực phẩm như một giải pháp tự nhiên và an toàn nhằm ngăn ngừa tổn thương gan do rượu [2]. Các nhà khoa học đã tóm tắt nguồn protein, quy trình điều chế dịch thủy phân và cơ chế bảo vệ gan của các peptide này [2]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh cần thêm nhiều nỗ lực để làm rõ cơ chế phân tử cũng như mối quan hệ giữa cấu trúc và hoạt tính trước khi có thể ứng dụng chúng làm nguyên liệu thực phẩm chức năng hay viên uống bổ sung cho người [2].
Trong một hướng nghiên cứu khác công bố năm 2019, các nhà khoa học đã khảo sát tác dụng bảo vệ gan của hoạt chất levo-tetrahydropalmatine (L-THP) đối với tổn thương gan do thiếu máu cục bộ và tái tưới máu (thường gặp khi ghép gan, chấn thương nặng hoặc sốc) [7]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột nhắt chủng BALB/c chia ngẫu nhiên thành 6 nhóm: nhóm đối chứng bình thường, nhóm mổ giả, nhóm dùng L-THP liều 40 mg/kg, nhóm gây tổn thương thiếu máu/tái tưới máu, và hai nhóm được cho dùng trước L-THP ở liều 20 mg/kg hoặc 40 mg/kg trước khi gây tổn thương [7]. Mẫu mô gan và huyết thanh được thu thập tại 3 thời điểm là 2 giờ, 8 giờ và 24 giờ sau tái tưới máu [7]. Kết quả cho thấy việc dùng trước L-THP giúp giảm tổn thương tế bào gan, giảm sản sinh các chất gây viêm như IL-6 và TNF-alpha, đồng thời ức chế đường truyền tín hiệu ERK/NF-kappaB để giảm chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và tự thực (autophagy), với hiệu quả bảo vệ tỷ lệ thuận với liều dùng [7].
Ngoài ra, các nhà khoa học cũng thử nghiệm nhiều mô hình bảo vệ gan khác trên động vật. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột bị nhiễm độc gan do hóa chất CCl4 cho thấy việc sử dụng lipid chiết xuất từ Leishmania (pLLD) giúp giảm men gan trong huyết thanh, cải thiện mức độ chống oxy hóa, điều hòa các yếu tố tăng trưởng (TGF-beta, HGF, EGF) và giảm viêm [3]. Một nghiên cứu khác từ năm 1996 trên chuột cống bị gây tổn thương gan bằng độc tố vi khuẩn gram âm (LPS) trong vòng 6 giờ đã chứng minh chất ức chế thrombin chọn lọc là hirudin giúp ngăn ngừa hoại tử tế bào gan và giảm men gan ALT [8]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2017 trên mô hình chuột cũng phát hiện các đại thực bào phân cực kiểu M2 trong gan xơ hóa có khả năng giúp tế bào gan kháng lại quá trình chết theo chương trình trước các tác nhân gây hại cấp tính [4].
Khoảng cách lớn từ phòng thí nghiệm đến chén thuốc sắc tại nhà
Điểm chung của tất cả các nghiên cứu bảo vệ gan kể trên là gì? Đó là chúng mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), trên mô hình động vật (chuột nhắt, chuột cống) hoặc đang ở giai đoạn tổng hợp cơ chế phân tử [2], [7], [3], [4], [8]. Các hoạt chất dùng trong nghiên cứu đều được chiết xuất tinh khiết, định lượng chính xác theo từng miligam trên mỗi kilogam trọng lượng cơ thể và kiểm soát chặt chẽ về thời gian tác dụng [7].
Ngược lại, việc người dân tự hái cây nắp ấm ngoài tự nhiên hoặc mua dược liệu khô không rõ nguồn gốc về đun uống hoàn toàn không có sự kiểm soát về hàm lượng hoạt chất. Hơn nữa, như nghiên cứu năm 2014 đã chỉ ra, ấm của loài cây này trong tự nhiên chứa hàng loạt vi khuẩn bản địa và ngoại lai [1]. Nếu thu hái ở những vùng đất, nguồn nước bị ô nhiễm kim loại nặng như chì, thủy ngân, thạch tín hay cadimi, người uống còn có nguy cơ nạp thêm độc chất trực tiếp vào gan [5].
Những hiểu lầm tai hại khi tự dùng thảo dược trị bệnh gan
Hiểu lầm phổ biến nhất là "nước trong bình cây nắp ấm là thuốc tiên trời cho, uống tươi tại chỗ rất bổ". Thực tế, dịch trong bình là môi trường tiêu hóa xác côn trùng của cây với hệ vi sinh vật rất đa dạng, việc uống trực tiếp không qua đun nấu tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa [1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng cảm giác "mát người, đi tiểu nhiều" sau khi uống nước lá với việc "hạ men gan, hết viêm gan". Viêm gan (do virus, do rượu hoặc do nhiễm độc) là quá trình tổn thương tế bào gan phức tạp liên quan đến phản ứng viêm, gốc tự do và chết tế bào [2], [3], [5]. Nước sắc thảo dược thông thường không thể thay thế các phác đồ điều trị đặc hiệu của y học hiện đại.
Hiểu lầm thứ ba là tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống cây nắp ấm. Việc ngưng thuốc đột ngột hoặc dùng chồng chéo thảo dược không rõ nguồn gốc với thuốc Tây có thể gây tương tác thuốc, dẫn đến tổn thương gan do thuốc (DILI) rất khó chẩn đoán và cấp cứu [6].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính như viêm gan virus, xơ gan, gan nhiễm mỡ độ nặng tuyệt đối không tự ý dùng cây nắp ấm để tự chữa bệnh tại nhà. Ở người bệnh xơ gan, cấu trúc mạch máu gan đã bị biến dạng và chức năng lọc độc suy giảm nghiêm trọng [4]. Việc đưa thêm các chất lạ chưa được kiểm chứng vào cơ thể sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan.
Người đang điều trị các bệnh lý nền (như bệnh tự miễn, tim mạch, thần kinh) phải dùng thuốc dài ngày cũng cần tránh tự ý uống thêm nước sắc thảo dược [6]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm là những nhóm đối tượng nhạy cảm, không nên thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng.
Khi cơ thể có các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, chán ăn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để làm xét nghiệm kiểm tra men gan thay vì tự tìm lá cây về sắc uống [6].
Bảo vệ gan đúng cách trong đời sống hàng ngày
Thay vì tìm kiếm những "thần dược" chưa được kiểm chứng đầy đủ trên người, cách bảo vệ gan tốt nhất, rẻ tiền nhất là cắt giảm tối đa các tác nhân gây độc cho gan đã được khoa học chỉ rõ.
Đầu tiên và quan trọng nhất là hạn chế tối đa hoặc ngừng hẳn việc uống rượu bia, bởi kiêng rượu vẫn là biện pháp nền tảng và hiệu quả nhất để ngăn chặn tổn thương gan do rượu [2]. Thứ hai, cần chú ý nguồn nước và thực phẩm ăn uống hàng ngày, đảm bảo vệ sinh và tránh tiếp xúc với môi trường ô nhiễm kim loại nặng [5].
Thứ ba, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu đạm lành mạnh từ thực phẩm tự nhiên để cung cấp nguồn axit amin và peptide có lợi cho cơ thể, kết hợp uống đủ nước và vận động hợp lý [2]. Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, bao gồm cả cây nắp ấm, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, chọn nguồn dược liệu sạch đã qua kiểm định, rửa sạch, nấu chín kỹ và theo dõi định kỳ các chỉ số sinh hóa gan [6], [1].
Tóm lại, cây nắp ấm là một loài thực vật độc đáo trong tự nhiên, nhưng chưa có bằng chứng khoa học khẳng định nó có thể chữa khỏi bệnh viêm gan ở người. Bảo vệ gan là một quá trình bền bỉ dựa trên lối sống lành mạnh, nói không với rượu bia, thận trọng khi dùng thuốc và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.