Uống cà phê mỗi ngày là thói quen của hàng triệu người, nhưng nhiều thông tin lan truyền cho rằng đồ uống này có thể làm tổn thương đáy mắt và suy giảm thị lực. Mối bận tâm lớn nhất thường tập trung vào nguy cơ thoái hóa điểm vàng và hiện tượng co thắt mạch máu võng mạc sau khi tiêu thụ caffeine.

Các nghiên cứu khoa học hiện nay khẳng định chưa có bằng chứng cho thấy uống cà phê gây suy giảm thị lực vĩnh viễn hay trực tiếp dẫn đến thoái hóa điểm vàng. Caffeine chỉ gây co mạch võng mạc và giảm lưu lượng tưới máu mắt tạm thời trong khoảng 1 đến 2 giờ ở người khỏe mạnh [1], [2].

Cơ chế tác động của caffeine lên mạch máu võng mạc

Caffeine hoạt động như chất đối kháng cạnh tranh trên các thụ thể adenosine (như A1, A2a) tại thành mạch [3], [2]. Cơ chế này làm tăng sức cản mạch máu ngoại vi và kích thích co thắt cơ trơn mạch máu [3].

Sau khi đi vào cơ thể, caffeine có thể gây tăng huyết áp tâm thu lẫn tâm trương trong thời gian ngắn [1], [3]. Tại mắt, quá trình này làm hẹp lòng tiểu động mạch, tiểu tĩnh mạch võng mạc và làm giảm tốc độ tuần hoàn máu cục bộ [1], [3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Nghiên cứu lâm sàng năm 2023 trên người tình nguyện khỏe mạnh cho thấy uống 300 mg caffeine đường uống làm co hẹp rõ rệt các tiểu động mạch và tiểu tĩnh mạch võng mạc trong ít nhất 2 giờ [1]. Ngay cả khi đã hiệu chỉnh theo huyết áp, caffeine vẫn trực tiếp làm giảm đường kính tương đương của động mạch và tĩnh mạch võng mạc trung tâm tại mốc 120 phút [1]. Một nghiên cứu trước đó của Terai và cộng sự cũng ghi nhận đường kính động mạch võng mạc giảm 4,9% và tĩnh mạch giảm 6,7% ở người trẻ tuổi [1].

Kỹ thuật chụp cắt lớp quang học mạch máu (OCTA) năm 2022 cho thấy mật độ mạch máu vùng hoàng điểm và quanh gai thị giảm đi sau 1 giờ uống caffeine [1], [3]. Trước đó, các thử nghiệm ghi nhận liều 75 mg caffeine làm giảm dòng máu lên não, còn liều 300 mg làm tăng chỉ số trở kháng tại động mạch mắt, động mạch võng mạc trung tâm và động mạch mi sau [3].

Nghiên cứu năm 2022 thực hiện với một ly cà phê chứa liều caffeine thông thường cũng ghi nhận hiện tượng giảm tưới máu mao mạch võng mạc và giảm dòng máu võng mạc - màng bồ đào ở người trẻ khỏe mạnh [2]. Tuy nhiên, các biến đổi này mang tính cấp tính và hồi phục sau khi nồng độ hoạt chất giảm dần [1], [2].

Lưu lượng máu mắt và bệnh thoái hóa điểm vàng

Thoái hóa hoàng điểm do tuổi tác (AMD) là nguyên nhân gây mù lòa hàng đầu tại các nước phát triển, gồm thể khô (không tân mạch) và thể ướt (có tân mạch) [4]. Bệnh phát triển khi mô mắt thiếu máu, thiếu oxy mạn tính, kích thích các yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu như VEGF-A, VEGF-B và PlGF hình thành mao mạch bất thường gây rò rỉ dịch [5], [4]. Quá trình lão hóa của đại thực bào tại mắt cũng làm suy yếu khả năng ngăn chặn hiện tượng tân mạch này [6].

Nghiên cứu chụp cộng hưởng từ mạch máu 7T năm 2021 trên 24 bệnh nhân thoái hóa điểm vàng và 13 người đối chứng chỉ ra rằng: bệnh nhân AMD có đường kính động mạch mắt nhỏ hơn, lưu lượng máu qua động mạch mắt thấp hơn và chỉ số kháng trở cao hơn người khỏe mạnh [7]. Dù suy giảm tưới máu mắt có liên quan đến mức độ nặng của thoái hóa điểm vàng [8], [7], chưa có nghiên cứu nào chứng minh việc giảm dòng máu tạm thời do uống cà phê là nguyên nhân dẫn đến bệnh lý này [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được những vấn đề sau:

  • Chưa có nghiên cứu theo dõi tiến cứu dài hạn để xác định thói quen uống cà phê liên tục nhiều năm có làm tổn thương cấu trúc tế bào võng mạc hay không.
  • Chưa rõ liệu hiện tượng co mạch mắt tạm thời sau uống cà phê có làm bệnh thoái hóa điểm vàng hoặc tổn thương thị thần kinh ở bệnh nhân glôcôm tiến triển nhanh hơn hay không [8], [2].
  • Chưa có dữ liệu so sánh chi tiết giữa các phương pháp pha chế (cà phê phin, espresso, hòa tan) hoặc các mức độ rang hạt khác nhau đối với phản ứng mạch máu đáy mắt.

Những ai nên thận trọng khi dùng cà phê?

Người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính: Hiện tượng co mạch võng mạc và tăng huyết áp sau khi tiêu thụ caffeine có thể diễn ra mạnh hơn ở người cao tuổi, người có bệnh tăng huyết áp hoặc đái tháo đường [2].

Người có bệnh lý mạch máu võng mạc: Nhóm bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm, tắc tĩnh mạch võng mạc hoặc bệnh võng mạc đái tháo đường vốn đã bị suy giảm tưới máu đáy mắt, do đó cần cẩn trọng để tránh làm tăng áp lực lên hệ vi mạch [8], [5], [7].

Người nghi ngờ hoặc đang điều trị glôcôm: Những thay đổi về huyết áp và huyết động học tại mắt sau khi dùng caffeine có thể gây bất lợi cho vi tuần hoàn nuôi dưỡng đầu dây thần kinh thị giác [8], [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Đối với người khỏe mạnh, việc uống cà phê với lượng vừa phải hàng ngày không gây suy giảm thị lực và không phải là nguyên nhân gây mù lòa. Bạn không nên uống dồn lượng lớn cà phê đậm đặc trong thời gian ngắn để tránh gây co thắt mạch máu đột ngột và tăng huyết áp [1], [3].

Nếu bạn đang mắc các bệnh lý về mắt hoặc bệnh tim mạch, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xác định mức tiêu thụ caffeine an toàn. Khi xuất hiện các triệu chứng như mờ mắt, đau nhức hốc mắt hoặc biến đổi thị trường sau khi uống cà phê, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám kịp thời.