Nhiều người tìm đến các chế phẩm thảo dược tự nhiên để hỗ trợ sức khỏe tim mạch và coi đây là giải pháp lành tính, không lo ngại tác dụng phụ. Trong số đó, chiết xuất táo gai (Crataegus) là một trong những loại thảo dược được sử dụng rất phổ biến trên thị trường hiện nay [1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng liều cao trong thời gian dài lại đặt ra nhiều lo ngại về tính an toàn cho cơ thể.
Thực tế nghiên cứu cho thấy các chế phẩm chiết xuất từ táo gai nhìn chung dung nạp tốt, hiếm gặp biến cố bất lợi nặng nhưng không hoàn toàn vô hại [1], [2]. Khi sử dụng liều cao kéo dài, người dùng có thể gặp các phản ứng không mong muốn liên quan đến đường tiêu hóa như buồn nôn, rối loạn hệ thần kinh như chóng mặt, hoặc các tác động hạ nhịp tim và tụt huyết áp quá mức [1], [3].
Táo gai tác động lên cơ thể như thế nào?
Các bộ phận của cây táo gai như hoa, lá và quả chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học, chủ yếu là các flavonoid, procyanidin và acid hữu cơ [1], [4], [5]. Trong các thử nghiệm thực nghiệm, dịch chiết nước từ quả táo gai thể hiện đặc tính chống oxy hóa rõ rệt, bảo vệ tế bào trước các gốc tự do [6], [7]. Ở mô hình động vật, chất chiết xuất còn ghi nhận khả năng ức chế các phản ứng viêm và bảo vệ tế bào gan [4].
Đối với hệ tuần hoàn, dịch chiết táo gai đã được ghi nhận có khả năng làm giảm tần số co bóp của tế bào cơ tim thông qua hoạt hóa thụ thể muscarinic, thể hiện hoạt tính nhạy cảm với atropine [3]. Thảo dược này cũng có thể tác động trực tiếp lên thụ thể muscarinic M2 và ngăn chặn một phần thụ thể beta giao cảm, dẫn đến việc làm giãn mạch, làm chậm nhịp đập và hạ áp lực dòng máu [3]. Khi tăng dần liều lượng, mức độ giảm nhịp tim và giảm huyết áp động mạch trung bình xảy ra phụ thuộc rõ rệt vào liều và thời gian [3].
Chính cơ chế tác động lên nhịp tim và áp lực mạch này giải thích vì sao dùng quá liều có thể gây ra hiện tượng chóng mặt, choáng váng do huyết áp hạ thấp [3]. Đồng thời, các hợp chất đậm đặc khi đi vào đường tiêu hóa có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn tới cảm giác buồn nôn hoặc khó chịu ở bụng [1].
Nghiên cứu chỉ ra rủi ro gì khi dùng chiết xuất táo gai?
Tính an toàn của các chế phẩm thảo dược chứa táo gai đã được phân tích chi tiết trong một nghiên cứu tổng quan hệ thống và dữ liệu cảnh giác dược công bố năm 2024 [1]. Các nhà nghiên cứu đã tổng hợp 23 nghiên cứu lâm sàng dùng đơn thảo dược và 14 nghiên cứu dùng đa thảo dược, nhận thấy chỉ có một số ít biến cố nhẹ ở tim và đường tiêu hóa được báo cáo [1].
Tuy vậy, khi kiểm tra cơ sở dữ liệu quốc tế VigiBase của Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận từ năm 1970 đến năm 2023 với 1.527 báo cáo và 13 báo cáo tại Trung tâm Cảnh giác Dược Hà Lan (Lareb), bức tranh tác dụng phụ xuất hiện rõ nét hơn [1]. Trong đó, có 277 báo cáo xác định sản phẩm đơn thảo dược táo gai là nghi phạm duy nhất gây ra phản ứng bất lợi [1]. Phân tích cho thấy có 12,6% các trường hợp này được phân loại ở mức độ nghiêm trọng [1]. Các nhóm phản ứng phụ hay gặp nhất tập trung vào rối loạn tiêu hóa, rối loạn da và mô dưới da, rối loạn toàn thân, rối loạn chức năng tim và rối loạn hệ thần kinh [1].
Một đánh giá tổng hợp năm 2010 phân tích dữ liệu từ 24 thử nghiệm lâm sàng trên tổng số 5.577 bệnh nhân cho thấy táo gai dung nạp tốt, tỷ lệ tác dụng phụ thấp [2]. Đánh giá này ghi nhận các chế phẩm chiết xuất đặc biệt (như WS1442) cho thấy tỷ lệ phản ứng bất lợi thấp hơn đáng kể, thậm chí có xu hướng giúp ngăn ngừa triệu chứng chóng mặt hơn là khởi phát nó [2]. Tuy nhiên, các báo cáo tự nguyện vẫn ghi nhận những trường hợp gặp sự cố sau khi dùng [2].
Giới hạn an toàn của liều dùng
Về ngưỡng liều lượng, nghiên cứu lâm sàng do Tauchert và cộng sự thực hiện đã thử nghiệm liều cao của chiết xuất WS1442 lên tới 1.800 mg mà không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể nào ở bệnh nhân [2]. Nghiên cứu độc tính trên động vật với liều chiết xuất WS1442 cao gấp 100 lần liều thông thường cũng không cho thấy bằng chứng nhiễm độc mô [2].
Dù táo gai có chỉ số điều trị cao và độc tính chung ở mức thấp, với chỉ số liều gây chết trung bình LD50 là 25 mg/kg trên mô hình thử nghiệm, việc thiếu các thử nghiệm quy mô lớn kiểm tra liều cực cao dài ngày trên cơ thể người vẫn là một khoảng trống khoa học [2]. Do đó, việc tự ý đẩy liều lên quá cao không mang lại thêm lợi ích mà còn làm tăng áp lực chuyển hóa cho cơ thể.
Lợi ích bảo vệ mô đã được ghi nhận
Bên cạnh nguy cơ tác dụng phụ khi quá liều, ở mức liều lượng kiểm soát, táo gai thể hiện nhiều tác động bảo vệ đáng chú ý trong các thử nghiệm tiền lâm sàng. Nghiên cứu năm 2012 trên chuột cống đực dùng cyclophosphamide (một thuốc chống ung thư và ức chế miễn dịch gây độc tinh hoàn) liều 5 mg/kg/ngày trong 28 ngày cho thấy dịch chiết nước Crataegus monogyna liều 20 mg/kg/ngày giúp phục hồi một phần trọng lượng cơ thể, trọng lượng tinh hoàn và các chỉ số sinh tinh [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2013 trên 32 chuột cống đực chia làm 4 nhóm, dùng thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine liều 40 mg/kg/ngày suốt 45 ngày [7]. Nhóm chuột được bổ sung dịch chiết nước quả táo gai liều 20 mg/kg/ngày (uống sau khi dùng cyclosporine 4 giờ) đã giảm thiểu tổn thương DNA của tinh trùng, cải thiện tỷ lệ thụ tinh và sự phát triển phôi [7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2024 tại Maroc cho thấy chiết xuất lá và cành Crataegus monogyna ở liều 1.000 mg/kg giúp ức chế phù nề chân chuột tới 99,10% sau 6 giờ, đồng thời bảo vệ gan chống lại độc tính do paracetamol gây ra [4].
Dù vậy, cần hiểu rõ đây là các kết quả trên động vật thí nghiệm với dịch chiết nước được kiểm soát nồng độ chặt chẽ [6], [7], [4]. Người tiêu dùng không nên suy diễn rằng uống càng nhiều chiết xuất táo gai thì càng tăng cường sức khỏe hay ngăn ngừa bệnh tật.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược táo gai
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn không có độc tính và có thể dùng thay thế thuốc kê đơn kéo dài. Bằng chứng thực tế chỉ ra rằng ngay cả sản phẩm từ táo gai cũng chiếm 12,6% biến cố nghiêm trọng trong các báo cáo đơn chất của hệ thống cảnh giác dược quốc tế [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng uống liều càng cao thì tim càng khỏe. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh táo gai làm giảm nhịp tim và hạ huyết áp trung bình theo mức tăng của liều lượng [3]. Nếu lạm dụng liều vượt ngưỡng khuyến cáo, hoạt tính kích thích thụ thể muscarinic và phong bế thụ thể beta có thể gây sụt giảm huyết áp đột ngột, dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc thiếu máu não thoáng qua [3].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang mắc bệnh tim mạch và sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu cần hết sức lưu ý. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột năm 2014 cảnh báo hiện tượng tụt huyết áp động mạch tối đa xảy ra khi dùng chung chiết xuất táo gai với thuốc trợ tim digoxin, nghi ngờ do cộng hưởng độc tính của digoxin và tác dụng của dịch chiết thảo dược [3]. Mặc dù táo gai có phổ hoạt tính trợ tim yếu tương đồng với digoxin, việc phối hợp không có giám sát y khoa tiềm ẩn nguy cơ loạn nhịp hoặc biến cố nguy hiểm [2], [3].
Những người có tiền sử huyết áp thấp, người hay bị hoa mắt chóng mặt cũng cần cẩn trọng để tránh nguy cơ tụt huyết áp nghiêm trọng hơn [3]. Đối với phụ nữ mang thai, hiện chưa có bằng chứng khẳng định chống chỉ định tuyệt đối, nhưng dữ liệu nghiên cứu nhấn mạnh nhóm đối tượng này bắt buộc phải tìm kiếm lời khuyên từ chuyên gia y tế trước khi dùng [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Nếu lựa chọn sử dụng chiết xuất táo gai để hỗ trợ sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Nên ưu tiên các chế phẩm chuẩn hóa có ghi rõ hàm lượng flavonoid hoặc procyanidin và tuân thủ đúng mức liều ghi trên nhãn bao bì sản phẩm thương mại [1]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, liều dùng kiểm soát tối đa được ghi nhận không xuất hiện tác dụng phụ là 1.800 mg chiết xuất WS1442 mỗi ngày [2].
Không nên uống dồn liều cao trong một lần mà cần chia nhỏ nếu có hướng dẫn. Để hạn chế cảm giác khó chịu ở dạ dày và buồn nôn, nên dùng thảo dược sau bữa ăn thay vì uống lúc bụng rỗng [1]. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như hoa mắt, chóng mặt dai dẳng, tim đập chậm bất thường hoặc nổi mẩn đỏ trên da, người dùng cần ngưng dùng ngay và tới cơ sở y tế kiểm tra [1], [3].
Chiết xuất táo gai là một thảo dược giàu tiềm năng chống oxy hóa và hỗ trợ tim mạch nhưng không phải là thần dược vô hại. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ liều lượng khuyến cáo sẽ đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe. Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý mạn tính nào hoặc dùng thuốc tây y, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là bước bắt buộc trước khi bắt đầu dùng thảo dược dài ngày.