Uống dầu cá Omega-3 liều nào giúp hạ triglyceride hiệu quả?

Cầm tờ xét nghiệm máu báo chỉ số triglyceride vượt ngưỡng, nhiều người lập tức mua dầu cá về uống. Thắc mắc phổ biến là ngày uống một viên có đủ hạ mỡ máu hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là liều tổng cộng khoảng 2-4 g hoạt chất EPA và DHA mỗi ngày mới giúp hạ triglyceride ^[1]. Trong các chế phẩm kê đơn chuẩn y khoa, mỗi viên nang 1 g chứa tổng cộng 0,84 g hai hoạt chất EPA và DHA ^[1]. Hiệu quả giảm mỡ máu phụ thuộc chặt chẽ vào liều dùng ^[2].

Mỡ máu triglyceride cao nguy hiểm ra sao và cơ chế của Omega-3

Triglyceride máu bình thường được khuyến nghị giữ ở mức dưới 150 mg/dL ^[3]. Tình trạng tăng triglyceride máu xảy ra khi chỉ số này vượt quá 150 mg/dL, ảnh hưởng đến khoảng 25% dân số trưởng thành tại Mỹ và làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch ^[4], ^[5]. Tình trạng này thường đi kèm tiểu đường chưa kiểm soát, béo phì và lối sống ít vận động ^[6]. Khi triglyceride tăng rất cao, đạt từ 500 mg/dL (tương đương 5,65 mmol/L) trở lên, người bệnh đối mặt nguy cơ viêm tụy cấp ^[4], ^[7].

Hai thành phần tạo nên tác dụng hạ mỡ máu của dầu cá là axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA) ^[1]. Khi vào cơ thể, axit béo omega-3 giảm quá trình tổng hợp mỡ tại gan và tăng quá trình đốt cháy axit béo (beta-oxidation) ở gan ^[4]. Chúng ức chế enzyme diacylglycerol acyltransferase, từ đó làm giảm sản xuất và bài tiết các hạt lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL - loại hạt vận chuyển triglyceride trong máu) ^[4], ^[7].

Song song đó, omega-3 kích thích tăng hoạt động của enzyme lipoprotein lipase trong huyết tương ^[4]. Nhờ vậy, cơ thể tăng cường dọn dẹp và loại bỏ triglyceride ra khỏi các hạt VLDL cũng như các hạt chylomicron trong máu ^[7]. Cơ chế này khác biệt hoàn toàn với các thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, giúp hai loại có thể bổ trợ tốt cho nhau ^[7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về các mức liều và dạng bào chế

Một tổng quan công bố năm 2007 ghi nhận chế phẩm omega-3 kê đơn đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt làm liệu pháp bổ trợ chế độ ăn cho người có triglyceride rất cao ^[1]. Mỗi viên nang 1 g thuốc kê đơn chứa 0,84 g tổng hàm lượng EPA và DHA ^[1]. Với liều khuyến nghị khoảng 2-4 g EPA và DHA mỗi ngày, người có mức triglyceride trên 500 mg/dL khi dùng liều khoảng 4 g/ngày đã giảm được 45% triglyceride và giảm hơn 50% mức cholesterol VLDL ^[1]. Trong các thử nghiệm có đối chứng, thuốc dung nạp tốt, tỷ lệ gặp tác dụng phụ hoặc phải ngừng thuốc thấp ^[1].

Đối với nhóm tăng triglyceride mức độ vừa (từ 150 đến 500 mg/dL), một tổng quan công bố năm 2008 đã phân tích các nghiên cứu có đối chứng giả dược, mù đôi và đủ cỡ mẫu ^[3]. Các nghiên cứu sử dụng liều 4 g omega-3 cô đặc kê đơn mỗi ngày được đưa vào mô hình tính toán tỷ lệ giảm mỡ máu theo mức nền ^[3]. Kết quả cho thấy liều 4 g giúp giảm khoảng 30% lượng triglyceride ở nhóm bệnh nhân này ^[3].

Một bài tổng quan năm 2009 khẳng định bằng chứng từ các thử nghiệm trên người rất mạnh mẽ, cho thấy omega-3 từ cá hoặc viên dầu cá giảm đáng kể triglyceride máu theo cách phụ thuộc liều lượng ^[2]. Bệnh nhân tăng triglyceride đáp ứng tốt cả khi kết hợp omega-3 với thuốc statin, giúp cải thiện hồ sơ mỡ máu tốt hơn so với chỉ dùng statin đơn độc ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu lưu ý mức độ đáp ứng của từng cá nhân với dầu cá có thể phụ thuộc vào kiểu gen ApoE của người đó, và lượng omega-3 lý tưởng đưa vào chế độ ăn mà không gây ảnh hưởng bất lợi lên các thành phần mỡ máu khác vẫn chưa được xác định rõ ^[2].

Giai đoạn 2013-2016, các nghiên cứu phân tích sâu hơn về ba dạng omega-3 kê đơn được phê duyệt tại Mỹ cho người lớn có triglyceride từ 500 mg/dL trở lên ^[4], ^[8]. Dạng thứ nhất là este etyl axit béo omega-3 (chứa cả EPA và DHA, được FDA phê duyệt năm 2004 và có mặt ở châu Âu ít nhất một thập kỷ trước đó) ^[4], ^[7]. Dạng thứ hai là icosapent ethyl (chỉ chứa EPA tinh khiết dạng este etyl) ^[4], ^[8]. Dạng thứ ba là axit carboxylic omega-3 (dạng axit béo tự do, chứa chủ yếu EPA, DHA và axit docosapentaenoic) ^[4].

Một nghiên cứu năm 2015 về dạng axit carboxylic omega-3 trong thử nghiệm đối chứng giả dược trên người có triglyceride từ 500 mg/dL trở lên cho thấy: ở liều phê duyệt, thuốc giảm 25-30% mức triglyceride huyết thanh so với ban đầu ^[6]. Ở nhóm bệnh nhân đang dùng thuốc statin, việc bổ sung dạng omega-3 này giúp giảm thêm 8-15% mức triglyceride ^[6]. Nghiên cứu năm 2016 cho biết thêm, dạng axit carboxylic không phụ thuộc vào enzyme lipase tuyến tụy để thủy phân khi hấp thu, nên có sinh khả dụng cao gấp 4 lần so với dạng este etyl và hấp thu tốt trong cả chế độ ăn ít béo lẫn nhiều béo ^[4], ^[6].

Lợi ích thực sự và những giới hạn của bằng chứng

Hiệp hội Tim mạch Mỹ ghi nhận dầu cá có thể giúp giảm loạn nhịp tim, giảm đột tử, làm chậm tốc độ xơ vữa động mạch và hạ nhẹ huyết áp ^[7]. Tất cả các chế phẩm omega-3 kê đơn đều giảm mạnh triglyceride, cải thiện các chỉ số mỡ máu gây xơ vữa, giảm thông số viêm và cải thiện biến thiên nhịp tim ^[5]. Ngoài ra, chúng không gây tương tác thuốc bất lợi khi dùng chung với các thuốc hạ mỡ máu khác như nhóm statin hay fibrate ^[4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn của các chế phẩm chứa cả EPA và DHA là có thể làm tăng chỉ số cholesterol xấu (LDL-C), tùy thuộc vào mức triglyceride ban đầu của người bệnh ^[1], ^[5]. Dù vậy, sự gia tăng LDL-C này không làm tăng tổng lượng cholesterol không phải HDL (non-HDL-C), vốn là chỉ số phản ánh nguy cơ tim mạch tốt hơn ở nhóm bệnh nhân này ^[4], ^[1]. Ngược lại, chế phẩm chỉ chứa EPA tinh khiết (icosapent ethyl) giúp hạ triglyceride mà không làm tăng LDL-C ^[8].

Một giới hạn khác từ bài tổng quan năm 2013 là các thử nghiệm kết cục lâm sàng gần thời điểm đó của axit béo omega-3 chuỗi dài, thuốc nhóm fibrate và niacin đều gây thất vọng khi không chứng minh được khả năng giảm thêm biến cố tim mạch bất lợi lúc phối hợp cùng statin ^[8]. Với riêng dạng axit carboxylic, nghiên cứu năm 2015 cũng chỉ rõ bằng chứng về khả năng giảm tỷ lệ mắc bệnh, tử vong tim mạch và giảm nguy cơ viêm tụy vẫn còn thiếu ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm chức năng dầu cá

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng viên thực phẩm chức năng dầu cá bán tự do ngoài hiệu thuốc với thuốc omega-3 kê đơn. Dù cả hai đều chứa hoạt chất EPA và DHA, thực phẩm bổ sung không phải chịu các tiêu chuẩn quản lý nghiêm ngặt của cơ quan nhà nước về độ an toàn, hiệu quả và độ tinh khiết như thuốc kê đơn ^[1], ^[8].

Thực phẩm chức năng dầu cá có thể chứa nồng độ EPA và DHA dao động thất thường, thậm chí lẫn các chất gây ô nhiễm ^[8]. Trong khi đó, thuốc omega-3 kê đơn đảm bảo chất lượng và độ tinh khiết đồng nhất trong từng viên ^[1]. Hiệp hội Tim mạch Mỹ khuyến cáo việc dùng liệu pháp EPA và DHA để hạ mức triglyceride rất cao chỉ nên thực hiện dưới sự theo dõi của bác sĩ ^[1].

Ai nên thận trọng khi dùng Omega-3 liều cao?

Dù được đánh giá là dung nạp tốt, các chế phẩm omega-3 vẫn có thể gây ra các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa ^[4]. Người dùng có thể gặp tình trạng đau bụng, buồn nôn và tiêu chảy ^[6].

Những người đang có chỉ số LDL-C cao cần đặc biệt lưu ý, vì việc hạ LDL-C vẫn là mục tiêu hàng đầu trong điều trị rối loạn mỡ máu ^[8]. Nếu tự ý dùng các loại dầu cá chứa DHA khiến LDL-C tăng thêm, việc kiểm soát mỡ máu sẽ phức tạp hơn ^[5], ^[8].

Người có mức triglyceride từ 500 mg/dL trở lên tuyệt đối không tự mua dầu cá về điều trị tại nhà để phòng viêm tụy, mà phải có bác sĩ thăm khám để quyết định dùng omega-3 kê đơn hoặc các thuốc chuyên dụng khác như fibrate (gemfibrozil, fenofibrate) hay niacin ^[4], ^[1]. Bệnh nhân có bệnh nền tiểu đường, béo phì, bệnh mạch vành hoặc đang uống thuốc statin cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng ^[6], ^[8].

Cách áp dụng thực tế để kiểm soát triglyceride

Trong đời sống hàng ngày, thuốc hay thực phẩm bổ sung omega-3 chỉ đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ bên cạnh chế độ ăn uống và vận động thể lực ^[6], ^[1]. Người dân có thể chủ động bổ sung nguồn omega-3 tự nhiên thông qua việc ăn cá và các loại hải sản theo khuyến nghị của Hiệp hội Tim mạch Mỹ để bảo vệ sức khỏe tim mạch ^[2], ^[7].

Khi có chỉ định dùng chế phẩm omega-3 từ bác sĩ, người bệnh cần đọc kỹ bảng thành phần để tính đúng tổng lượng EPA và DHA đạt mức 2-4 g/ngày, thay vì chỉ nhìn vào tổng trọng lượng viên dầu cá ^[1]. Tùy thuộc vào loại chế phẩm bác sĩ kê là dạng este etyl hay dạng axit béo tự do mà việc uống thuốc có phụ thuộc vào lượng chất béo trong bữa ăn hay không ^[4], ^[6].

Tóm lại, để hạ triglyceride máu hiệu quả bằng dầu cá, người bệnh cần đạt mức liều từ 2 đến 4 g hoạt chất EPA và DHA tinh khiết mỗi ngày theo chuẩn y khoa ^[1]. Việc tự ý uống thực phẩm chức năng dầu cá liều thấp hoặc không rõ độ tinh khiết sẽ khó mang lại kết quả như mong đợi ^[8]. Người có mỡ máu cao nên đi khám để được bác sĩ kiểm tra toàn diện các chỉ số lipid, kê đơn chuẩn xác và hướng dẫn kết hợp điều chỉnh lối sống an toàn ^[1], ^[8].